جواد باقرزاده
اجرای پروژه خط لوله نابوکو که طی آن گاز طبیعی خزر از طریق ترکیه بلغارستان ، رومانی و مجارستان به اتریش انتقال داده خواهد شد، نخستین گام قابل درک در جهت اجرای پروژه خط لوله نابوکو که یک خط لوله جایگزین در قبال روسیه به منظور تامین نیاز اروپا به گاز طبیعی به شمار می رود برداشته شد. هدف از این پروژه ، بر آورده ساختن گاز طبیعی مورد نیاز اروپا از طریق خط لوله نابوکو که با عبور از ترکیه ، بلغارستان ، رومانی و مجارستان تا اتریش ادامه خواهد یافت می باشد. قرارداد بین دولتها برای اجرای پروژه خط لوله نابوکو که طی آن گاز طبیعی خزر از طریق ترکیه ، بلغارستان ، رومانیا و مجارستان به اتریش انتقال داده خواهد شد ، در 13 جولای 2009 در آنکارا به امضا رسید. این قرارداد از سوی نخست وزیران ترکیه، بلغارستان، رومانی، مجارستان و اتریش و بیانیه مشترک نیز توسط نخست وزیران 5 کشور و خوزه مانوئل بارروسو رئیس کمسیون اتحادیه اروپا امضا گردید، در نظر دارد که امور احداث خط لوله در سال 2011 آغاز و در سال 2014 به پایان برسد. طول این خط لوله با ظرفیت انتقال 31 میلیارد متر مکعب گاز طبیعی در سال ، 3300 کیلومتر خواهد بود که 2000 کیلومتر آن از ترکیه عبور خواهد کرد. رجب طیب با عنوان تاریخی بودن لحظه امضای این قرار داد تاکید نمود، ترکیه که در هر دوره ای از تاریخ حکم یک پل ارتباطی میان شرق و غرب را داشته است در زمینه انرژی نیز یک وظیفه و ماموریت تاریخی بر دوش گرفته است. وی ضمن اشاره به اینکه با مساعد شدن شرایط، ایران ، قطر و روسیه نیز می توانند در پروژه شرکت بکنند گفت : نابوکو را نباید به عنوان پروژه ای با شرکت تنها چند کشور مشاهده نمود. زیرا این پروژه داستان موفقیتی است که خواهد توانست تفسیر و نکته نظرات منفی در مورد آن را نقش بر آب سازد. رهبران شرکت کننده دیگر در مراسم نیز در سخنان خود با اشاره به اهمیت پروژه خط لوله نابوکو تاکید ورزیدند که این پروژه بر علیه هیج کسی تهیه نشده است.
خوزه مانوئل بارروسو رئیس کمیسیون اتحادیه اروپا نیز ، با اشاره به اینکه شاهد یک تحول بسیار مهم گردیده اند اظهار داشت که بعنوان کمسیون اتحادیه اروپا از صمیم قلب از پروژه حمایت می کنند. فعالیت و بررسی پیرامون تهیه پروژه نابوکو ، در سال 2002 با پیشنهاد و مذاکرات شرکت سهامی خطوط لوله نفتی و گاز طبیعی ترکیه (بوتاش) با شرکت بلغاری بلغار گاز ، شرکت رومانیایی ترانس گاز و شرکت اتریشی او ام وی اردگازآغاز گردید. طرفین ، به هنگام امضای قرارداد همکاری در این زمینه که بعد از تماشای اپرای نابوکوی وردینی در وین گرد هم آمدند ، به پروژه نام نابوکو دادند. در ماه ژوئن سال 2004، شرکت های گاز چهار کشور مورد بحث به همراه شرکت مول مجارستان، کنسرسیوم بین المللی نابوکو (ان آی سی) را تشکیل دادند. و بالاخره در ماه فوریه سال 2008 ، شرکت آلمانی ار دبلیو ای نیز به عنوان ششمین شریک در پروژه اشتراک نمود. این شرکتها ، در کنسرسیوم سهم مساوی دارند.
