تدوین استراتژی آزادسازی
در پی موفقیت عملیات ثامن الائمه(ع)- که در آغاز سال دوم جنگ اجرا شد و مهمترین تحول نظامی جنگ تا آن زمان بود- زمینه تدوین استراتژی جنگ با هدف آزادسازی مناطق اشغالی فراهم شد.
در تدوین استراتژی جدید جنگ، دو تجربه ارزشمند که فراروی نیروهای سپاه پاسداران قرار گرفته بود، نقش داشت: نخست، تشکیل ستاد عملیات جنوب و طرحریزی عملیاتهای محدود؛ و دوم، تجربه طرحریزی عملیات ثامنالائمه(ع) و تلاش برای تصویب آن در شورای عالی دفاع و سپس هماهنگی با برادران ارتش و اجرای آن با ترکیب مشترک بود.
دیدگاه محافل سیاسی و خبری درباره وضعیت ایران پس از عملیات ثامنالائمه(ع)
بررسی اظهارنظرها، گزارشها و تحلیلهای خبری رسانههای جهان و شخصیتهای سیاسی دنیا بعد از پیروزی عملیات ثامنالائمه(ع)، نشاندهنده وضعیتی دوگانه از ایران در بیان آنها است. رسانههای غربی به موازات پخش اخبار اقدامات گروههای ضدانقلاب برای جلوگیری از ثبات و بحرانی جلوه دادن اوضاع داخلی، خبر پیروزی نظامی رزمندگان را به صورت کمرنگ منتشر کردند. نحوه انعکاس اخبار جنگ چنان بود که گویی پیروزیهای ایران تاثیری بر سرنوشت از قبل تعیینشده جنگ- یعنی شکست ایران- ندارد لذا به رغم اعلام پیروزی نظامی ایران و گسست نظامی عراق در عملیات ثامنالائمه(ع)، اوضاع کلی جنگ را همچنان به عنوان یک بنبست نظامی ارزیابی میکردند.
در چنین وضعیتی رسانهها و محافل سیاسی- نظامی غرب و متحدان عراق، چند موضوع را سوژه اصلی برنامههای خبری و تحلیلی خود قرار دادند تا حوادث جبهههای جنگ را تحتالشعاع قرار دهند:
1- شایعه انحلال ارتش و اعدام ارتشیان، ایجاد بدبینی بین سپاه و ارتش
2- ناتوانی دولت ایران در اداره حکومت و احتمال وقوع کودتا
3- نقض حقوق بشر
4- صلحطلبی عراق و جنگ افروزی ایران
5- ادعای توسعهطلبی جمهوری اسلامی ایران
6- شایعه همکاری ایران با اسراییل و خرید سلاح از آن
عملیاتهای رزمندگان در مناطق قبل از نبرد طریقالقدس
پس از هجوم سراسری ارتش عراق و پیشروی یگانهایی از آن در منطقه دشت آزادگان تا آغاز عملیات طریقالقدس که چهارده ماه طول کشید، نیروهای خودی عملیاتهای متعددی را با هدفهای مختلف از جمله عقبراندن، انهدام نیرو و فرسایش دشمن، دستیابی به زمینهای مناسب پدافندی، ایجاد شکاف در جبهه دشمن و خارج شدن از حالت تدافعی، در منطقه اجرا کردند که علاوه بر نیل به هدفهای تعیین شده با بخشی از آن، تجاربی کسب کردند که زمینهساز عملیات بزرگ طریقالقدس بود. مهمترین این عملیاتها عبارتند از:
1- عملیات «غیور اصلی»، در این عملیات 28 تن از پاسداران سپاه اهواز در بامداد 9/7/1359 در جاده حمیدیه- سوسنگرد به قوای زرهی دشمن که به سوی اهواز پیش میآمدند، یورش بردند و دشمن را در هم کوبیدند و سپس با کمک نیروهایی از لشکر 92 و هوا نیروز، دشمن تا نزدیک مرز تعقیب و سوسنگرد و بستان را آزاد کردند.
