علیرضا قصری
گروه سیاسی: کلیه مصوبات مجلس شورای اسلامی باید به شورای نگهبان فرستاده شود. شورای نگهبان موظف است آن را حداکثر ظرف ده روز از تاریخ وصول از نظر انطباق بر موازین اسلام و قانون اساسی مورد بررسی قرار دهد و چنانچه آنرا مغایر ببیند برای تجدید نظر به مجلس باز گرداند. درغیر اینصورت مصوبه قابل اجرا است.
اصل 94 قانون اساسی
همانطور که از نص صریح اصل 94 و 91 قانون اساسی بر می آید شورای نگهبان به منظور پاسداری از احکام اسلام و قانون اساسی موظف شده است مصوبات مجلس شورای اسلامی را با قانون اساسی و احکام اسلام تطبیق دهد و چنانچه مغایرتی با این دو مشاهده کرد از تصویب قوانین پیشگیری کند. این اصول ازابتدای تشکیل مجلس شورای اسلامی به جد مورد توجه قرار گرفت و همواره بخشی از مصوبات مجلس شورای اسلامی به علت مغایرت با احکام اسلام یا قانون اساسی به مجلس شورای اسلامی اعاده شد و پس از بررسی مجدد توسط نمایندگان یا مجلس ,اصلاحات مورد نظر شورای نگهبان را اعمال می کرد و نهایتا" مصوبه مجلس به تاُیید شورای نگهبان می رسید و یا اینکه مجلس بر نظر خود اصرار و بررسی مصوبه اش را به مجمع تشخیص مصلحت نظام ارجاع می داد. که در مجلس ششم به محل اختلاف بین مجلس و شورای نگهبان تبدیل شد که این دیدگاه البته از جانب اعضای شورای نگهبان همواره مردود شناخته شده است. رد پی در پی مصوبات مجلس در شورای نگهبان سبب شد تا انتقاد به عملکرد شورای نگهبان به شکل بی سابقه یی درمجلس ششم شدت بگیرد.
در برخی مصوبات مجلس با استناد به مصوبات شورای عالی انقلاب فرهنگی , اساسنامه کمیته امداد امام خمینی (ره) و استناد به آئین نامه و داخلی نیروهای مسلح توسط شورای نگهبان اوج انتقادات را به همراه داشت اما آنچه در این گزارش مورد توجه روزنامه " ایران " قرار گرفته است بررسی انتقادات نمایندگان به شورای نگهبان ورد یا تاُیید آنها نیست بلکه ما کوشیده ایم با ارائه گزارشی آماری از مصوبات رد شده مجلس توسط شورای نگهبان تصویری از آنچه محل اختلاف بین شورای نگهبان و مجلس واقع شده است را بدون هرگونه داوری ونقد و نظر ارائه کنیم.
البته ذکر این نکته در این گزارش خالی از لطف نیست که مجلس شورای اسلامی در کنار انتقاداتی که به رویه شورای نگهبان در بررسی مصوبات مجلس دارد رویکرد تازه ای را در مواجهه با رد مصوباتش توسط شورای نگهبان در پیش گرفته است مبنی بر اینکه نمی خواهد مصوباتش سر از مجمع تشخیص مصلحت نظام در آورد لذا تلاش می کند با شورای نگهبان به تفاهم برسد بطوریکه طرح تشکیل هیاُت منصفه و طرح اصلاح ماده 187 قانون برنامه سوم توسعه برای چهارمین مرتبه است که از شورای نگهبان اعاده می شود و مجلس تصمیم به اصلاح آن دارد. حال این رویه می تواند به کاهش اختلافات شورای نگهبان و مجلس منجر شده یا خیر؟ پرسشی است که در آینده ای نزدیک پاسخی خواهد یافت.
* موارد اختلافی حل شده بین شورای نگهبان و مجلس شورای اسلامی
مجلس شورای اسلامی , در دو ساله نخست فعالیت خود مجموعا" 238 طرح و لایحه را به تصویب رسانده است که 54 مصوبه از این تعداد را طرح ها و 184 مصوبه دیگر را لوایح تشکیل می دهند.
