گروه سیاسی، حسین رضوی: اظهارات «محسن غرویان» از شاگردان «آیتالله محمدتقی مصباح یزدی» درباره جایگاه جمهوریت و مردمسالاری در دیدگاه امام خمینی، واکنش چهرهها و تشکلهای دوم خرداد را برانگیخته است. طرح این اظهارات به فاصله اندکی پس از آن صورت گیرد که تحلیلگران سیاسی از «جناح مصباح یزدی» به عنوان یکی از قطبهای انتخابات آینده خبرگان نام برده بودند و حتی افرادی چون «امیر محبیان» جدایی قطعی حامیان مصباح از جناح راست سنتی در این رقابت را پیشبینی کرده بودند. با چنین پیشزمینه تحلیلی بود که «سیدمحمد خاتمی» در دیدار اخیر خود با سران سازمان مجاهدین انقلاب، ضمن انتقاد از طرح چنین مطالبی، هشدارهایی را مطرح کردند.
موضعگیری نزدیکان امام
پیش از این، روحانیون نزدیک به امام خمینی که در تقسیمبندهای سیاسی در بلوک «چپ سنتی» تقسیمبندی میشوند، نسبت به این اظهارات واکنش نشان داده بودند. آیتالله موسوی بجنوردی از جمله این افراد بود که به صراحت گفت: شخصاً با آنکه از نزدیکترین افراد به امام بوده و محضر ایشان را درک کرده، هرگز جرات نمیکند مطلبی را به عنوان دیدگاه ایشان مطرح کند و یا نسبت دهد. آیتالله «محمد توسلی» رئیس دفتر امام که در شورای مرکزی مجمع روحانیون مبارز عضویت دارد، گفته بود: «تخطئهکنندگان امام میخواهند جمهوریت را حذف و حکومت موردنظر خود را در جامعه ترویج دهند.» وی در پاسخ به ادعاهای «محسن غرویان» مبنی بر اینکه امام اعتقادی به «جمهوریت» و «رای مردم» نداشت، گفت: «کسانی که اعتقاد به جمهوری اسلامی ندارند و از اول با امام و جمهوری اسلامی مخالف بودند، امروز مباحثی درخصوص «حکومت اسلامی» بدون «جمهوریت» را مطرح میکنند.» آیتالله توسلی گفت: «امام از ابتدا معتقد به جمهوری اسلامی بود و لذا وقتی به بهشتزهرا آمد، جمهوری اسلامی را مطرح کرد و فرمودند جمهوری اسلامی نه یک کلمه کم و نه یک کلمه زیاد.» وی تصریح کرد: «آنهایی که از اول با امام خوب نبودند و امام را تخطئه میکردند، امروز میخواهند جمهوریت را حدف کرده و حکومتی که خود به آن معتقدند به نام امام در جامعه ترویج دهند که همه اینها دروغ است، امام تنها به «جمهوری اسلامی» نه یک کلمه کم و نه یک کلمه زیاد معتقد بود و مشروعیت حکومت را براساس آرای مردم میدانست.» وی ادامه داد: «اعتقادات امام با آرای مردم در کتاب صحیفه نور ایشان به صراحت آمده است، امام مشروعیت نظام را رای مردم میدانست و در عمل نیز به آن معتقد بود، لذا در 12 فروردین نظام جمهوری اسلامی را در معرض رای مردم گذاشت و 2/98 درصد مردم به آن رای آری دادند.» عضو شورای مرکزی مجمع روحانیون مبارز گفت: «صدای امام در مورد این که جمهوری اسلامی نه یک کلمه کم و نه یک کلمه زیاد هنوز در گوش ما است.» «محمدصدوقی» نماینده ولی فقیه و امام جمعه یزد هم به خبرگزاری ایلنا گفته بود: «امام به جمهوریت و آرای مردم معتقد بودند و هیچ گاه بدون شناخت دقیق از یک موضوع صحبت نمی کردند.» وی ادامه داد: « امام با علم بر این که جمهوریت چیست و نقش آرای مردم در نظام جمهوری اسلامی چیست، بر جمهوری اسلامی تاکید کرد.»
موضعگیری گروههای اصلاحطلب
اما به نظر میرسد ابعاد موضع فراتر از دفاع از یک بحث تاریخی و یا گفتوگو درباره موضوعی نظری باشد؛ چرا که به تدریج احزاب اصلاحطلب به شکل تشکیلاتی وارد عرصه میشوند. در این چارچوب و در مهمترین واکنش، شورای مرکزی مجمع روحانیون مبارز که چهرههایی چون «سیدمحمد موسویخوئینیها» و «سیدمحمد خاتمی» در آن عضویت دارند، در نشست یکشنبه شب خود به شدت از اظهارات غرویان انتقاد کردند. شورای مرکزی مجمع روحانیون مبارز با انتقاد از انتساب برخی مطالب ناصحیح به مواضع و اندیشههای امام راحل(ره) تصریح کرد: «حضرت امامخمینی(ره) همواره بر نقش تعیینکننده و بیبدیل رای مردم در همه عرصهها تاکید داشتند.» به گزارش روابط عمومی مجمع روحانیون مبارز، در این نشست که به راست سیدمحمد خاتمی برگزار شد، «مطالب و مواضعی که طی چند روز اخیر در برخی از رسانهها مطرح و متاسفانه به حضرت امام(ره) نیز نسبت داده شده است»، مورد بررسی قرار گرفت. اعضای شورای مرکزی مجمع روحانیون مبارز در نشست خود تاکید کردند: «طرح این مواضع ناصحیح و نسبت دادن آن به بنیانگذار جمهوری اسلامی موجب تضعیف پایههای اصلی نظام و مخدوش شدن چهره جمهوری اسلامی ایران در افکار عمومی داخل و خارج میشود.» در این نشست برلزوم پاسخگویی اندیشمندان، عالمان متعهد و اساتید حوزه و دانشگاه بهخصوص شاگردان آن حضرت و مجامع علمی و جراید و مطبوعات و رسانههای عمومی تأکید شد.
