آیت الله العظمی سید عبدالکریم موسوی اردبیلی بنیانگذار دانشگاه مفید، از مراجع تقلید جهان تشیع و از پیشگامان انقلاب اسلامی ایران و از نزدیکترین یاران امام خمینی (ره) رهبر کبیر انقلاب اسلامی، در سال 1304 خورشیدی در شهر اردبیل، در خانوادهای روحانی به دنیا آمدند. پدرشان از روحانیان محترمی بودند که به جهت مخالفت با سیاستهای ضد مذهبی رضا شاه، سالها زیر فشار مأموران حکومتی به سر برده و حدود سه سال در منزل خود به صورت محبوس زندگی میکردند. ایشان تحصیلات خود را تحت نظر پدر آغاز نمودند و تا 18 سالگی در زادگاه خود ادبیات فارسی، ریاضیات، مقدمات و بخشی از دروس سطح حوزی را فراگرفتند.
در سال 1322 به قم مهاجرت نمودند و در حوزه علمیه به تحصیل مشغول شدند و باقی دروس سطح را نزد اساتیدی چون حضرات آیات گلپایگانی، سید احمد خوانساری، میرزا مهدی مازندرانی و سلطانی فرا گرفتند. سپس در دروس خارج فقه و اصول حضرات آیات بروجردی، سیدمحمد داماد و حجت کوه کمری حاضر شدند و همزمان، به تدریس دروس سطوح عالی پرداختند. در سال 1324 برای استفاده از حوزه عملیه نجف اشرف، به عراق عزیمت نمودند و در آن شهر به مدت دو سال در دروس حضرات آیات عظام خویی و حکیم و شیرازی حاضر شدند. در سال 1327 به ایران مراجعت کرده، در حوزه علمیه قم تحصیلات خود را ادامه دادند. در سال 1339 در پی ابتلا به بیماری سختی، ناچار به اردبیل مراجعت کردند و در آن شهر به تدریس و تربیت طلاب و انجام فعالیتهای اجتماعی پرداختند.
آیت الله العظمی موسوی اردبیلی از اوان جوانی به همراه تحصیلات حوزوی خود، مجدانه در فعالیتهای اجتماعی و سیاسی شرکت میجستند. خطابههای پرشور ایشان در مساجد شهرهای مختلف از جمله ارومیه، همدان، اردبیل، بابل، بندر انزلی در طول سالهای دهههای 20 و 30 در ایجاد تحرکات سیاسی و اجتماعی آن شهرها، تأثیر بسیاری بر جای گذاشت. پس از بازگشت به اردبیل، این مجاهدات شکل جدیتری به خود گرفت، به طوری که ایشان به عنوان کانون تحرکات ضدحکومتی در اردبیل و آذربایجان شناخته شده، از سوی سازمان امنیت رژیم شاه تحت تعقیب قرار گرفتند. به این ترتیب مجبور به خروج از اردبیل و مهاجرت به تهران شدند. از هنگام مهاجرت به تهران در سال 1347 تا پیروزی انقلاب اسلامی ایران در سال 1357، ایشان در کنار تلاشهای علمی خود، با تأسیس و اداره مراکزی چون مؤسسه مکتب امیرالمؤمنین (ع)، کانون توحید و مدارس مفید، به تربیت جوانان و دانشجویان مسلمان پرداختند.
پس از انقلاب اسلامی، امام خمینی، نخست آیت الله موسوی اردبیلی را به دادستانی کل کشور و پس از شهادت آیت الله بهشتی، به ریاست دیوان عالی کشور منصوب کردند. به این ترتیب تا چند ماه پس از ارتحال امام خمینی (ره) در سال 1368 ریاست قوه قضاییه جمهوری اسلامی ایران را بر عهده داشتند. از مهمترین اقدامات ایشان، در این مدت، تجدیدنظر و بازنویسی قوانین قضایی ایران و تطبیق آن با فقه شیعه بود. از جمله سایر سمتهای ایشان در این سالها، میتوان به عضویت در نهادهای مهمی چون مجلس خبرگان قانون اساسی، شورای بازنگری قانون اساسی، مجلس خبرگان رهبری، شورای عالی انقلاب فرهنگی و هیأت امنای فرهنگستان علوم جمهوری اسلامی ایران اشاره کرد.
