داوود هرمیداس باوند
بازگشایی تاسیسات هستهای نطنز که آن آغاز فعالیتهای علمی ایران در خصوص فنآوری اتمی است، ظاهراً از بعد سیاسی با واکنشهای مخالف زیادی همراه شده است. البته باید در نظر داشت که مساله تحقیقات در بعد حقوقی از سایر فعالیتها مجزاست. اما این که در این مقطع زمانی، ایران تصمیم به این اقدام گرفته است، بیشک با مخالفتهای سیاسی همراه خواهد بود. مخالفتهایی که گوشههایی از آن را در اتفاقات روز پنجشنبه آژانس و تلاش برای انتشار بیانیهای مشترک از سوی پنج قدرت مطرح هستهای جهان میتوان دید.
در این میان، مذاکرات ایران و روسیه نیز در جریان است و از قضا نقش محوری در این تحولات دارد.
پیشنهاد مسکو تا آنجایی که اعلام شده، کاملاً واضح و روشن است. روسیه میگوید که باید شرکتی مشترک (Joint Venture) بین تهران ـ مسکو تشکیل شود تا سوخت هستهای برای تاسیسات ایران فراهم آورد. از طرف دیگر، ایران هم بر موضع تشکیل این شرکت در داخل خاکش اصرار دارد.
بنابراین طرفین از موضع یکدیگر آگاه هستند و در این میان آنچه که اهمیت دارد تعدیلاتی است که طرفین باید در فرآیند مذاکره در مواضعشان پدید آورند تا توافق حاصل شود.
با وجود حرف و حدیثهایی که دربارۀ لغو یا تعویق سفر هیات روس به تهران مطرح بود، این هیات سرانجام به ایران آمد و این نکته را میتوان نشانهای مثبت و حاکی از آمادگی طرفین برای رسیدن به توافق دانست.
در این میان یک نکته ظریف وجود دارد و آن این که تشکیل شرکت مشترک (Joint Venture )میتواند در دو شکل انجام شود: در شکل اول، میزان سرمایه گذاری و سود طرفین میتواند به بحث گذاشته شود. این که سود و سرمایه گذاری به طور مساوی 50 درصد ـ 50 درصد باشد یا اشکال دیگر مثل 70 درصد ـ 30 درصد و... و در شکل دوم، میتواند براساس زمان باشد. به عنوان مثال این که آغاز فعالیتهای شرکت مذکور در سه سال اول روسیه باشد و در سه سال بعد ایران یا در سال اول روسیه و در مابقی زمان در ایران و... که در این حالت به نظر میرسد بحث تقدم کشور اهمیت خاصی داشته باشد و مذاکرات فنی حول آن جریان گیرد.
اگر مذاکرات با وجوهی که طرح شد انجام گیرد، امکان توافق را میتوان به انتظار نشست، اما اگر هیچ یک از طرفین حاضر به تعدیل در مواضع اولیه و اعلام شده نباشند، بیشک مذاکرات با شکست مواجه خواهد شد. از بحث مذاکرات روسیه که بگذریم، این تقرب زمانی در چند حوزۀ فعالیت چندان مفید فایده به نظر نمیرسد. اعلام آغاز فعالیت تاسیسات نطنز آن هم در آستانه سفر هیات روس، فضا را برای محور غرب مهیا میکند تا روسیه را نیز به سمت خود جلب کنند. همچنین اعلام این که قرار است پنج قدرت هستهای نیز دربارۀ فعالیتهای هستهای ایران بیانیۀ واحدی منتشر کنند را هم میتوان در همین چارچوب ارزیابی کرد. اقدامی که در صورت تحققش، نشان از آغاز نوع جدیدی از صفآرایی در موافقت یا مخالفت با پروندۀ هستهای ایران دارد.
ایران در این مقطع باید با احتیاط دیپلماتیک از ایجاد ائتلاف جهانی علیه برنامۀ هستهای خود جلوگیری کند. چرا که در صورت پیوستن روسیه و چین به جبهۀ غرب، اقدامات پسینی این ائتلاف جدید با مشروعیت جلوه خواهد کرد و این به نفع ایران نخواهد بود.