شورای مرکزی مجمع روحانیون مبارز در عین حال تأکید کرد که این شورا در فرصت مناسب پاسخ لازم را در خصوص نسبت دادن برخی مواضع ناصحیح به اندیشههای امام راحل ارائه خواهد کرد. حزب اعتماد ملی نیز در جلسه یکشنبه شب شورای مرکزی خود به این موضوع پرداخت و «مهدیکروبی» دبیر کل این تشکل، به اظهارات مطرح شده اعتراض کرد دبیرکل حزب اعتماد ملی در این جلسه با استناد به سخنان حضرت امام(ه) مبنی براینکه خبرگان رهبری با رأی مردم انتخاب میشوند، گفت: خبرگان، رهبری را انتخاب میکنند و رهبری نیز حکم رئیسجمهوری را که برآمده از آرای مردم است تنفیذ میکند. جبهه مشارکت نیز در سرمقاله شماره اخیر ارکان داخلی خود، با انتقاد از اظهارات غرویان، طرح کنندگان چنین مواضعی را «قاطعان طریق اندیشههای امام» خواند و نوشت: « به طور طبیعی میتوان تصور کرد به حضرت امام(ره) به عنوان یک متفکر و اندیشمند در طول زمان به تبیین و تکمیل نظریات خود در اینباره پرداختهاند و هرچه باعینیت مسئله حکومتداری و اداره مستقیم جامعه مواجه شدهاند به نظریات کاربردیتری دست یافته باشند...اگر امثال این افراد به دنبال تئوریزه کردند نوع خاصی از حکومت دینی هستند هیچ لزومی ندارد که برای اسباط حقانیت دیدگاههای خود به چهره امام(ره) پنجه بیفکنند و آنرا در نظر نسل جوان پرسئوال امروز مشوه نمایند. ایشان میتوانند همان فاصله و نسبتی را که در زمان حیات امام(ره) با آن بزرگوار و اندیشههایش داشتند حفظ نمایند و با عنایت به توجهات خاص دوران حاضر به منظومه فکریشان کار و بار خود را به سامان رسانند.» اما این تنها احزاب و گروههای اصلاحطلب برخاسته از جریان چپ سنتی دهه70 نیستند که به این اظهارات واکنش نشان دادهاند. دکتر«ابراهیم یزدی» دبیرکل نهضت آزادی که از یاران و مشاوران نزدیک امام در دوران تبعید ایشان به پاریس بود، نیز مواضع غرویان ردکرده است. اظهارات یزدی از آن جهت اهمیت دارد که غرویان مدعی شده امام به خاطر شرایط خاص پاریس و برای توجیه غربیها درباره انقلاب، مفهوم «جمهوری اسلامی» را جایگزین «حکومت اسلامی» کرده بود که پیش از آن در نجف میگفت. یزدی در واکنش به این اظهارات گفت: «همه آثار باقیمانده از رهبر فقید انقلاب از جمله بیانیههای صادر شده قبل از انقلاب، مصحبههای پاریس، حکم نخستوزریری مهندس بازرگان و سایر مواردی که در مجموعه صحیفه نور آمده است، نشان میدهد که امام(ره) اعتقاد راسخی به جمهوریت داشتهاند.» دبیرکل نهضت آزادی در مصاحبه با ایلنا تصریح کرد: «هرکس ادعا کند که رهبر فقید انقلاب و بنیانگذار جمهوری اسلامی به رای مردم و جمهوریت اعتقاد نداشت ولی از روی مصلحت سخنانی در این خصوص میگفت، ایشان را به استفاده ابزاری از جمهوریت و رای مردم و حق مردم متهم کرده است.» وی افزود: «سخنان این آقایان با آنچه در آثار باقیمانده از رهبر فقید انقلاب طی بیانیههای صادر شده قبل از انقلاب، مصاحبههای پاریس، حکم نخستوزیری مهندس بازرگان و سایر مواردی که در مجموعه صحیفه نور آمده است، مغایرت دارد.» یزدی خاطرنشان کرد: «هنگامی که خبرنگاران در پاریس از امام(ره) سئوال کردند که منظور شما از جمهوری اسلامی چیست، ایشان با صراحت جواب دادند، جمهوری همان است که شما در فرانسه دارید اما چون ما مسلمان هستیم در جمهوری اسلامی ما ارزشهای اسلامی مدنظر خواهد بود.» وی ادامه داد: «امام(ره) در حکم نخستوزیری بازرگان با صراحت تاکید کردند که قانون جمهوری اسلامی که نوشته میشود، به مجلس موسسان ارجاع داده شود تا به تصویب نهایی برسدو براساس آن قانون انتخابات ریاست جمهوری و مجلس شورای ملی برگزار شود، بنابراین اگر آیتالله خمینی بنا به ادعای این افراد به جمهوری اعتقاد نداشت، چگونه بود که چنین حکمی را صادر کرد. » یزدی افزود: «هنگامی که دولت موقت قانون اساسی را تدوین و نهایی کرد و شورای انقلاب هم آن را تصویب نمود، رهبر فقید نیز با اصلاحات جزیی آن را امضا کردند، یکی از این اصلاحات این بود که رئیسجمهور باید مرد و شیعه اثنیعشری باشد نه اینکه خود ایشام اصرار داشته باشد چون آیتالله گلپایگانی بر این مطلب اصرار ورزیدند، پذیرفتند.»