ایشان برای رفع یکی از نیازهای جدی حوزه علمیه قم و محقق ساختن یکی از برنامههای دیرینه خود، دانشگاه مفید را در شهر قم بنیان گذاردند. ایشان اکنون سالهاست که در شهر قم در کنار تدریس خارج فقه و اصول و تألیف و انجام وظایف مرجعیت دینی، ریاست عالیه این دانشگاه را شخصاً بر عهد دارند. کتب زیر از جمله تألیفات ایشان است: جمال ابهی، فقه القضا، فقه الحدود و التعزیرات، فقه الشرکه، فقه الدیات، فقه القصاص، فقه المضاربه.
به لحاظ اهمیتی که این دانشگاه در اعتلای سطح علمی دوستداران دانش و دین دارد، نگاهی اجمالی به تاریخچه و اهداف آن میاندازیم.
بنیانگذار این دانشگاه، حضرت آیت الله العظمی موسوی اردبیلی راجع به تأسیس دانشگاه چنین میگویند: "حوزههای علمیه به واسطه علمایی که تربیت کردهاند، توانستهاند تاکنون مذهب شیعه و اسلام را حفظ کرده و به ما برسانند: ولی نقایصی نیز در حوزه وجود دارد؛ مثلاً یک سری علوم و دانشهای رایج امروزی که پیشرفت روزافزونی هم دارد و مورد نیاز جامعه هم میباشد، یا در حوزهها تدریس نمیشود یا به طور کامل پیگیری نمیشود. از همان روزهای اول ورود ما به حوزه، آرزوی ما این بود که این نقایص بر طرف شود. از پیشکسوتان این راه آیت الله شهید دکتر بهشتی، استاد شهید مرتضی مطهری و امثال ایشان بودند و اقداماتی هم انجام شد که به علت وجود موانع از سوی حکومت قبلی ناتمام ماند. بعد از پیروزی انقلاب اسلامی به این فکر افتادیم که نقایص را باید برطرف نمود، به نظرمان رسید باید اشخاصی را تربیت کنیم که مسائل جدید را با علوم حوزوی به طور تطبیقی و همزمان کار کنند تا بتوانند نیازهای روز را پاسخگو باشند، به همین منظور این دانشگاه را بنیانگذاری و راه انداز کردیم."
زمینه پیدایش
علوم انسانی در عصر روشنگری، بر بستری از ارزشها و باورهای بر جای مانده از رنسانس بالید و رشد کرد و با بر چسب جهان شمولی از مغرب زمین به همه جوامع از جمله جوامع اسلامی صادر شد. همزمان با این جریان، نوعی ناهماهنگی و گاه گونهای تضاد میان این علوم انسانی رشد یافته در غرب با باورهای اسلامی احساس میشد. جمعی با محدود ساختن دایره انتظارات از دین، از طریق جداسازی حوزه دین از علم، به واگرایی فوق مشروعیت بخشیدند. در نظر این گروه رسالت دین برقراری روابط آدمیان با معبود است، اما در اداره جامعه حرف اول و آخر باید از علم شنیده شود. گروهی با اصالت دادن به علم، به تأویل دین روی آوردند تا مشکل را این گونه حل کنند. دستهای دین مدار اما کوتهنگر، یکسره به نفی دستاوردهای علمی پرداختند و بر باورهای روبنایی از شرعیت جمود ورزیدند.
در این میان اندیشورانی متعهد که برای حل این معضل، زوایای مختلف زندگی فردی و اجتماعی مسلمانان را مورد توجه قرار داده بودند و به استمرار و پویایی تمدن درخشان، دیر سال و فراگیر اسلامی میاندیشیدند، راهی نو در پیش گرفتند. اینان با الهام از کتاب خدا بر این باورند که اسلام دین برگزیده خدا "و رضیت لکم الاسلام دینا"(مائده/6) و یگانه شریعت مقبول اوست" و من یبتغ غیرالاسلام دینا فلن یقبل منه" (آل عمران/ 80) دینی که پیامبرش برای بشارت گفتن و بیم دادن همه مردمان در هر زمان و مکان و بی هیچ استثنا" و ما ارسلناک الا کافّه للناس بشیراً و نذیراًَ (سبأ/28) برانگیخته شده است و مخاطبانش آدمیانند، به اعتقاد اینان اسلام بالنده "الاسلام یعلو و لا یعلی علیه" در پرتو اجتهاد و تفقه، یعنی فهم شریعت متناسب با زمان و مکان با تکیه بر منابع اصیل و روشهای معتبر، میتواند نیازهای انسان را در هر عصر و عرصه، پاسخ در خور دهد و سعادت این جهانی و رستگاری آن جهانی فرد و جامعه را تأمین کند. اینان برآنند که دانشمندانی روشن بین با تفقه و اجتهاد در دین به کشف و تبیین منطقی مستحکم مبتنی بر قواعد شریعت و بینش توحیدی دست یازند و بر اساس آن روابط حاکم بر رفتار انسان و مناسبات او با جامعه، طبیعت و خداوند را بررسی، کشف، آزمون و تحلیل نمایند، این بود که دورنمایی از آن افق روشن به دست فرهیختگانی چون علامه شهید مرتضی مطهری، آیت الله شهید دکتر بهشتی، آیت الله العظمی موسوی اردبیلی و سایر بزرگان ترسیم گردید.
