شروع داستان اکو به حدود 43 سال پیش باز مىگردد. سه کشور ایران، ترکیه و پاکستان ـ که هر سه در طى این چند دهه تحولات سیاسى فراوانى را شاهد بودهاند ـ به جهت وجود مشترکات فرهنگى فراوان و زمینههاى مناسب همکارى اقتصادى تصمیم به گسترش جدى روابط خویش گرفتند. در تیرماه 1342 نخستین رایزنىها در این زمینه در ترکیه شکل گرفت که پایه شکلگیرى اجلاسى در تیرماه سال بعد یعنى سال 1343 در استانبول ترکیه گردید.
در همین اجلاس طرح “همکارى منطقهاى براى توسعه” [آر.سی.دی](2) به تصویب رسید و سازمانى تحت همین عنوان شکل گرفت. بیانیه پایانى این اجلاس که مفاد آر.سی.دى نیز به شمار مىرفت شامل یازده بند بود که مهمترین قسمتهاى آن بدین قرارند:
- برقرارى مبادله آزاد کالا به روشهاى عملى گوناگون از جمله انعقاد موافقتنامههاى بازرگانی
- بهبود حمل و نقل هوایى درون منطقهاى و ایجاد یک خط هوایى بینالمللی
- توسعه جهانگردى در منطقه
- لغو تشریفات مربوط به رویداد عبور بین سه کشور
- توسعه علایق فرهنگى و اطلاعاتى از طریق بررسى کلیه امکانات موجود بین دو کشور
اجلاسهاى بعدى سازمان آر.سی.دى به ترتیب در سالهاى 1346، 1347، 1349، 1354 و 1355 در شهرهاى رامسر، کراچى و ازمیر برگزار گردید.
با شروع انقلاب اسلامى ایران و نیز تا چند سال پس از استقرار نظام جمهورى اسلامی، با توجه به مشکلات عدیدهاى که استکبار جهانى براى کشور عزیزمان بهوجود آورده بود و بویژه با توجه به جنگ تحمیلى هشتساله، به علت عدم مشارکت ایران در فعالیتهاى سازمان آر.سی.دی، عملا در سازمان مزبور هیچگونه فعالیت محسوس و جدى صورت نگرفت.
از سال 1368، با توجه به فعالیتهاى جمهورى اسلامى ایران و ابراز تمایل براى تجدید همکارىهاى سهجانبه، عهدنامه ازمیر که در سال 1355 به تصویب رسیده بود با انجام یکسرى اصلاحات به امضاى مقامات سه کشور رسید. مهمترین اصلاحات انجامشده در عهدنامه ازمیر مربوط به ارکان سازمان، نحوه پذیرش اعضاى جدید و تغییر نام سازمان از آر.سی.دى به سازمان همکارىهاى اقتصادى (اکو) بود.
در مقدمه اصلاحى شده پروتکل ازمیر چنین آمده است: “دولتهاى جمهورى اسلامى ایران، جمهورى اسلامى پاکستان و جمهورى ترکیه، با توجه به پیوندهاى محکم فرهنگى و تاریخى میان این سه کشور، به عنوان یک شالوده مستحکم براى تحکیم همکارىهاى اقتصادى با تشخیص نیاز به تشدید و تعمیق هرچه بیشتر روابط اقتصادی، از طریق تلاشهاى مداوم در سطح منطقه، با تایید مجدد تصمیم خود جهت گسترش و توسعه همکارىهاى اقتصادى میان خود و با عنایت به تجربیات مشترکى که کسب نمودهاند تصمیم گرفتهاند تا آرمانها، اهداف و ساختار سازمان همکارىهاى اقتصادى را شکل دهند...”.
به موجب عهدنامه ازمیر، سازمان همکارى منطقهاى که بعدها به اکو تغییر نام یافت از ارکان ذیل تشکیل یافته که مامور به اجرا در آوردن توافقات سران کشورهاى عضو است:
1- شوراى وزیران
2- شوراى قائم مقامان
3- شوراى برنامهریزى منطقه
4- هفت کمیته فنى شامل کمیته صنعت، کمیته نفت و مواد پتروشیمی، کمیته بازرگانی، کمیته حمل و نقل و ارتباطات، کمیته همکارىهاى فنى و علوم اداری، کمیته امور فرهنگى و کمیته جهانگردى
5- دبیرخانه
6- سازمانهاى تخصصی، شامل اتاق بازرگانیآر.سی.دی،موسسهفرهنگى آر.سی.دى و خدمات کشتیرانى آر.سی.دی.