2- عملیات دو گردان از لشکر 92 ارتش، دو گردان از سپاه پاسداران و یک گردان از ستاد جنگهای نامنظم در تاریخ 26/8/1359 که با هدف درهم شکستن محاصره سوسنگرد با موفقیت به اجرا درآمد.
3- عملیات نصر که با تلاش لشکر 16 زرهی ارتش و همکاری دو گردان از سپاه در تاریخ 15/10/1359، در مرحله اول با هدف پاکسازی شمال کرخهکور و پیشروی به سوی پادگان حمید و تصرف آن به اجرا درآمد که به رغم موفقیت روز اول نبرد و انهدام یک تیپ مکانیزه دشمن، در ادامه با پاتکهای سنگین نیروهای عراقی مواجه شد و موفقیتی در پی نداشت.
4- عملیات امام علی در تاریخ 31/2/1360 با هدف آزادسازی ارتفاعات اللهاکبر در شمال کرخه آزادسازی بستان و ایجاد شکاف در خطوط دشمن، با تلاش مشترک ارتش، سپاه و ستاد جنگهای نامنظم اجرا شد. در این عملیات بخشی از مناطق اشغالی آزاد شد و قسمتی از قوای دشمن منهدم گردید، اما پیشروی به سوی بستان به علت کمبود نیرو میسر نشد.
5- عملیات شهید چمران را تیپ سه زرهی لشکر 16 ارتش با کمک موثر نیروهای ستاد جنگهای نامنظم و سپاه پاسداران در روز 5/5/1360 در دو محور طراح و حمودی سعدون انجام دادند که طی چهار مرحله عملیات موفق گردیدند نیروهای متجاوز عراقی را از پشت طراح تا پشت رودخانه کرخهکور عقب رانده و بخشی از قوای دشمن را منهدم نمایند.
6- در تاریخ 11/6/1360 با هدف آزادسازی غرب سوسنگرد و شهر بستان، با تلاش مشترک لشکرهای 16 و 92 زرهی ارتش و دو گردان از سپاه و ستاد جنگهای نامنظم، عملیاتی در دو محور اجرا شد. در مراحل اولیه رزمندگان ابتکار عمل را به دست گرفتند و موفق به انهدام نیرو و تجهیزات بسیاری از دشمن شدند و پس از مقداری پیشروی با مقاومت شدید دشمن مواجه شدند، لذا ادامه پیشروی به سوی بستان میسر نشد.
پس از آزاد شدن منطقه اشغالی شرق کارون در عملیات ثامنالائمه(ع)، در جبهه جنوب سه منطقه در اشغال دشمن باقی مانده بود؛ غرب کارون و شهر خرمشهر، منطقه بستان و سوسنگرد و غرب رودخانه کرخه. این مناطق از نظر وسعت، هدف، استعداد و گسترش نیروهای دشمن وضعیتهای متفاوتی داشتند که با توجه به توان و امکانات نیروهای خودی، منطقه سوسنگرد و بستان برای عملیات انتخاب شد.
ویژگیها و امتیازات عملیات در این منطقه نسبت به سایر مناطق بدین شرح بود:
1- با توجه به توان نیروهای خودی، این منطقه نسبت به دو منطقه دیگر، دست یافتنیتر بود.
2- نزدیکی بستان به مرزهای بینالمللی و تامین مرز به عنوان یک هدف مهم قابل دسترسی بود و از نظر سیاسی نیز بازتاب گستردهای داشت.
3- تصرف بستان، پیوستگی خطوط دشمن از مهران تا خرمشهر را از هم میگسست و امکان پشتیبانی متقابل شمال و جنوب را از دشمن سلب میکرد.
4- تهدید اهواز از محور سوسنگرد- بستان منتفی میشد.
بدین ترتیب، بر پایه ویژگیهای مثبتی که منطقه عملیاتی بستان و سوسنگرد داشت، این منطقه برای اجرای عملیات انتخاب و آمادهسازی آن آغاز شد.
موقعیت منطقه
منطقه عمومی عملیات درشمال غربی اهواز واقع شده و دارای زمینهای مرتفع، پست و هموار میباشد که از شمال به ارتفاعات اللهاکبر، میشداغ و تپههای رملی، در جنوب به رودخانه نیسان و از سوی دیگر، به رودخانه سابله و نهر عبید و روستای صالح حسن و از آنجا به سمت تپههای رملی در شمال امتداد مییابد و از شرق به هورالهویزه و تنگه چزابه و مرزهای بینالمللی محدود میشود.