تاریخچه و اهداف
دانشگاه مفید یک مؤسسه تحقیقاتی-آموزشی و از جدیدترین مراکز حوزوی دانشگاهی است که با همین رویکرد، در سال 1368 در شهر مقدس قم، در جوار یکی از بزرگترین حوزههای علوم اسلامی بنیانگذاری شده است. مؤسس آن، آیت الله العظمی سید عبدالکریم موسوی اردبیلی، خود مرجعی روشنبین، درد آشنا و آیندهنگر است.
اهداف تأسیس دانشگاه مطابق ماده (1) اساسنامه مصوب شورای عالی انقلاب فرهنگی عبارت است از:
- مطالعه و تحقیق در علوم و معارف اسلامی و بازبینی و بازنگری در علوم انسانی بر اساس مبانی و موازین اسلامی
- معرفی و به کارگیری نتایج تحقیقات انجام شده در وجوه گوناگونی حیات فرهنگی و اجتماعی ملل اسلامی.
بر این اساس دانشگاه رسالتی فراتر از مرزهای جغرافیایی احساس میکند و آهنگ خدمت به جهان اسلام را دارد. بر همین مبنا و متناسب با امکانات محدود موجود افزون بر دانشجویان ایرانی، دانشجویانی از دیگر سرزمینهای اسلامی از جمله عراق، افغانستان، ترکیه، پاکستان و کشمیر در دانشگاه به تحصیل مشغولند و تقاضاهای متعددی نیز از کشورهای گوناگون به دانشگاه واصل شده که در حال بررسی است. همچنین افزون بر دانشمندان ایرانی، از صاحبنظران دیگر کشورها چون لبنان، مالزی، اردن، سوئد، فرانسه، انگلستان، هلند، آمریکا برای ایراد سخنرانیهای علمی و تدریس دعوت شده است. دانشگاه در حال حاضر با چند دانشگاه و مرکز علمی مهم داخلی و خارجی قرارداد همکاری آموزشی و پژوهشی منعقد نموده یا در حال انعقاد میباشد. اینک بیش از 700 نفر از طلاب حوزه علمیه قم، دانشجوی این دانشگاه هستند و در مقطع کارشناسی و کارشناسی ارشد در رشته اقتصاد، حقوق، فلسفه، علوم سیاسی و علوم قرآنی و نیز دکتری حقوق و اقتصاد مشغول به تحصیل هستند. طلابی که کتابهای شرح لمعه اصول الفقه مظفر را تمام کرده باشند و در کنکور سراسری نیز قبول شوند، میتوانند با ورود به دانشگاه مفید، به تحصیل همزمان در دروس دانشگاهی و دروس حوزوی بپردازند.
سخنرانیها و نشستهای علمی در دانشگاه مفید
از جمله برنامههای دانشگاه مفید برگزاری نشستها و سخنرانیهای علمی با حضور اندیشمندان داخلی و خارجی است. از میان این برنامهها، میتوان به موارد زیر اشاره کرد: بزرگداشت نهصدمین سالگرد وفات خیام، پلورالیسم منطقی، دین و فلسفه، جاذبههای مکتب تشیع در جامعه آمریکا، نظریه افعال گفتاری، همایش امام موسی صدر، جهانی شدن و اسلام، بررسی موانع توسعه ایران و تجربه ژاپن، شبیه سازی از دیدگاه فقه و حقوق اسلامی، تقویت بین مذاهب اسلامی، نوآوریهای فلسفی علامه طباطبایی، جذابیتهای اسلام در اروپا و ...
گفتنی است که زیر نظر این دانشگاه نشریه علمی سودمندی تحت عنوان "نامه مفید" منتشر میشود که مقالات متعدد و متنوع آن نشان دهنده استقبال دانشوران از مباحث جدی اعتقادی، کلامی و فلسفی است.