به موجب پروتکل اصلاحى عهدنامه ازمیر مصوب سال 1369، کمیتههاى فنى به قرار ذیل تغییر یافتند:
الف) کمیته همکارىهاى اقتصادى و بازرگانی
ب) کمیته همکارى در زمینه حمل و نقل و ارتباطات
ج) کمیته همکارىهاى کشاورزی
د) کمیته همکارى در زمینه انرژی
هـ) کمیته همکارىهاى فنى و صنعتی
و) کمیته امور زیربنایى و عمومی
ز) کمیته همکارىهاى آموزشی، علمى و فرهنگی
ح) کمیته مبارزه با مواد مخدر
اما یکى از مهمترین تحولات در تاریخ اکو در تاریخ 28/3/1369 به وقوع پیوست. در این تاریخ عضویت اولیه اعضاى جدید اکو یعنى جمهورىهاى افغانستان، آذربایجان، ازبکستان، ترکمنستان، قزاقستان و قرقیزستان پذیرفته شد.
سازمان اکو چهار هدف اصلى زیر را به عنوان محور فعالیتهاى خویش برگزیده است:
الف) گسترش بازرگانى بین دول عضو، از طریق تامین دسترسى آزادانهتر به بازارهاى یکدیگر.
ب) ترغیب به ایجاد شرایط و احوال مساعد در هر یک از دول عضو، براى رشد مداوم اقتصادى به منظور تامین ترقى مستمر سطح زندگى مردم.
ج) تحکیم همبستگىهاى فرهنگى و علایق معنوى و برادرانهاى که مردم دول عضو را از مجارى اجتماعى و فرهنگى به یکدیگر پیوند مىدهد.
د) کمک به افزایش تجارت جهانى و مجاهدت براى محو سیاستهاى غیرمنصفانه بازرگانى که براى کشورهاى روبه رشد، شرایط تجارتى نامساعد به بار آورده است؛ از طریق اتخاذ روشى مشترک در مجامع بینالمللی.
سازمان همکارىهاى اقتصادى اکو، براى توسعه، همواره با موانع خارجى مواجه بوده است. بیشترین مخالفتها و اقدامات تضعیفکننده اکو طى چند سال اخیر از ناحیه دو کشور روسیه و ایالات متحده آمریکا صورت گرفته است.
فدراسیون روسیه به شدت علاقهمند است تا کشورهاى استقلالیافته پس از فروپاشى شوروى را در کنار خویش ببیند زیرا کاهش وابستگى این جمهورىها به روسیه مىتوانند ضربهاى جدى براى این کشور به حساب آید. یکى از مهمترین اقدامات روسیه در این زمینه تشکیل جامعه کشورهاى مستقل مشترکالمنافع (CIS)(3) است که روسیه براى حفظ مجموعه جمهورىهاى شوروى سابق با محوریت روسیه اقدام به تاسیس آن نمود. پیوستن جمهورىهاى تازه استقلال یافته به اکو به شدت با مخالفت مسکو مواجه گردید.
از سوى دیگر، کشورهاى آسیاى مرکزى و قفقاز که داراى منابع غنى نفت و گاز و سایر مواد معدنى هستند هدف مناسبى براى کشورهاى غربى هستند تا بدین طریق و با استفاده از فرصت پیش آمده پس از انحلال شوروى سابق، این منابع در اختیار اروپا و آمریکا قرار گیرند. انعقاد سریع قراردادهاى مختلف، توسط شرکتها و دولتهاى غربى حاکى از توجه خاص آنان به منطقه آسیاى مرکزى است.
اما الحاق این کشورها به اکو، مانع بزرگى در راه دستیابى غربىها به این هدف پدید آورد. وجود کشور مستقلى مانند جمهورى اسلامى ایران در این سازمان، مىتواند در شکلگیرى ساختار حکومتى کشورهاى مذکور و شکلدهى به تصمیمات اقتصادى آنها نقش موثرى داشته باشد.
از سوى دیگر توسعه اکو به عنوان یکى از بزرگترین تشکلهاى اقتصادى جهان اسلام با سیاستهاى استکبار جهانى منافات صریح دارد زیرا دولتهاى کوچک اسلامى در صورت وحدت بیشتر، قادر خواهند بود تا مواضع مستقلترى نسبت به قدرتهاى بزرگ خصوصا آمریکا اتخاذ نمایند.