زمین منطقه در شمال، رملی و از جنس ماسههای بادی است. سمت بیشتر ارتفاعات منطقه، از شمال غربی به جنوب شرقی و شیب زمین در مکانهای مختلف، متفاوت است. رودخانههای این منطقه شامل رودخانه کرخه با عرض تقریبی 25 تا 40 متر و عمق 5/1 تا 2 متر است که عبور از آن بدون استفاده از پلهای موجود، غیرممکن میباشد. رودخانه کرخهکور در حمیدیه که از رودخانه کرخه منشعب شده و تغییر مسیر میدهد. نهر سابله شاخه جدا شده از کرخه و نهر نیسان شاخه اصلی، جدا شده از کرخه که ابتدا به نام مالکیه وارد سوسنگرد شده و از آنجا به نهر نیستان نامیده میشود.
عوارض مصنوعی منطقه به این شرح بود: جاده آسفالته سونگرد- پل سابله- بستان؛ جاده معروف به تعاون که دشمن ساخته بود و از حد فاصل بستان- سابله به پل بستان و به سمت جفیر امتداد داشت؛ میدانهای مین و مواضع احدائی دشمن، آبادیهای این منطقه شامل دهلاویه، بردیه، دغاغله، سابله، چزابه و دیگر روستاها میباشد.
ارتش عراق که برای پشتیبانی و تقویت نیروهای خود به پلهای روی رودخانههای کرخه و سابله و جادههای شمالی- جنوبی متکی بود، حفاظت و حمایت از پلها تشدید کرد. در عین حال، عوارض رودخانههای منطقه تحرک فوقالعاده و پشتیبانی سریع را برای دشمن غیرممکن کرده بود.
نیروهای دشمن در شمال کرخه شامل تیپ 26 زرهی از لشکر 5، تیپ 93 پیاده از لشکر4 پیاده کوهستانی، گردان 1 پیاده از تیپ 23، تیپ 31 و 32 نیروی مخصوص و نیروهای جیشالشعبی بود.
اقدامات دشمن پس از آگاهی از سمت حمله رزمندگان
1- جابهجایی تیپ 30 زرهی با تیپ 35.
2- تقویت منطقه غرب سوسنگرد با تیپ 30 نیروی مخصوص.
3- تمرکز تیپ 31 نیروی مخصوص و گرههای کمانه و در شمال کرخه، تنگه چزابه و پلهای کرخه.
4- ایجاد تمرکز در گردانهای تیپ 12 در شمال کرخه و تنگه چزابه به عنوان نیروی احتیاط و پاتک.
5- ایجاد تمرکز در تیپ 48 پیاده و تیپ 93 در مثل فنیخی و شمال کرخه.
6- ایجاد تمرکز در گردانهای تیپ 26 شما کرخه به ویژه خطوط دوم.
7- تقویت خطوط دفاعی غرب سوسنگرد با تیپ 30 زرهی، گردانهای طارق و المثنی.
8- انتقال تیپ 10 زرهی به حوالی قرارگاه لشگر 6 زرهی به عنوان احتیاط آن لشکر برای اجرای تک در منطقه غرب سوسنگرد.
9- تمرکز در ذخیره مهمات توپخانه، تانک، سلاحهای ضد تانگ و سلاحهای پدافند هوایی و افزایش مهمات خطوط اول.
10- تمرکز در تقویت نیروی حمایت از پلها و تقویت سلاح و مهمات مربوط به آن.
هوشیاری دشمن و اقدامات دفاعی
1- تجدید نظر در سازمان رزمی و آرایش یگانهای دشمن و تقویت بعضی از این یگانها همراه با گسترش دادن مناطق آب گرفته.
2- افزایش فعالیتهای گشتزنی، جمعآوری اخبار، شناساییهای مکرر و عکاسی هوایی که آخرین آن در تاریخ 4/9/1360 بوده است.
