کارکردهای فرهنگی نهاد نماز جمعه

حجت‌الاسلام و المسلمین سیدیدالله شیرمردی
اساسا امامت جمعه مطابق تعلیمات دینی و سیره ائمه طاهرین (ع) و نیز دیدگاه راهبری امام راحل (ره) و مقام معظم رهبری (دام ظله) یک جایگاه رفیع و بی بدیل است که رهبری امت مسلمان و مومنین را به عهده دارد و موقفی است که همه شاهراه های تعلیم و تربیت، هدایت، وحدت و انسجام، مدیریت و توسعه جامع فرهنگی و فرهنگ سازی و رشد و تعالی اجتماعی مسلمین به آنجا ختم می گردد.
در واقع رفتار فرهنگی امام جمعه بر سه پایه استوار است: 1- تحصیل علوم مثل جامعه شناسی، روانشناسی، تاریخ، مدیریت و برنامه ریزی و معارف دینی در سطح عالی 2- تهذیب نفس و کسب تقوا و ورع -3 همت بلند و عزم بر مجاهدت در اجرای وظایف دینی و حکومتی که این پایه ها شکل عینی و خارجی امام جمعه را ایجاد می نماید. چنانچه خدای نکرده یکی از این پایه ها محقق نباشد اساسا شخصیت عینی و حقیقی امام جمعه شکل نمی گیرد. پس نتیجه می گیریم رفتار جامع فرهنگی امامت جمعه یک ضرورت بدیهی و لازم است که مقدمه و پایه برای کارکرد امام جمعه و نهاد نمازجمعه می باشد. یعنی کسی می تواند در جایگاه رفیع و ارزشمند امامت جمعه قرار گیرد که دارای شرایط سه گانه مذکور باشد. سپس می توان او را مدیر، راهبر، نگهبان، راس هرم، محور وحدت، مرشد، مربی ، معلم، مواسی، مفدی، مذکر، مقیم صلوه و ... نامید.
پس سخن از رفتار فرهنگی امامت جمعه در تصدی امامت و رهبری وی بر مسلمین و متدینین یک نوع برگشت به گذشته است و سخن از رفتار فرهنگی که همان رفتار دینی و عمل عالمانه به تکالیف شرعی با عزم و جزمی کامل می بایستی قبل از گزینش او صورت پذیرد که چنانچه این خصایص و ویژگی ها را داراست به این منصب خطیر منصوب گردد و شورای سیاستگذاری، نظارت و ارزشیابی و مستمر بودن ویژگی عدالت به عنوان رکن رکین امامت جمعه و نیز سایر شرایط لازم را مورد توجه و حساسیت قرار دهد.
حوزه امامت جمعه در حین مسئولیت، مدیریت جامع عالمانه فرهنگی یا کارکرد جامع فرهنگی امام جمعه است که ضرورت پرداختن به این موضوع مهم و اساسی می تواند مورد بحث و گفتگو و تجزیه و تحلیل عالمان و متخصصان فن از حوزه و دانشگاه قرار گیرد و نهایتا ماحصل آنچه که به دست می آید که منبعث از سیره و سنت و آیات و روایات بوده می تواند به عنوان ضوابط و مقررات مدون نهاد نمازجمعه قرار گیرد.در همین راستا سه خلاجدی و مهم در جایگاه تشکیلات نماز جمعه وجود دارد که تا خلاهای مذکور مرتفع نگردد ایفای نقش جامع موثر و متحول کننده نماز جمعه و امام جمعه «کما هو شانه و حقه» به وقوع نخواهد پیوست. آنچه که ما امروز از توفیقات این نهاد عظیم الشان و ائمه جمعه برخوردار هستیم فقط مرهون عنایات خاص امام عصر (عج) و مجاهدت های بزرگ مردانی است که پیشوای تقوا و سیاست می باشند و در صورت رفع موانع و ایجاد لوازم و مقدمات لازم موفقیت ائمه جمعه و نهاد نماز جمعه اگر الان مثلاامتیاز آن 100 می باشد در آن هنگام به سوی کمال و بی نهایت خواهد بود.
