یکی از شیوههای بررسی و تتبع در تاریخ بررسی اسناد مکتوب میباشد. برخی اسناد به دلیل جنبه رسمی و محرمانهای که در زمان خود داشتهاند، حاوی مطالب مفید و روشنگری برای وقایع و رخدادهای همدوره خود میباشند. با توجه به اینکه 11 آذر ماه سالروز شهادت «میرزا کوچکخان جنگلی» میباشد سعی میشود در این مختصر نوشته از طریق برخی سندها گوشههایی از نهضت جنگل را به تصویر درآوریم. البته اسناد دارای ادبیاتی ویژه پدید آورندگان میباشند و منعکس کننده منابع و دیدگاه پدید آورندگان آن میباشد.
قیام جنگل نه تنها قدرت مرکزی را در ایران به چالش طلبید بلکه برای دول انگلیس و روس هم مخاطراتی ایجاد نمود. از جمله آنکه کنسول انگلیس توسط نیروهای جنگلی اسیر شد. اما پیش از پرداختن به این امر سندی را مرور مینماییم که طی آن سفارت انگلیس در تهران از وزارت امور خارجه ایران تقاضای حفاظت از منابع آن کشور را داشته است:
«دیروز تلگرافی که بعنوان رئیس قنسول (کنسول) انگلیس مقیم رشت فرستاده بودم، از طرف اداره تلگرافخانه دولت علیه پس فرستاده و نوشته بودند که بواسطه غیبت قنسول (کنسول) مشارالیه تلگراف مزبور را نتوانستهاند برسانند، تلگرافی هم رئیس بانک شاهنشاهی به رئیس شعبه بانک در رشته نموده آن را به همین نحوه پس فرستاد خواند، این فقره توأماً با تهدیداتی که در این اواخر از طرف یک دسته یاغی مقیم کسما که به ویس قنسول انگلیس برای توقیف او شده بود اسباب بیم دوستدار گردیده که ممکن است یک واقعه ناگواری اتفاق افتاده باشد، بنابراین از جناب مستطاب عالی خواهشمندم قبول زحمت فرموده، اقدامات فوریه لازمه برای حفظ قونسولگری و بانک شاهنشاهی از این اشرار به عمل آورند که دوستدار و رئیس بانک شاهنشاهی بتوانیم آزادانه با آنها مخابره کنیم. در این موقع احترامات فایقه را تجدید مینماید.
به نظر میرسد دولت مرکزی ایران نتوانست امنیت مورد نظر انگلیس را برآورده سازند و در نتیجه کنسول انگلیس به دست نیروهای جنگل افتاد، این موضوع را از سندی که تاریخ 10 جمادیالثانی 1336 را بر خود دارد میخوانیم: خواننده: سفارت انگلیس در ایران، گیرنده: وزارت امور خارجه «البته خاطر جناب مستطاب عالی مسبوق است که مستر نول ویس قنسول انگلیس مقیم اهداء را که از روسیه به ایران مراجعت مینمود. کوچکخان در این اواخر گرفته است حال در دست مشارالیه میباشد. شرف دارم که از این بیقانونی جدید پروقت نموده و از دولت علیه ایران خواهش کنم اقدامات فوریه برای استخله ص مشارالیه به عمل آورند...»
لازم به ذکر است که علاوه بر کنسول انگلیس رئیس بانک شاهنشاهی انگلیس در رشت هم مدتی در دست نیروهای جنگل بود که آزاد شد. تاخت و تاز نیروهای جنگ علیه انگلیسها به عنوان امپریالیسم دولت روسیه را هم نگران ساخت و آنان نیز نسبت به پیامدهای منفی این وضع و خطرات مترتب بر امور از این دست نسبت به دولت ایران هشدار دادند و خواستار بهبود اوضاع شدند.
بالاخره رایزنیها و فعالیتها نتیجه داد و در پیامی که در تاریخ 30 جمادیالثانی 22- 1336 حمل 1297 را دارد پیام آزادی کنسول و رئیس بانک شاهنشاهی انگلیس در رشت به وزارت امور خارجه در تهران اطلاع داده میشود.
سند دیگر در ارتباط با آزادی در انگلیس وجود دارد که فردا آزادی این دو به رشته تحریر درآمده است. فرستنده حاجی احمد کسمایی و گیرنده کارگزار رشت میباشد. متن سند معلوم میدارد که آزادی انگلیسها آزادی مشروط بوده است.
متن سند چنین است: «در زمان ملاقات که استغلاص قونسول (کنسول) انگلیس و رئیس بانک را خواسته بودید به شما اظهار شد که در تحت نظر خواهند بود، از قرار راپورت واحد خیال فرار داشتهاند. لازم گردید اکیداً به شما نوشته شود که هرگاه اشخاص فوق بخواهند فرار کنند مسئولیت آنها به عهده شما خواهد بود و ضامن ایشان میباشید... محتوای این سند نمایانگر آن است که کنسول و رئیس بانک آزاد شده اجازه خروج از محدوده رشت را نداشتهاند.
اسنادی که در این نوشتار ذکرشان رفت برگرفته از:
نهضت جنگل به روایت اسناد وزارت امور خارجه، به کوشش رقیه سادات عظیمی، مرکز چاپ و انتشارات وزارت خارجه، چاپ اول، 1377.