3- نزدیک شدن تدریجی به یگانهای ما و کاهش عمق منطقه بین دو خط تماس و احداث تعدادی خاکریز و بالابردن ارتفاع بعضی از آنها.
4- کاهش گلولههای توپخانه و علامتگذاری زمین برای هماهنگی و تعیین سمت و ثبت تیر.
5- تغییر مکان پاسگاه فرماندهی لشکر 16 زرهی به منطقه جلو در ابوحمیظه و اقدام یگانهای این لشکر برای تهیه طرحهای تعرضی و اقدامات هماهنگی نظیر لغو مرخصها و ذخیرهکردن مهمات و هماهنگ کردن دستورهای مخابراتی.
6- تقویت یگانهای منطقه با حدود 5000 تن از داوطلبان.
7- آشکار شدن پارازیتهای دشمن در منطقه هویزه و سرپلهای کرخه کور.
8-درخواست واگذاری ماسک ضدگاز.
9- درخواست تامین پوشش هوایی در منطقه سوسنگرد.
اقدامات خودی بیش از عملیات
1- شناسایی خطوط و عمق دشمن؛ شناسایی عمق با هدف انهدام دشمن در شمال غربی رودخانه نیسان.
2-سازماندهی نیروهای مردمی به کوشش و تدبیر سپاه پاسداران، به گونهای که در محاسبات عملیات، استعداد و توان سپاه به عنوان یکی از عوامل تعیینکننده در آغاز عملیات و کسب موفقیت مورد تاکید قرار گرفت.
3- طرحریزی عملیات بر پایه شناسایی منطقه و توان موجود نیروهای خودی و انجام دادن برخی جابهجاییها تقویت منطقه که با ظرافت و دقت خاصی انجام گرفت.
4- نزدیک کردن خطوط خودی به دشمن با ایجاد خاکریزههای کوتاه.
5- اجرای طرح آب برای محدود کردن خطوط پدافندی و آزاد کردن نیرو.
6- احداث جادهای به طول 15 تا 20 کیلومتر در زمینهای رملی شمال منطقه عملیاتی به کوشش برادران جهاد سازندگی.
در پی شهادت برخی از فرماندهان ارتش و سپاه از عملیات ثامنالائمه(ع)، انتصاب جدید موجب تغییراتی در مدیریت جنگ شد که در گسترش و تعمیق همکاری سپاه و ارتش نقش بسزایی داشت.
طرح عملیات
الف) ماموریت و اهداف
1- قطع ارتباط دشمن از شمال به جنوب با تصرف و تامین تنگه چزابه
2- انهدام نیروی دشمن بین نهر سابله و نیسان و هورالعظیم.
3- آزادسازی شهر بستان و 70 روستای دیگر.
4- رسیدن به مرز بینالمللی در منطقه شیب و هورالعظیم.
5- آزاد سازی منطقهای به وسعت نزدیک به 350 کیلومتر مربع.
6- تمرکز و صرفهجویی در نیروی پدافندی
ب) سازمان رزم
نیروهای شرکتکننده از ارتش جمهوری اسلامی در این عملیات عبارت بودند از:
- تیپ یک زرهی از لشکر 16 قزوین.
- تیپ یک از لشکر 77 پیاده خراسان.
- تیپ سه زرهی از لشکر 92 زرهی اهواز.
همچنین سه گردان توپخانه تقویت شده برای کمک مستقیم به تیپهای عمل کننده مامور شده بودند.
نیروهای شرکتکننده از سپاه پاسداران انقلاب اسلامی در این عملیات عبارت بودند از:
- تیپ یک عاشورا شامل 9 گردان پیاده.
- تیپ دو کربلا شامل سه گردان پیاده.
- تیپ سه امام حسین(ع) شامل هشت گردان پیاده.
- تیپ چهارم امام سجاد(ع) شامل چهار گردان پیاده.
- تیپ امام حسن(ع) شامل سه گردان به عنوان احتیاط.
