انحراف چیست و منحرف کیست؟
برای انحراف تعاریف گوناگونی در علوم مختلف ارائه شده است ولی مسلما آنچه که مورد نظر است انحرافی که بتوان آن را با
قطب نما مشخص کرد نیست. پس انحراف چیست؟
- انحراف: در لغت، به معنی کج شدن، برگشتن به طرفی، منحرف گشتن، کجروی آمده است1
- در اصطلاح علمای جامعـه شناسی، "انحراف" به دوری جستن از هنجـار اطلاق میشـود و زمـانی رخ میدهد که یک فرد یا یک گروه، معیارهای جامعه را رعایت نکنند2 یا به عبارت دیگر انحراف در زمینه جامعه شناختی توصیف اقدامات یا رفتاری است که هنجارهای فرهنگی از جمله قوانین تصویب شده رسمی را نقض کند (به عنوان مثال، جرم و جنایت و همچنین نقض هنجارهای رسمی اجتماعی) .
- یکی دیگر از تعاریف انحراف ،خروج از خطوط تعیین شده ایدئولوژیکی یا مسیر حزبی خاص است.
- از منظر حقوقی انحراف را این گونه تعریف کرده اند: "عملی که به وسیله قانون منع شده و مرتکب آن طبق قانون کیفر می بیند" که آن را جرم می نامند.
اینکه منظور از برچسب منحرف به افراد و گروه ها کدامیک از تعاریف فوق است،طبعا خود از اهمیت بسیاری برخوردار است؛ که افراد مطرح کننده باید بدان پاسخ گویند ولی مهمتر از آن عللی است که موجب بروز انحراف در جامعه یا مطلوبیت فرق انحرافی در نزد توده ها می گردد.در این میان تحلیل قرآن و علمای دین در جامعه ما از اهمیت ویژه ای برخوردار است.
اما از منظر دین چه عواملی باعث بروز انحراف در جوامع
می شود؟
علل بروز انحرافات از منظر قرآن بر حسب دسته بندی یکی از علمای دین عبارتاست از:
1. نزاع و اختلافات نفسانى
2. ظلم و ستم نمودن
3. کفران و انحطاط اخلاقى، که آیات 33 تا 53 سوره روم بر آن دلالت مى کنند.
4. اعراض از فرمان خداوند
5. گناه و انحطاط اخلاقی 3
نظر آیت الله مصباح یزدی در مورد علت پیدایش انحراف در اجتماع که طبعا ظهورفرقه های انحرافی از آن جمله است،معطوف به امر دیگری است؛ ایشان می گوید:
"عـلـل اجـتـماعی : یعنی اوضاع و احوال اجتماعی نامطلوبی که در پاره ای از جوامع پدیدمی آید و متصدیان امور دینی نقشی در پیدایش یا گسترش آنها دارند، در چنین شرایطی بسیاری از مردم کـه از نظر تفکر عقلانی ضعیف هستند و نمی توانند مسائل رابهدرستی تجزیه و تحلیل کنند و علل واقـعـی رویـدادهـا را تـشخیص دهند، این نابسامانیها را به دلیل دخالت دینداران در وقوع آنها، بـه حساب مکتب و دین می گذارند و چنین می پندارند که اعتقادات دینی، موجب پیدایش اینگونه اوضـاع واحوال نامطلوب شده است لذا از دین و مذهب بیزار می شوند مثلا در عهد رنسانس اروپا رفتارهای ناشایست کلیسائیان در زمینه های مذهبی و حقوقی و سیاسی، عامل مهمی برای بیزاری مردم از مسیحیت و بهطور کلی از دین و دینداری گردید . پـس بـرای همه دست اندرکاران امور دینی ضرورت دارد تا حساسیت موقعیت و اهمیت مسئولیت خـودشـان را درک کنند و بدانند که لغزشهای آنان می تواند موجب گمراهی وبدبختی جامعه ای بشود ." 4
به عبارتی آیت الله مصباح با ریشه یابی، علل این گونه انحرافات اجتماعی آن را به نحوه عملکردبعضی از دست اندرکاران امور دینی در جوامع گوناگون برمی گرداند و معتقد است که لغزش های آنان منجر به زمینه سازی ظهور فرقه های انحرافی می گردد.
واقعیت آناست که بزرگترین سلاح علمای دین در مواجهه با انحرافات بهره گیری از آموزه های دین است که مهمترین آن آگاهی دهی به توده ها؛ عمق دهی به عقلانیت و مبارزه با خرافات است.
طبیعی است محیط هایی خاص بستر رشد انحراف بهشمار
می رود و اصلی ترین آنها محیط های اجتماعی خردگریز؛احساس گرایی افراطی وعدم شفافیت یا ابهام است.
بهواقع هر چند دو گونه از انحراف قابل شناسایی است ولی هر دو نوع انحراف سیاسی و عقیدتی در بستر رفتارهای خرد گریزانه، ابهام آفرینی ها و تکیه بر احساس های فاقد ریشه عقلانی یا الهی رشد می کند.
به عبارتی در میان سه عامل بسترهای اجتماعی ، قصور فرهنگ سازان و انحراف یافتگان به قصور یا تقصیربرای حل معضل در آخرین مرحله باید به عامل اخیر پرداخت؛والا معلول نگری مسیر اصلاح را به انحراف خواهد برد.
پس شاید لازم باشد فراتراز تاکید بر معلول ها که متاسفانه اصالت یافته است؛ بنا بر نظر علمای دین به علت ها بپردازیم و از خود بپرسیم که چه زمینه هایی پدید آمده است که بخشی هر چند محدود ازجامعه به سوی فرقه ها؛عرفان ها و باور های نادرست گرایش یافته است؟
از اینرو توصیه می شود بهجای بهره گیری از این پرسش مهم در بازی های سطحی سیاسی ،پیش از آنکه این انحرافات به معضلی حل ناشدنی مبدل گردد از طریق تحلیل علمی موضوع کاملا واکاوی شده و نهایتا گمان می رود که تزریق مجدد عقلانیت،اعتدال و معنویت کاربردی و موثر در زندگی اجتماعی قادر است پاره ای از بسترهای رشد انحرافات را از میان ببرد.