در زمینه توسعه اکو، شرایط برخى کشورهاى عربى نظیر قطر و کویت و نیز برخى کشورهاى اروپایى نظیر آلبانى که داراى اشتراکات زیادى با کشورهاى فعلى عضو اکو هستند در دست مطالعه قرار دارند.
همانگونه که پیش از این عنوان گردید در عهدنامه ازمیر برخى از سازمانها و موسسات تخصصى وابسته به سازمان اکو نیز پیشبینى گردید که ذیلا به اختصار مهمترین این موسسات را مرور مىکنیم:
شرکت کشتیرانى مشترک اکو
در مرداد ماه سال 1372، در اجلاس کارشناسان اکو در تهران، طرح تشکیل شرکت کشتیرانى اکو به طور جدى مطرح گردید. پیرو مذاکرات این اجلاس در اجلاس شوراى برنامهریزى منطقهاى مورخ ژانویه 1993، اساسنامه شرکت کشتیرانى اکو به تصویب رسید. طبق این اساسنامه، موسسان شرکت، کشورهاى جمهورى اسلامى ایران، پاکستان، ترکیه، افغانستان، آذربایجان، قزاقستان، قرقیزستان، تاجیکستان، ترکمنستان و ازبکستان بوده و سرمایه شرکت، 10 میلیون دلار تعیین گردید. این شرکت فعالیتهاى متنوعى را پیگیرى مىکند که مهمترین آنها عبارتند از:
- حمل مسافر و کالا
- ساخت و تعمیر هر نوع کشتى و شناور
- حمل و نقل مرکب (4)
نخستین مدیرعامل شرکت کشتیرانى اکو از ایران، رئیس هیئت مدیره از پاکستان و نمایندگان قزاقستان، ترکمنستان و افغانستان به عنوان اعضاى هیئت مدیره برگزیده شدند.
بانک تجارت و توسعه اکو(5)
در اجلاس شوراى وزیران اکو در سال 75 در تهران، تاسیس یک بانک جهت سرمایهگذارى مشترک و تامین اعتبار براى اجراى پروژههاى عمرانى مورد تصویب قرار گرفت. تامین اعتبار این بانک مشترک از سوى بانکهاى سه کشور ایران، ترکیه و پاکستان خواهد بود، لیکن به دلیل آنکه طرحهاى عمرانى نیاز به هزینههاى زیادى دارد، بخشى از اعتبارات این بانک، از طریق بانکهاى بینالمللى تامین خواهد شد.
موسسه فرهنگى اکو
این موسسه تحت عنوان موسسه فرهنگى آر.سی.دى از سال 1343، فعالیت خود را در تهران آغاز نمود و شعبى در استانبول و اسلامآباد نیز دایر شد. با توجه به وجوه مشترک فرهنگى بین سه کشور ایران، ترکیه و پاکستان، فعالیتهاى مشترک فرهنگى جزو برنامههاى آر.سی.دى قرار داشت که به همین منظور موسسهاى فرهنگى مسئولیت انجام مطالعات و تحقیقات در مورد آداب و سنن مردم منطقه و انتشار نتایج مطالعات را به عهده گرفت.
سایر موسسات و سازمانهاى تخصصى وابسته به اکو به این قرارند:
1- مرکز بیمه اکو
2- شرکت هواپیمایى اکو (اکوایر)
3- شرکت بیمه اتکایى اکو
4- بنیاد جوانان
5- اتاق بازرگانى و صنعت اکو
در مجموع باید گفت اکو داراى قابلیتهاى فراوانى براى توسعه و اثرگذارى در منطقه است. یکى از مهمترین این ویژگىها وجود بیش از 300 میلیون مسلمان در کشورهاى عضو این سازمان است که حدود یک چهارم جمعیت مسلمانان جهان را تشکیل مىدهد.
به لحاظ جغرافیایى نیز، اکو در منطقه استراتژیکى قرار گرفته است. ذخایر معدنى کشورهاى عضو این سازمان نیز بسیار زیاد و ارزشمند است. ایران داراى دومین ذخایر گازى جهان است. تاجیکستان 14 درصد از ذخایر اورانیوم جهان، ازبکستان یک چهارم ذخایر طلاى جهان و ترکمنستان نیز حجم وسیع ذخایر سولفور را در اختیار دارند. بدین ترتیب باید گفت که این سازمان با یک مدیریت صحیح مىتواند نقش خود را در منطقه و جهان دو چندان نماید.