در مجموع، استعداد نیروهای ارتش شامل شش گردان تانک، شش گردان مکانیزه و یک گردان پیاده و 30 آتشبار توپخانه بود. استعداد نیروهای سپاه نیز شامل 27 گردان پیاده ، دو گردان مکانیزه، یک گردان تانک و دو گردان تقویت شده ادوات بود.
ج) طرح مانور
در طرحریزی عملیات طریقالقدس، بر پایه تجارت به دست آمده از عملیاتهای پیشین و شناختی که از تدابیر پدافندی دشمن مبنی بر «پدافند عمقدار» و «پاتکهای سریع و سنگین» وجود داشت، دستیابی به نیروهای احتیاط دشمن مورد تاکید قرار گرفت. با توجه به این که مواضع دشمن در محور شمالی شامل رودخانه کرخه واقع در غرب تپههای اللهاکبر به لحاظ وضعیت زمین، ضعیف بود و همچنین دشمن درک روشنی از طرح عملیات این محور نداشت، لذا این منطقه به عنوان «تاکتیک ویژه عملیات» که عبور از منطقه رملی و دور زدن ردههای دوم و سوم دشمن در عمق بود، مورد توجه سپاه قرار گرفت.
1- شمال رودخانه کرخه به عنوان تلاش اصلی به دلیل این که دشمن تصور نمیکرد از این محور حمله شود.
2- غرب سوسنگرد (از جنوب رودخانه کرخه تا رودخانه نیسان) به دلیل گستردگی زمین و اهداف متعدد و جبههای بودن عملیات.
الف) جاده سوسنگرد- بستان، از دهلاویه تا نهر سابله.
ب) از میله 2 دغاغله
شرح عملیات
حمله رزمندگان
با وجود مشکلاتی که در زمان طرحریزی و تهیه مقدمات عملیات طریقالقدس وجود داشت، از جمله احداث جاده در منطقه تپههای رملی، عملیات در ساعت 30 دقیقه پس از نیمه شب 8 آذر 1360 با رمز یا حسین(ع) فرماندهی و با تکیه بر تاکتیک ویژه، یعنی عبور نیروهای سپاه از منطقه رملی به عنوان محور اصلی تهاجم، آغاز شد. به هنگام شروع عملیات باران به شدت میبارید و همین امر سبب شد تا نیروهای دشمن- به رغم هوشیاری نسبی- تصور کنند، ریزش باران موجب انصراف رزمندگان از اجرای عملیات خواهد شد، به همین ذلیل، با خیال آسوده به درون سنگرهای خود خزیدند، در حالی که بارش باران در منطقه رملی موجب چسبندگی در سطح زمین و در نتیجه، سهولت در حرکت نیروها شد.
در محور شمالی رزمندگان برای تصرف و تامین تنگه چزابه، از سه محور عمل کردند. در محور اول نیروهای خودی «خاکریز عصا شکل» دشمن را به عنوان خاکریز خط مقدم تصرف و منطقه جابر حمدان تا تپههای شنی را پاکسازی کردند. در محور دوم این نیروها از دیدگاه شماره یک، در تپههای شنی وارد عمل شده و موفق به انهدام احتیاط رده اول دشمن شدند. در محور سوم که از دیدگاه شماره سه در شمال تپههای شنی آغاز شده بود، نیروهای خودی با دو فلش، نیروهای احتیاط رده دوم توپخانه دشمن را هدف حمله قرار دادند.
در این حال، که به هیچوجه انتظار حمله در حالت بارانی، آن هم در محور شمالی را نداشت، کاملاً غافلگیر شد. ردههای اول و دوم احتیاط و توپخانه دشمن که در این منطقه مستقر بودند از پشت مورد حمله قرار گرفتند و در کمتر از یک ساعت پس از شروع درگیری، آتش توپخانه دشمن خاموش شد و تعداد 19 قبضه توپ 152 میلیمتری، سالم به دست نیروهای خودی افتاد. اجرای مانور با تانکهای غنیمتی به دست آمده در عملیات ثامنالائمه(ع)، دشمن را در این محور کاملاً گیج کرده بود، زیرا دشمن در حالی که هرگز حتی عبور نیروهای پیاده را از روی تپههای رملی را تصور نمیکرد و این امر تنها با هلی برد امکانپذیر میدانست، شاهد حضور تانکهای ایران در مقابل خود بود. با نفوذ نیروهای خودی به عمق مواضع دشمن از محور شمال، مقر تیپ 26 مرزی از لشکر پنجم عراق تسخیر شد و کلیه نیروهای این تیپ- به جز شمار اندکی از فرماندهان آن- به هلاکت رسیدند.