خلاهای موجود عبارتند از:
خلااول: عدم وضع قوانین و مقررات لازم در خصوص اجرای اهداف نماز جمعه و جایگاه ائمه جمعه از سوی دستگاه های تقنینیه مثل مصلحت نظام، شورای عالی انقلاب فرهنگی، مجلس شورای اسلامی و یا حتی بخشنامه های مقام عظمای ولایت.
جایگاه بلند نماز جمعه در قرآن کریم که از آن به «فاسعوا الی ذکر الله» یاد شده و یک سوره کامل در شان نماز جمعه آمده و اهمیت فوق العاده آن در فرمایشات و سنت رسول خدا (ص) و ائمه هدی(ع) و همین طور قرار گرفتن نماز جمعه در راس همه امور و برقراری ارتباط دولت و مردم و مجلس و مردم به دست توانای ائمه جمعه به عنوان یک جایگاه وحید و منحصر در کلام موسس و بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران حضرت امام (قدس سره الشریف) و نیز بیانات ارزشمند رهبر عظیم الشان انقلاب اسلامی (دام ظله العالی) در خصوص اهمیت نماز جمعه الان مطابق با شان حکومت دینی نیست. آنچه که امروز شاهد هستیم اقامه نماز جمعه به صورت سنتی با اختیارات محدود است اگر امروز حاکمان، کارگزاران و مسئولان میل و حوصله و یا اعتقاد داشته باشند در نماز جمعه شرکت می جویند. البته این در حالی است که در سال های اخیر متاسفانه بعضی ها در تخریب نماز جمعه و یا تشویق دیگران در حضور پیدا نکردن کوشا بوده و اصلانماز جمعه را مزاحم و بی خاصیت تلقی نموده اند. اما همگان مستحضرند که خدای تعالی در سوره حج در خصوص نشانه های حکومت صالحان می فرماید: «الذین ان مکنا هم فی الارض اقاموا الصلوه و اتو الزکوه و امروا بالمعروف و نهوا عن المنکر...» راستی چقدر دستگاه های مقننه ما فرهنگ اقامه نماز و زکات و امر به معروف و نهی از منکر را تحکیم، تعمیق و تقنین بخشیدند؟ چقدر مقدمات و لوازم شایسته و بایسته را معمول داشته اند؟ مگر نه اینکه مقام معظم رهبری (حفظه الله) در چند سال قبل در یک هشدار مهم فرمودند: ما ازجمهوری اسلامی اسم فقط نمی خواهیم ظواهر اسلامی نمی خواهیم فقط دلمان را خوش کنیم حکومت اسلامی داریم. ایشان فرمودند: اگر این گونه باشد که ما محتوای اسلام را نداشته و عمل به احکام اسلام در برنامه های فردی و اجتماعی ننماییم این می شود همان حکومت های ریاکار بنی العباس که فقط اسم و ظاهر اسلام را می خواستند.
لذا ائمه جمعه و نهاد نماز جمعه و خصوصا شورای سیاستگذاری ائمه جمعه جهت موفقیت وظایف مدیریتی خود در حوزه دین و فرهنگ و کارکردها در مراکز مهم تصمیم گیری و تصمیم سازی جایگاه قانونی نداشته و این در صورتی است که این روزها شعار قانون محور همه چیز است همه گوش ها را پر کرده است و بی قانونی را نوعی تمامیت خواهی یا فرصت طلبی و منفعت خواهی و انحصار طلبی دانسته و خواسته های به حق ائمه جمعه و یا نهاد نمازجمعه را فاقد پشتوانه قانونی دانسته است. موارد ذیل را می توان به عنوان مشکلات قانونی نهاد نماز جمعه برشمرد:
1- عدم عضویت شورای سیاستگذاری در شورای عالی انقلاب فرهنگی (به عنوان نهاد نمازجمعه) به عنوان یک جایگاه تقنینیه فرهنگی کشور و وضع قوانین لازم.