ولادمیر پوتین " نخست وزیر روسیه در دیدار 6 آگوست 2009(15 مرداد 1388) " با " رجب طیب اردوغان " نخست وزیر ترکیه در آنکارا طرفین در مورد چگونگی همکاری در طرح نابوکو و تاسیس نیروگاه هسته ای ترکیه چانه زنی خواهند کرد. مهمترین موضوع مذاکرات ولادمیر پوتین با طیب اردوغان را خواسته های مسکو از ترکیه در مورد اعلام تصمیم قاطع آنکارا پیرامون مناقصه احداث نیروگاه هسته ای ترکیه و درخواست آنکارا از مسکو برای مشارکت در طرح گازی نابوکو تشکیل خواهد داد. شرکت دولتی "اتمستروی اکسپورت" روسیه تنها شرکت کننده در مناقصه احداث نیروگاه هسته ای ترکیه در ماه ژانویه گذشته بود، ولی دولت ترکیه با توجه به شرایط مالی ارائه شده هنوز برای واگذاری این طرح به روسیه تصمیمی اتخاذ نکرده است. روزنامه "استار" به نقل از منابع نزدیک به وزارت انرژی ترکیه نوشت: مسائل انرژی در صدر دستور کار مذاکرات پوتین و اردوغان قرار خواهد داشت. به نوشته این روزنامه منابع یاد شده گفتند: اردوغان خواهان پیوستن روسیه به کشورهای تامین کننده گاز خط لوله نابوکو می باشد و این پیشنهاد را به پوتین ارائه خواهد کرد. روزنامه "ملیت" نیز در این مورد نوشت : آنکارا خواهان مشارکت روسیه در این طرح می باشد و در مقابل خواستار حمایت ترکیه از احداث دومین خط لوله آبی از زیر دریای سیاه می باشد. به نوشته "ملیت "مسکو در این روند حمایت آنکارا را برای عبور این خط لوله از آبهای سرزمینی ترکیه در دریای سیاه به جای آبهای اوکراین خواهد خواست. روزنامه ملیت اخیرا در گزارشی در این باره نوشته بود، ترکیه و روسیه در بخش انرژی رقیب مستقیم هم نیستند و برعکس در یک طرف بازی قرار دارند.
کارشناسان اقتصادی می گویند: آنکارا همچنین به امید جذب نفت روسیه و قزاقستان ، پیشنهاد احداث خط لوله ای را از بندر سامسون در دریای سیاه به بندر جیحان در سواحل مدیترانه ارائه کرده است و منتظر پاسخ پوتین به این پیشنهاد می باشد. بندر جیحان واقع در سواحل دریای مدیترانه در جنوب ترکیه از قبل به عنوان پایانه ای در انتقال نفت از آذربایجان و عراق فعالیت داشته است .
ترکیه و روسیه طی سالهای اخیر با درک متقابل حساسیتهای طرفین تلاش کرده اند که از رنجاندن همدیگر پرهیز و موانع بر سر راه توسعه تجارت را رفع کنند.
بعد اقتصادی در روابط دو کشور چنان چشمگیر است که مسکو به اولین شریک تجاری آنکارا تبدیل شده و روسیه بزرگترین صادر کننده گاز به ترکیه است. در سال 2001 میلادی حجم تجارت میان دو کشور چهار میلیارد دلار بود که این رقم در سال 2008 به چهل میلیارد دلار رسید و اکنون دو کشور تلاش می کنند حجم مبادلات تجاری را به 50 میلیارد دلا ر برسانند. بر اساس برخی آمارهای غیر رسمی حجم سرمایه گذاری ترکیه در روسیه حدود سی میلیارد دلار است که معادل یک چهارم حجم سرمایه گذاریهای ترکیه در جهان است. هم اکنون حدود 50 هزار کارگر ترک در عملیات ساختمان سازی در روسیه مشغول فعالیت هستند و همه ساله حدود سه میلیون گردشگر روس از ترکیه دیدار می کنند.
ایالات متحده آمریکا با تامین گاز طبیعی از سوی روسیه به خط لوله نابوکو مخالفت نداشته ولی اعلام داشته است ایران نیز تا بهبود روابط با دنیای غرب قادر به ورود در این پروژه نخواهد بود. نقش اساسی ترکیه بعنوان گذرگاهی در انتقال گاز از آسیای میانه به اروپا، مقاومت برخی کشورهای اتحادیه در جهت ممانعت از عضویت ترکیه در این اتحادیه را در هم خواهد شکست. یکی از مهمترین ویژگیهای این خط لوله امکان جریان آن به شکل برعکس نیز می باشد.
منابع خارجی با تکیه بر این موضوع اعلام می دارند همین مزیت باعث می شود تا در صورت بروز هر گونه درگیری در منطقه قفقاز، ترکیه بدون گاز طبیعی نماند چرا که در صورت نیاز، با جاری شدن گاز طبیعی نروژ و الجزایر در مسیر مخالف، گاز ترکیه تامین خواهد شد.