در محور جنوبی، حمله نیروهای خودی از دو محور و با هدف تصرف بستان و انهدام نیروهای دشمن در شمال منطقه نیسان آغاز شد، ولی با وجود موفقیت در برخی از محورها، پیشروی نیروها بنا به دلایلی از جمله هوشیاری دشمن، متوقف شد. چنانکه در محور دهلاویه، با آن که نیروهای خودی از موانع و استحکامات دشمن عبور کرده و پل سالبه را تصرف کردند، ولی در یک تک جبههای و با افزایش فشار دشمن، در جاده بستان زمینگیر شدند. در محور سویدانی نیز، نیروهای خودی با وجود پیشروی در مواضع عراق و تصرف یکی از پلهای دشمن روی رودخانه نیسان، پس از روشن شدن هوا مجبور شدند در مواضع مناسبتری استقرار یابند.
پیروزی کامل عملیات در محور شمالی و لزوم تداوم آن سبب شد تا شهر بستان که از اهداف محور جنوبی بود، در ساعت نه صبح روز اول عملیات به دست نیروهای محور شمالی آزاد شود. عراقیها که در نزدیکی پل سابله مستقر بودند، میتوانستند با پاتک خود تمام دستآوردهای عملیات را تهدید کرده و بستان را دوباره به اشغال درآورند. به همین دلیل، کلیه تلاش در روز اول و شب دوم به تثبیت منطقه تصرف شده معطوف شد. اما هوشیاری دشمن، جبههای بودن تک و تعجیل در اجرای عملیات موجب ناکامی در محور جنوبی شد.
واکنش دشمن
در نخستین ساعات روز اول عملیات، یگانهای زرهی و مکانیزه دشمن برای جلوگیری از حمله نیروهای خودی به داخل تنگه چزابه و ممانعت از پیشروی آنها دست به پاتک زدند. مسدود بودن جاده بستان به شیب، سبب شد که نیروهای تقویتی دشمن از محور عماره- شیب وارد منطقه عملیاتی شوند. در این حال، نیروهای خودی تمام تلاشهای سنگین و اولیه نیروهای دشمن را در داخل تنگه چزابه و نزدیکی پل سابله سرکوب کردند. در همین حال بمباران شدید شهر بستان در دستور کار نیروهای عراقی قرار گرفت.
دشمن برای باز پس گرفتن منطقه، در بعد از ظهر روز اول عملیات پاتکی را طرح ریزی کرد که بر اساس این طرح قرار بود نیروهای دشمن با تاریک شدن هوا از سه محور حمله خود را آغاز کرده و در شهر بستان به یکدیگر ملحق شوند. هدف این پاتک باز پسگیری شهر و تمام منطقه تصرف شده بود. قرارگاه نیروهای شیب از شمال و قرارگاه فرماندهی لشکر پنج مکانیزه از جنوب، فرماندهی این عملیات را بر عهده داشتند. این دو قرارگاه تابع سپاه چهارم ارتش عراق بودند. همچنین دشمن تصمیم گرفت علاوه بر پل سابله و پل تعاون، دو پل مهندسی دیگر برای عبور یگانها روی رودخانه سابله نصب کند.
یگانهای ستون اول شامل تیپ گارد ریاست جمهوری، تیپهای 31 و 32 نیروی مخصوص، تیپ17 زرهی، تیپهای 18، 19، 36 و 39 پیاده و گروهانهای کمادو، قرار بود در محور پاسگاه شیب، تنگه شیب و شهر بستان حرکت و پیشروی کنند.
یگانهای ستون دوم شامل تیپهای 13 و 30 زرهی، تیپ 25 مکانیزه، تیپ 48 پیاده، گران دوم تیپ 96 پیاده قاطعالبصره از جیشالشعبی، میبایست در محور رودخانه نیسان، پل سابله و شهر بستان حرکت و پیشروی میکردند.