2- عدم وجود معاونت پارلمانی و امور مجلس در شورای سیاستگذاری جهت پیشنهاد طرح ها و مصوبه های قانونی مورد نیاز نهاد نماز جمعه و قراردادن سازمان نماز جمعه به عنوان یک نهاد عظیم موثر و منحصر فرهنگی- دینی در ردیف بودجه های میلیاردی فرهنگی کشور.
3- عدم عضویت ائمه جمعه در شورای تامین شهرستان ها و اخذ تصمیمات مهم توسط شورای تامین در حالی که ائمه جمعه مستقیما مخاطب و پناهگاه جامعه در هر شرایط بحرانی و نهایتا حلال مشکلات خواهند بود.
4- امام جمعه به عنوان رهبر فرهنگی روح یک شهر و منطقه و به تعبیر مقام عظمای ولایت، امام جمعه در منطقه همان شان رهبری را در منطقه خود دارد و یا اینکه فرمودند: نماز جمعه بخشی از دستگاه رهبری است. هیچ گونه جایگاه قانونی جهت تنظیم و ایجاد وحدت رویه فرهنگی برای جلوگیری از دوباره کاری و موازی کار کردن های سازمان ها و نهادهای فرهنگی و یا نمایندگی آنان ندارد و فقط از روی مصلحت اندیشی برای کل نظام تا حدودی وحدت رویه ایجاد نموده و در مقابل امام جمعه گاهی اوقات نهادهایی مثل فرهنگ وارشاد، سازمان تبلیغات و ... ایستادگی می نمایند و می گویند ما خود سازمان و اداره ای مستقل و دارای بخشنامه و ضوابط قانونی خاص می باشیم.
خلادوم: عدم امکانات مورد نیاز یا سخت افزار جهت پیشبرد اهداف بلند فرهنگی و دینی با محوریت نماز جمعه خلادیگری است که به صورت فشرده به آنها اشاره می شود:
1- عدم تخصیص بودجه کافی از سوی نظام اسلامی گرچه مصوبه مجلس شورای اسلامی در خصوص مصلاهای شهرهای زیر یک صد و پنجاه هزار نفر قدمی نو و قابل تقدیر است اما اگر همه ده میلیارد تومان تصویبی را به یکی از شهرهای استان فارس مانند شهر داراب تخصیص دهیم تازه مصلای جامع تکمیل خواهد شد و این بودجه تصویبی قطره ای از دریای مورد نیاز می باشد.
2- عدم امکانات رفاهی و حقوقی جهت کارگزاران سازمان نماز جمعه که می بایست تمام وقت مجاهدت و تلاش فرهنگی شبانه روزی داشته باشند.
3- مشکلات رفاهی ائمه جمعه و خانواده های آنان به حدی است که سطح زندگیشان از میانگین جامعه نیز پایین تر است. این در حالی است که رهبر فرهنگی یا حتی یک سرباز فرهنگی و دینی چنانچه دغدغه معیشت زندگی و تحصیل و ازدواج و اشتغال فرزندان و حتی کسانی که نفقه آنان عرفا و شرعا بر ذمه او می باشند را داشته باشد نمی توانند وظایف محوله را فارغ البال و به خوبی انجام دهند اگرچه تلاش های ریاست شورا و بعضی نمایندگان ولی فقیه در استان ها درخصوص رسیدگی به امر مذکور قابل تقدیر است.
می گوییم انبیا زهد داشته و در نقاط محروم کار می کردند و امام جمعه باید این گونه باشد. این کاملاصحیح است اما اولاانبیا (ع) جهت تامین معاش شغل شخصی نیز داشته (چوپانی، نجاری، سپرسازی، تجارت و ...) و عیب نبوده اما امروز اگر امام جمعه یکی از این شغل ها و مشابه را داشته باشد نزد عوام و یا شاید خواص جرم بزرگ و گناه نابخشودنی است.
ثانیا انبیا (ع) که در شرایط سخت کار می کردند و یا در مناطق محروم بدون امکانات و حتی غذایی مناسب مامور به تبلیغ رسالت بوده اند در مقابل آنان طاغوت هایی چون نمرود و فرعون بوده است نه حکومت های الهی و دینی.