77 مصوبه مجلس , در مرحله بررسی ازسوی شورای نگهبان حداقل یک بار و در برخی موارد تا چهار مرتبه بین شورای نگهبان و مجلس رفت و آمد داشته است. در بررسی و تشریح توزیع ایرادات شورای نگهبان در مورد مصوبات مجلس براساس موضوع طرح ها و لوایح آنچه به دست می آید اینکه این شورا, 18 مصوبه اجتماعی , 15 مصوبه سیاسی , 10 مصوبه اقتصادی , 4 مصوبه حقوقی قضایی , 3 مصوبه آموزشی فرهنگی و 27 مصوبه در موردموافقتنامه ها را دارای ایرادات شرعی و یا نقض قانون اساسی تشخیص داده است. در واقع طی دوساله نخست فعالیت مجلس , 32 درصد از مصوبات مجلس با ایرادات شورای نگهبان رو به رو شد و 68 درصد مابقی به تاُیید این شورا رسیده است.
در این میان, مجلس شورای اسلامی و شورای نگهبان توانسته اند در مورد اکثر مصوبات مورد ایراد, به تفاهم برسند و پس از تاُمین نظر شورای نگهبان در خصوص بخش های مورد ایراد , طرح ها و لوایح مورد اختلاف بار دیگر در صحن مجلس به راُی گذاشته شده و ضمن اصلاحاتی به تصویب رسیده است.
بنابراین درصد کمی از مصوبات مجلس البته آنهم مصوباتی که در نظر نمایندگان کلیدی بوده است برای بار دوم یا بیشتر با ایرادات شورای نگهبان روبه رو شده و تعداد انگشت شماری نیز پس از اولین اظهارنظر مخالف شورای نگهبان به مجمع تشخیص مصلحت نظام ارجاع شده است.
تعداد مصوبه های مجلس شورای اسلامی که برای بار دوم نیز با ایرادات شورای نگهبان مواجه شده است , شامل 12 مورد می شود که 5 درصد کل مصوبات مجلس را تشکیل می دهد.
از این تعداد, 6 مصوبه، سیاسی، 2 مصوبه اجتماعی، 2 مصوبه اقتصادی و 2 مصوبه نیز در مورد موافقت نامه ها بوده است . در مرحله بعد, 6 مصوبه مجلس برای سومین بار پس از اصلاحاتی به شورای نگهبان ارجاع شده است که این تعداد، 2/5 درصد از کل مصبوات مجلس طی دو ساله نخست را شامل می شود. 3 مصوبه ازاین تعداد، اجتماعی، 2 مصوبه، سیاسی و یک مصوبه نیز اقتصادی بوده است.
بررسی آماری عملکرد مجلس و شورای نگهبان نشان می دهد که تا پایان مردادماه سال جاری، مجلس شورای اسلامی توانسته است در مورد 36 مصوبه خود، در نهایت نظر شورای نگهبان را تاُمین کند. از این تعداد مصوبه، 25 مورد لایحه و 11 مورد دیگر طرح بوده است که عنوان آنها به ترتیب بررسی و تصویب در ذیل می آید:
1- لایحه موافقتنامه بین ایران وروسیه برای اجتناب از اخذ مالیات
2- لایحه اصلاح ماده 13 قانون مواد خوردنی و آشامیدنی و آرایشی و بهداشتی
3- لایحه الحاق ایران به کنوانسیون بین المللی کانتینرهای ایمن مصوب سال 72 م
4- لایحه حمایت از حقوق پدیدآورندگان نرم افزارهای رایانه ای
5- لایحه معافیت موسسات انتشاراتی وکتابفروشان از پرداخت مالیات .
6- لایحه کانون کارشناسان رسمی ایران
7- طرح ایجاد سازمان نظام پرستاری جمهوری اسلامی ایران .
8- طرح حذف تبصره 1 ماده 3 قانون اعزام دانشجو به خارج از کشور مصوب 64
9- طرح ممنوعیت بازداشت کسانی که مصدومین را به مراکز درمانی منتقل می کنند.
10 - طرح تاُسیس سازمان نظام مهندسی کشاورزی .