یگانهای ستون سوم شامل تیپ 16 زرهی، تیپهای 2 و 15 پیاده مکانیزه و یک گردان از تیپ 33 قرار بود در محور رودخانه نیسان، پل تعاون شهر بستان پیشروی کنند.
بدین ترتیب، در ساعت 22، ستون اول دشمن که تیپ گارد پیشاپیش آن قرار داشت، پیشروی خود را از منطقه تجمع شیب آغاز کرد، ولی در داخل تنگه با مقاومت شدیدی رو به رو شد. در این حال، با آن که تیپ 32 نیروی مخصوص دشمن برای تقویت این ستون وارد عمل شد، ولی اوضاع بهبود نیافت. چنان که سرانجام ستون دشمن روز بعد با روشن هوا و با وجود پیشروی نیروی تیپ 17 زرهی عراق- که با نیروهای پیاده تقویت شده بودند- موفق به پیشروی نشد و عقبنشینی کرد. فرماندهی دشمن در ساعت سه بامداد به تیپ الولید دستور داد، از پل سابله عبور کرده و سر پل را توسعه دهد تا نیروها از این محور بتواند به سمت بستان حرکت کنند. توقف یگانهای ستون اول و کندی در پیشروی یگانهای ستون دوم سبب شد تا فرماندهی دشمن با استفاده از موفقیت به دست آمده در این محور، فرمان پیشروی به سمت بستان را صادر کند.
یگانهای ستون سوم به طور کامل از اجرای ماموریت خود بازماندند، زیر نتوانستند سر پل را اشغال یا حتی از آن عبور کنند.
در روز دوم عملیات، فرماندهی دشمن به یگانهای ستون دوم و سوم دستور عقبنشینی داد. علت شکست پاتک دشمن، بیشتر متاثر از عوامل زیر بود:
1- حجم فراوان یگانهای دشمن در منطقهای محدود.
2- سرعت و شتاب دشمن در طرحریزی پاتک.
3- مشارکت یگانهایی در پاتک که مورد تهاجم نیروهای خودی قرار گرفته بودند و از روحیه و انسجام لازم برخوردار نبودند.
4- مقاومت نیروهای خودی.
5- اجرای آتش مناسب روی دشمن.
6-به کارگیری مناسب سلاحهای ضد زره.
بدین ترتیب، تلاش دشمن در روز اول، شب دوم و روز دوم عملیات به شکست انجامید، تصرف پل سابله به دست یگانهای دشمن میتوانست تمام دستاوردهای عملیات را مورد تهدید قرار دهد. در روزهای بعد، دشمن با وجود تلاشهایی در تنگه چزابه و پل سابله، موفقیتی کسب نکرد و نیروهای خودی پس از شش روز، منطقه تصرف شده را پاک سازی و تامین کردند. نیروهای خودی در ادامه برای آزادسازی و منطقه میان شمال رودخانه نیسان و جنوب رودخانه سابله، سعی در طرحریزی عملیات کردند ولی با عقبنشینی ناگهانی دشمن به شمال رودخانه نیسان، نیروهای خودی بدون اجرای عملیات بر منطقه مسلط شدند.
خسارت و تلفات دشمن
در این عملیات 170 دستگاه تانک و نفربر، 200 دستگاه خودرو، 13 فروند هواپیما و 4 فروند هلیکوپتر دشمن منهدم شد. همچنین حدود 3500 تن از نیروهای دشمن کشته و 5000 تن زخمی شدند و 546 تن دیگر به اسارت نیروهای خودی درآمدند و بیش از 15 تیپ دشمن از 10 تا 90 درصد منهدم و از صحنه نبرد خارج شدند.
در این عملیات همچنین حدود 150 دستگاه تانک و نفربر، 19 قبضه توپ 152 میلیمتری، 250 خودرو، 30 قبضه سلاح ضدهوایی 23 و 14 میلیمتری و 120 دستگاه ماشینآلات مهندسی به غنیمت نیروهای خودی درآمد.