خلاسوم: عدم استقلال مالی و عدم امکانات سخت افزاری مستقل در نهاد نماز جمعه می باشد (که می توان آن را ناشی از خلادوم دانست.)
امام راحل (ره) و رهبر عزیزمان تحت شرایطی قائل به اداره نماز جمعه توسط مردم هستند: 1- پرداخت خوب وجوهات شرعی توسط مومنین 2- قرار دادن موقوفات توسط بانیان خیر در این خصوص از همه مهمتر بستر سازی استقلال این نهاد عظیم عبادی سیاسی که نقش مدیر قوی فرهنگی در هر شهر و منطقه را دارد می باستی توسط دولتمردان وحاکمان انجام پذیرد. آیا اگر دولت اسلامی بخشی از درآمدهای حاصله از مردم را از منابع دولت (که اگر از دولت هم باشد اشکالی ندارد مثل مالیات های گوناگون، عوارض ماخوذه از منابع و معادن منطقه مثل گاز و نفت و سنگ و ...) را تخصیص به امور گوناگون نماز جمعه بدهد تا نماز جمعه مدیون و وامدار کسی نباشد و یا اعطای زمین های منابع طبیعی و ملی حتی زمین های ماخوذه از مردم توسط سازمان مسکن و شهرداری ها و آن چیز که سهم خودشان است ( البته بخشی از آن) به نماز جمعه شهر خود از وظایف دولت اسلامی نیست تا نماز جمعه هر شهر برای همیشه نیازهای سخت افزاری خود را مرتفع نموده و به وظایف سنگین مدیریت فرهنگی خویش بپردازد.
ما نمی گوییم دولت مستمری و حقوق بدهد. دولت اسلامی حتما موظف به خودکفایی نمازهای جمعه است، نمازهای جمعه ای که با حکم فقیه توسط مردم شکل می گیرد و اداره می شود. چگونه دولت اسلامی افرادی از جامعه و مردم را به اشکال مختلف در قالب پیمانکاری های گوناگون و امتیازات حتی قانونی و مشروع یک شبه صاحب درآمدهای میلیاردی نموده اما نمی تواند 500 نماز جمعه کشور را خودکفا و مستقل برای همیشه نماید نه وابسته به دولت (در یک برنامه یک ساله تا پنج ساله این امر امکان پذیر خواهد بود)
عمل خیری که در دوران گذشته به عنوان فرهنگ وقف توسط علمای دین و حتی حکومت های شکل گرفته نیز در حال حاضر کمرنگ گردیده است. اگر حکومت اسلامی در یک دوره حتی کوتاه اقدام به این امر مهم یعنی بستر سازی خودکفایی نمازهای جمعه بنماید برای همیشه نمازهای جمعه خودکفا خواهند شد و کیسه های جمع آوری پول در بین صفوف نمازگزاران علنا و کیسه ها و صندوق های نامرئی برای همیشه جمع خواهند شد.
جهت رسیدن به کارکرد یا مدیریت فرهنگی موفق امام جمعه لازم است امور 22 گانه ذیل صورت پذیرد:
1- ایجاد واحد طرح و برنامه در ستاد نماز جمعه جهت طراحی و مهندسی فرهنگی و دینی منطقه و با توجه به شرایط زمان و مکان و نوع مخاطبین هر شهر با استفاده از صاحبان فکر و اندیشه و متخصصین مربوطه خصوصا نخبگان هر شهر و دیار.
2- داشتن برنامه جامع مدون فرهنگی به سه گونه برای هر شهر: کوتاه مدت یک ساله، میان مدت سه ساله، بلند مدت پنج تا بیست ساله.
3- بودن نظم و انضباط و عزم و جزم و اراده محکم به عنوان رکن اصلی موفقیت در هر کار فرهنگی.