11- لایحه موافقتنامه چارچوب درخصوص همکاری های تجاری اکو
12- طرح استفساریه نسبت به کلمه اهانت , توهین و یا هتک حرمت مندرج در مقررات جزایی مواد ( 513 ) 5 قانون مدنی اسلامی و برخی بندهای قانون مطبوعات.
13- لایحه موافقتنامه بین ایران و پاکستان به منظور اجتناب از اخذ مالیات مضاعف
14- لایحه موافقتنامه تشویق وحمایت متقابل از سرمایه گذاری بین ایران و آذربایجان
15- لایحه موافقتنامه بین ایران و سوریه به منظور اجتناب از اخذ مالیات مضاعف
16- لایحه اصلاح تبصره 1 بند الف ماده 1 قانون وصول برخی درآمدهای دولت ومصرف معین آن
17- لایحه موافقتنامه اجتناب از اخذ مالیات مضاعف و جلوگیری ازفرار مالی مالیاتی بین ایران و اوکراین
18- طرح الحاق یک تبصره به ماده واحده قانون ابطال اسناد و فروش رقبات آب و اراضی موقوفه
19- لایحه تمرکز امور صنعت ومعدن و تشکیل وزارت صنایع ومعادن
20- لایحه تمرکز امور کشاورزی , دام , عمران و5 و تشکیل وزارت کشاورزی و جهاد سازندگی
21- لایحه ایجاد شهرهای جدید.
22- طرح تاُسیس موسسات بیمه غیردولتی
23- طرح اصلاح مواد 248 و 249 قانون مجازات اسلامی
24- لایحه اصلاح قانون سرباز قهرمان .
25- لایحه موافقتنامه بین ایران و سریلانکا برای اجتناب از اخذ مالیات مضاعف
26- لایحه اصلاح موادی از قانون مالیاتهای مستقیم .
27- لایحه اصلاح قانون الزام شرکتها وموسسات ترابری جاده ای به استفاده از صورت وضعیت مسافری و بارنامه
28- لایحه موافقتنامه اجتناب از اخذ مالیات مضاعف درمورد مالیات بردر
آمد ایران و قطر
29- لایحه پذیرش موافقتنامه تاُسیس کمیسیون منطقه ای برای ماهیگیری
30- لایحه منع فروش واگذاری اراضی فاقد کاربری مسکونی برای امر مسکن به شرکتهای تعاونی مسکن و سایر اشخاص
31- لایحه جبران خسارات و پیشگیری عوارض ناشی از خشکسالی
32- طرح تسهیل برقی کردن چاههای کشاورزی
33- طرح تشویق سرمایه گذاری در طرحهای آب کشور
34- طرح الحاق یک باره و تبصره به قانون دیوان محاسبات کشور مصوب 61
35- لایحه اصلاح سقف ارزی سال 81 در جدول شماره 2 قانون برنامه سوم توسعه
36- لایحه اصلاح بودجه سال 80
* موارد رد شده توسط شورای نگهبان که در دستور جلسه کمیسیونها قرار دارد
مصوبات عادی و یک فوریتی مجلس که از طرف شورای نگهبان رد شده است به کمیسیون تخصصی مربوطه ارسال می شود. برای بررسی و اصلاح موارد اشکال, از نماینده شورای نگهبان نیز دعوت به عمل می آید که در جلسه کمیسیون حضور یافته و نقطه نظرات شورای نگهبان را تشریح کند. در صورتی که نماینده این شورا در جلسه کمیسیون حضور نیابد, قانون این اجازه را به کمیسیون های تخصصی مجلس داده است با ملحوظ کردن نظر شورای نگهبان , بررسی ها و اصلاحات را به عمل آورد.
نمایندگانی که پیشنهادهای اصلاحی دارند, در این مرحله می توانند در کمیسیون حضور یابند و حضور آنان درکمیسیون تخصصی, مشروط به عضویت آنان در آن کمیسیون نیست.