ارزیابی عملیات
عوامل مهمی که در پیروزی این عملیات نقش داشتند عبارت بودهاند از:
1- ایمان و انگیزه متعالی و روحیه شهادتطلبی رزمندگان
در این خصوص امام خمینی در نخستین واکنش در برابر پیروزی در عملیات طریقالقدس، به اصلی اشاره فرمودند که جوهره و باطن تحولات اخیر پیروزیها به شمار میرفت و فراتر از پیروزی ظاهری در عملیات بود و از آن به عنوان «فتح الفتوح» نام بردند.
«آن چه برای این جانب غرورانگیز و افتخار آفرین است، روحیه بزرگ و قلوب سرشار از ایمان و اخلاص و روحیه شهادتطلبی این عزیزان- که سربازان حقیقی ولیاللهالاعظم ارواحنا فداه هستند- میباشد و این است فتحالفتوح.»
2- وحدت فرماندهی
در نبرد طریقالقدس که با مشارکت سپاه پاسداران و نیروی زمینی ارتش اجرا گردید. در حالی که دو سازمان نظامی مجزا در آن شرکت داشتند، روشن «فرماندهی مشترک» و هدایت و فرماندهی عملیات از یک مرکز واحد، سبب هماهنگی تلاشهای فکری و عملی و در نتیجه موفقیت بارز عملیات گردید.
امام خمینی پس از گذشت سه روز از عملیات در دیدار با گروهی از نظامیان که از بخشهای مختلف ارتش و سپاه بودند، ضمن بر شمردن آثار جنگ در ایجاد روحیه و تحرک، درباره نتایج وحدت ارتش و سپاه و تاثیر آن در کسب پیروزی فرمودند:
«شما میبینید که در هر جایی که سپاه پاسداران و ارتش و سایر قوای مسلح با هم میشوند، پیروزی عظیم نایل میشود.»
3- حضور نیروهای مردمی
حضور چشمگیر و نسبتاً گسترده نیروهای مردمی در عملیات طریقالقدس مهمترین ویژگی این عملیات بود. آیتالله خامنهای، رئیس وقت شورای عالی دفاع، در پایان این شورا در این باره گفت:
«در این عملیات (طریقالقدس) نقش بسیار مهم نیروهای مردمی کاملاً آشکار شد. یعنی تراکم نیروی مردمی مشتاق جهاد و شهادت به قدری بود که این نکته به وضوح به چشم میخورد... علاوه بر نیروهای نظامی و ارتشی و سپاه ما در این منطقه که نیروهای زیادی بودند، عمدتاً نیروهای بسیح مردمی و جوانان رزمنده ما بودند.»
4- خلاقیت در طراحی مانور و اتخاذ تاکتیک مناسب در نبرد
تاکتیکی ویژه در عملیات طریقالقدس، عبور از منطقه تپههای رملی بود که بر پایه خلاقیت، ابتکار عمل و شجاعت نیروهای مردمی و انقلابی طراحی شده بود و نقش اصلی و تعیین کنندهای در کسب پیروزی داشت.
برادر محسن رضایی در این زمینه گفت:
«من به برادرها گفتم که اگر ما به چزابه را بگیریم و پشت رودخانه کرخه پدافند کنیم، دشمن از این منطقه عقبنشینی میکند. تقریباً یک هفته، ده روز بعد، دیگر دشمن خودش از این جا عقبنشینی کرد.»
5- رعایت اصل صرفهجویی قوا و تمرکز نیرو
زمانی که عملیات طریقالقدس به عنوان تلاش اصلی نیروهای خودی در منطقه خوزستان طرحریزی میشد، با توجه وضعیت توان رزمی، تقدم همه تلاشها به این عملیات داده شد و در سایر مناطق حداکثر صرفهجویی در کاربرد یگانها به عمل آمد و تلاش شد که توان رزمی برتر نسبت به دشمن در زمان و مکان قطعی فراهم شود.
6- رعایت اصل غافلگیری
مهمترین عامل غافلگیری در این نبرد، استفاده از زمینهای رملی برای تک به جناح و عقبه دشمن بود و این تک جناحی عامل سرنوشت ساز و تعیین کننده این نبرد بود.