4- اقدام به کارهایی که توان به انجام رساندن و یا اتمام آن ممکن باشد نه اینکه در کاری وارد شود و آن را زخمی کند و سپس پروژه فرهنگی در نزد مردم جلوه گر شود گرچه به روی خود نمی آورند اما مدیریت و توان فرهنگی امام جمعه زیر سوال رفته است.
5- آموزش های گوناگون مورد نیاز در همه رشته ها برای نیروهای دست اندر کار امور فرهنگی در قسمت های مختلف نهاد نمازجمعه (نه به صرف اینکه آدم خوب و بچه مسلمان است بلکه آموزش لازم دیده باشد.)
لطمات و خساراتی که از عدم تخصص عوامل فرهنگی به نمازجمعه ها وارد شده ولو بدون سوء نیت به مراتب سهمگین تر از تخریب های معاندین داخلی و خارجی بوده است چرا که کار به اهل فن و متعهد سپرده نشده و این خود یک ضد تبلیغ عینی علیه نماز جمعه است. در حالی که متصدیان امور فرهنگی خصوصا ستادهای نماز جمعه بنا به فرمایش مقام معظم رهبری می بایستی از نخبگان جامعه و از نخبگان صنوف، اقشار و طبقات گوناگون باشند.
6- براساس فرموده خدای تعالی به پیامبر« وانت حل بهذا البلد تو» در شهر حلول نموده ای. امام جمعه بایستی مصداق عینی و بارز تلاش، فداکاری، مجاهدت و تحرک مداوم و حضور گسترده فیزیکی و معنوی مستمر در زمان و مکان در شهر و منطقه خود باشد تا علاوه بر امام بودن در روز جمعه، امام در فداکاری، امام در پرهیز از عافیت طلبی، امام در دلسوزی برای مردم، امام در درک عمیق از مردم مستضعف، امام خادم به مردم خصوصا خانواده بزرگ ایثارگران و شهدا، امام صبوری و تحمل، امام مبارزه با شبهات وکژی ها، امام مبارزه با فساد و تباهی، امام مبارزه بی امان با بی عدالتی، امام مبارزه با کارهای سست و بی ارزش و امام در نوآوری و خلاقیت در هر زمینه و امام در تقوا و سیاست نیز باشد.
7- محور قرار دادن جوانان در همه برنامه ها و مهندسی فرهنگی
کارهای موثر مورد علاقه جوانان در حوزه دین و فرهنگ عبارت است از:
-ایجاد دارالقرآن و معارف و کارکردهای قرآنی مثل حفظ، قرائت، تفسیر، تواشیح و ...
-ایجاد خانه هنرمندان برای رشته های مختلف
-ایجاد زمینه های ورزشی گوناگون و مسابقات ورزشی
-ایجاد واحد مشاوره جهت حل معضلات مربوط به دوران جوانی
-ایجاد جلسات پرسش و پاسخ های عالمانه به صورت مستمر برای رفع شبهات
-تقدیر از قهرمانان رشته های ورزشی
-تقدیر از نخبگان علمی و دانش آموزان ممتاز
-تقدیر از هنرمندان جوان
-مسئولیت دادن به جوانان در کارها
رفیق شدن با جوانان در قالب حضور در هیئت های مذهبی آنان و یا شرکت در محافل علمی، ورزشی یا رزمی، سیاحتی و زیارتی آنان خصوصا کوهنوردی
برگزاری کلاس های علمی و درسی و کنکور جهت تقویت درسی جوانان و قبولی آنان در دانشگاه ها
8- یکی از مهمترین کارهای فرهنگی و دینی امام جمعه تاسیس مدرسه علمیه جهت خواهران و برادران می باشد امام جمعه ای که نتواند در منطقه خود به هر دلیل مدرسه علمیه تاسیس نماید فعالیت فرهنگی او عملی صالح غیر مستمر و ابتر خواهد ماند و پس از مدتی زحمات وی اگر به هدر نرود هرگز توسعه نخواهد یافت و امامت جمعه وی در حوزه گسترش دین و معروف ها و جلوگیری از ناصواب ها ابتر خواهد ماند (حتما طلاب داوطلب از شاگردان ممتاز مدارس باشند)
9- تربیت مربیان احکام، قرآن و مسائل خانواده توسط امام جهت هر محله و روستا که تاثیر فراوانی در نشر دین و سنن اولیا و انبیای عظام (ع) در مردم خواهد داشت.