کمیسیون های تخصصی مجلس علاوه بر استماع نظرات و پیشنهادات نمایندگان مجلس, پیشنهادات اصلاحی خود را نیز به بحث می گذارند. به این ترتیب مجلس برای تاُمین نظر شورای نگهبان, هم ازنظرات شخصی نمایندگان و هم ازنظرات ومصوبات کمیسیون های تخصصی خود بهره مند می شود اما در نهایت آئین نامه داخلی مجلس اولویت را به پیشنهادهای کمیسیون ها داده و تصریح کرده است: چنانچه در مورد ماده ای , کمیسیون تخصصی, به همراه پیشنهادهای نمایندگان, پیشنهادی داشته باشد, در زمان راُی گیری در صحن مجلس, ابتدا پیشنهاد کمیسیون به راُی گذشته می شود و در صورت عدم تصویب, پیشنهادهای دیگر مطرح خواهد شد.
براساس آمار, تا پایان مرداد ماه گذشته , 9 طرح و 2 لایحه , برای رفع ایرادات شورای نگهبان در دستور کار کمیسیون های تخصصی قرار داشته است و هنوز تکلیف آنها روشن نیست این مواد به ترتیب " توسط شورای نگهبان به این شرح است:
1- طرح ممنوعیت ورود نیروهای مسلح به دانشگاهها و مراکز آموزش عالی کشور
2- طرح سرباز روحانی در مناطق اهل سنت ویژه روحانیت اهل سنت
3- طرح جرائم سیاسی
4- طرح اصلاح قانون اداره صدا و سیما
5- طرح اصلاح قانون تشکیل شورای عالی آموزش و پرورش
6- لایحه اصلاح پاره ای ازمواد قانون تشکیل دادگاههای عمومی و انقلاب
7- لایحه تشکیل سازمان صنایع هوایی نیروهای مسلح
8- طرح اصلاح ماده ( 187 ) قانون برنامه سوم توسعه
9- طرح اجرای اصل سی و هشتم قانون اساسی
10- طرح ساماندهی بهداشت و درمان براساس اصول 3 و 29 قانون اساسی
11- طرح نحوه رسیدگی به درخواست اعسار
12- طرح تشکیل هیاُت منصفه
* مصوباتی که تکلیف آنها روشن نشده است
شماری از مصوبات مجلس, پس از آنکه با ایرادات شورای نگهبان مواجه شده و به مجلس عودت داده شده است نه در دستورالعمل کار کمیسیون های تخصصی قرارگرفته و نه مورد بازنگری و اصلاح قرارگرفته. درواقع این سری از مصوبات در وضعیت های گوناگون به سر می برند که به دلیل تنوع وضعیتها, برای هر یک از آنها جدول جداگانه ای در نظر گرفته نشده است. این مصوبات شامل 6 طرح و 5 لایحه می شود که در جدولی کلی به این شرح ارائه می شود. (جدول شماره 1 )
* مصوبات ارجاع شده به مجمع تشخیص مصلحت نظام
در ماده 187 آیین نامه داخلی مجلس آمده است: پس از بررسی گزارش یک کمیسیون که در آن نظر شورای نگهبان ملحوظ شده است و راُی گیری نسبت به آن, مصوبه مجددا" به شورای نگهبان ارسال می شود, اگر این مصوبه هنوز وافی به نظرات شورای نگهبان نباشد, مجددا" در مجلس مطرح می گردد, در صورتی که مجلس با در نظر گرفتن حفظ مصلحت نظام همچنان برراُی خود باقی باشد رئیس مجلس مصوبه مذکور را به مجمع تشخیص مصلحت نظام ارسال می دارد. مجمع موظف است تنها در موارد اختلاف و دیگر موارد مربوط به آن اظهارنظر قطعی نموده و گزارش آن را جهت طی مراحل بعدی به رئیس مجلس اعلام نماید. "
تا پایان مردادماه گذشته , 24 مصوبه مجلس شورای اسلامی به مجمع تشخیص مصلحت نظام ارجاع شده است. درواقع این مصوبات, شامل مواردی می شود که مجلس بر نظرات خود پای فشرده و حاضر به تاُمین نظر شورای نگهبان نشده است . مجمع تشخیص مصلحت نظام تاکنون 10 مصوبه مجلس را مورد بررسی قرارداده و پس از اعلام نظر خود به مجلس شورای اسلامی ارجاع داده است و14 مصوبه دیگر نیز هنوز مورد بررسی قرارنگرفته که البته در برخی موارد مدت بایگانی آنها در مجمع طولانی شده است.