پیشینه موضوع
اما بحث و گفتوگو بر سر مواضع فقهی امام خمینی در نجف و تفاوت آن با موضع ایشان در پاریس و در نهایت آنچه در زمان ورودشان به کشور و بنیانگذاری نظام جمهوری اسلامی رخ داد، موضوع دامنهدارتر از آن است که طی یک هفته اخیر مطرح شده. در واقع میان این سه دیدگاه تفاوتهای عمدهای وجود دارد. در دیدگاه امام خمینی طی درسهایی که ایشان در دوران تبعید در نجف مطرح میکرد «ولایت فقیه» محور اصلی حکومت بود و مهمتر آنکه همه فقها صاحب حق ولایت شمرده میشدند. اما با جدیتر شدن پیروزی انقلاب اسلامی از سال 56 (که با انتقال امام خمینی به پاریس همزمان بود)، دیدگاه امام خمینی شکلی عینیتر یافت و از دیدگاه ایشان در نجف که یک «نظریه فقهی صرف» بود فاصله گرفت و به واقعیات حکومت نزدیک شد. جمله معروف امام در پاریس مبنی بر اینکه «جمهوری مورد نظر ما در ایران مثل همه جمهوریها است»، نقطه عطفی در نظریه حکومتی ایشان محسوب میشود و گذار نظری - عملی ایشان از «حکومت اسلامی» به «جمهوری اسلامی» را نشان میدهد. البته گفته میشود در همان نجف نیز بحثهایی نظیر آنکه «چطور همه فقها میتوانند صاحب ولایت باشند و این امر چگونه عملی میشود؟» از سوی شاگردان ایشان مطرح شده و در واقع مبانی و چالشهای نظری گذار از همان زمان در نزد امام شکل گرفته بود. پس از پیروزی انقلاب اسلامی هم امام نظریه «حکومت اسلامی» را بایگانی کرد و سیستم«جمهوری» را به رای مردم واگذارد. امری که امروز اصلاحطلبان با استناد به آن دیدگاه افرادی چون غرویان که نوعی «رجعت به نظریه نجف» است، رد میکنند. در مقابل، جریان مخالف «حکومت اسلامی» را دیدگاه اصیل امامخمینی میدانند. بحثی که غرویان امروز مطرح می کند، در دهه 70 نیز توسط احزاب راستگرایی چون موتلفه اسلامی مطرح شده بود. این حزب همچنان که بعدها نیز تکرار کرد «جمهوری اسلامی» را سیستم حکومتی دوران گذار نامید و «حکومت عدل اسلامی» را سیستم حکومتی مطلوب خویش نامید. مطلبی که همان نیز بحثانگیز شد و احزاب جریان چپ با محوریت سازمان مجاهدین انقالب اسلامی نسبت به آن موضعگیری کردند و حتی موتلفه را از دیدگاه نظری، خارج از چارچوب «احزاب درون نظام» تلقی کردند؛ چرا که با چنین موضعی این حزب به «جمهوریت» به عنوان یکی از مبانی نظام جمهوری اسلامی بیاعتقاد میشد. در سالهای اخیر هم، «محسن کدیور» با نتشار کتاب «نظریات دولت در فقه شیعه»، تطور دیدگاههای امام خمینی در مورد حکومت را تشریح میکند و چنان که «مصطفی تاجزاده» در نقدی به وی در مجله «آفتاب» مطرح کرد، از زاویهای مخالف دیدگاه طیفهایی چون مصباح یزدی را تائید کرد. با چنین پیشینهای، اظهارات اخیر غرویان میتواند صرفاً بخشی نظری تلقی شود و در گفتوگوهای درون حوزوی رد و تائید شود. اما همانطور که واکنشهای احزاب و چهرههای سیاسی نشان میدهد، بحث فراتر از اینها و متوجه انتخابات آینده خبرگان است.