10- احیا و گرامیداشت سنت های اسلامی به شکلی که این سنت ها برای همیشه تعمیق و تحکیم و پایدار بماند به عنوان سنت حسنه از امام جمعه برای نسل های آینده ماندگار باشد. برگزاری جشن های ولادت ائمه معصومین (ع)، اعیاد مذهبی (خصوصا عید بزرگ غدیر)، وفیات خصوصا برگزاری با شکوه مراسم حضرت زهرا (س) و روز عاشورا.
11- راه انداختن و تاسیس هیئت های مذهبی خصوصا برای جوانان با برنامه و کنترل و هدایت و تربیت مداح و واعظ برای آنان.
12- ایجاد موسسات خیریه قرض الحسنه، درمانگاه، کتابخانه، ورزشگاه، ویدئو و سی دی های کلوپ های مذهبی و ایجاد سایت اینترنتی.
13- ایجاد پایگاه مقاومت بسیج برادران و خواهران جوان در محل مصلابه عنوان پایگاه مقاومت مصلای نماز جمعه جهت پیشبرد اهداف اجرایی امام جمعه و ستاد نماز جمعه در روز جمعه و طول هفته با استفاده از نیروهای جوان بدون حقوق و دستمزد.
14- ایجاد کارگاه های خیاطی، گلدوزی، ملیله دوزی، آموزش خط، فیلمبرداری، عکاسی و ... جهت خواهران همکار ستاد نماز جمعه.
15- راه انداختن جلسات روضه خانگی در محلات و روستاها با هدایت و برنامه در بین خواهران که آثار عظیم و ماندگار فرهنگی در پی خواهد داشت.
16- در صورت امکان تاسیس دانشکده های علوم قرآنی، علوم اسلامی، حدیث، نهج البلاغه در شهرستان ها و یا مرکز بخش.
17- تاسیس مصلای جامع شامل مکان های ورزشی، سالن های عقد و عروسی و عزاداری، رفاهی، تفریحی و فضای سبز.
18- برگزاری مسابقات ورزشی مثل دو همگانی، شنا، دوچرخه سواری، کوهنوردی، برگزاری مسابقات قوی ترین مردان منطقه (توسط نماز جمعه)، برگزاری مسابقات علمی بین دانش آموزان و اعطای جوایز با هماهنگی آموزش و پرورش، برگزاری مسابقات دینی مذهبی ، برگزاری مسابقات هنری.
19- بزرگداشت مقام معلم و اساتید دانشگاه، روز پرستار، روز خبرنگار، خیرین و نیکوکاران، کارگران، کشاورزان، صنعتگران نمونه و همچنین انتخاب مرد سال و خانم خانه دار نمونه، مادر نمونه، کاسب نمونه، پستچی نمونه و ... توسط متصدیان نماز جمعه.
20- تفسیر و برگزاری جلسات زیارت جامعه کبیره، زیارت عاشورا، زیارت آل یاسین و ادعیه صحیفه سجادیه توسط ائمه جمعه به عنوان یک فعالیت کلیدی در عرصه ترویج فرهنگ ناب ولایت (ع) و ترویج فرهنگ مهدویت (عج)
21- دعوت از اساتید و خطیبان و سخنوران چیره دست و توانای کشور هر شش ماه یکبار (حداقل) در هر شهر.
22- برگزاری مسابقات کتابخوانی هدفمند به صورت یک طرح زنجیره ای با معرفی کتاب های مورد نظر و مفید توسط نهاد نماز جمعه (اولویت این طرح با کتاب های علامه شهید مطهری ( ره) باشد.)
همه اینها می تواند در صورت خوب اجرا شدن بخشی از کارکرد و مدیریت فرهنگی موفق یک امام جمعه جامع نگر و عملگرا باشد.