حجتالاسلام جواد امینخندقی
فرقههای یهودیای که نام آنها در ادامه میآید، پس از بازگشت از بابل پدید آمدهاند ولی درباره فرقههای قدیمیتر اطلاع چندانی در دست نیست.
1- فریسیان: این فرقه 2 قرن قبل از میلاد پدید آمد و تاکنون هم اکثریت یهود از آن هستند. اصل این فرقه به فرقه حسیدیم (به معنای پارسایان) بازمیگردد. فرقه حسیدیم 4-3 قرن قبل از میلاد برای زدودن آثار بتپرستی و انحراف میان یهودیان پدید آمد. فریسیان علاوه بر عهد عتیق که تورات مکتوب نامیده میشد، به تورات شفاهی نیز معتقد شدند. تورات شفاهی گفتههای حکیمانه دانشمندان یهود است. امور داخلی یهود در فاصله بازگشت از بابل تا خرابی دوم شهر قدس در دست خاخامهای فریسی و گاهی صدّوقی بود. همچنین آنان با حضرت عیسی مسیح(ع) بسیار مخالف بودند و برای تصلیب او تلاش کردند.
2- صدوقیان: صدّوقیان به جای نماز، برای قربانی اهمیت ویژهای قائل بودند. بسیاری از کاهنان هیکل سلیمان و خاخامهای سنهدرین از این فرقه برخاستند. صدوقیان بر خود لازم میدیدند سنتهای گذشته را حفظ کنند و با تجدیدنظر و تفسیر به رای فریسیان و آداب و عادات آنان مخالفت میورزیدند.
آنان قائل به جسمانیت خدا بودند و میگفتند قربانی و هدایایی که در راه خدا میدهیم، مانند چیزهایی است که به یک پادشاه یا حاکم بشری داده میشود. صدوقیان جاودانگی نفس و قیامت را انکار میکردند و میپنداشتند سزای نیکی و بدی در همین دنیا داده میشود و درباره اراده انسانی به اختیار مطلق معتقد بودند. صدوقیان مانند فریسیان با حضرت مسیح(ع) مخالف بودند. پس از خرابی اورشلیم در سال 70 میلادی دیگر اثری از این فرقه باقی نماند.
3- سامریان: این فرقه پس از بازگشت از اسیری بابل پدید آمد و برخی معتقدند نژاد آنها اسرائیلی نیست و احتمالا مخلوطی از اسرائیلی و آشوری است. همچنین تورات این فرقه با تورات رایج اندکی اختلاف دارد و زبان سامری نیز با زبان عبری متفاوت است که البته این تفاوت اندک آن را از عبری بودن خارج نمیکند. این فرقه به مسائل مذهبی توجه مخصوصی دارد و مراسم ویژهای انجام میدهد.
4- اسنیان: این گروه حدود 2 قرن پیش از میلاد به وجود آمدند و با خراب شدن اورشلیم، آنان نیز مانند صدوقیان و بعضی فرقههای دیگر از بین رفتند و جز نامی از ایشان باقی نماند. اسنیان مالکیت فردی را قبول نداشتند و به ازدواج روی خوشی نشان نمیدادند. در روز چندینبار غسل میکردند. هنگام طلوع فجر از خواب برمیخاستند و پس از عبادت تا ظهر به کار مشغول میشدند. گفته میشود قبله آنان خورشید بود، نه معبد سلیمان. به عقیده برخی دانشمندان، افکار این فرقه زیربنای مسیحیت فعلی شد. حتی ممکن است اعضای این فرقه همگی مسیحی شده باشند.
5- قانویان: بر گروهی اطلاق میشد که با شدت تمام با استیلای رومیان بر فلسطین مخالفت میکردند. آنان معمولا خنجری در زیر لباس خود مخفی میکردند و در فرصت مناسب هواخواهان رومیان را از پا درمیآوردند. چنین به نظر میرسد که این عده از نظر دیگر اعتقادات خود با فریسیان تفاوتی نداشتند.
6- قارئون: این فرقه که پس از ظهور اسلام پدید آمده است، با تلمود (تورات شفاهی) مخالفت میکند و بر معنای ظاهری تورات تعصب میورزد و همواره با فریسیان درگیری داشته است. رهبر آنان در ابتدا یک ربانی یهودی به نام عنان بود که با ابوحنیفه معاشرت داشت و اصطلاحات فقه اسلامی را از وی آموخت. وی در عصر منصور دوانیقی ملعون، در بغداد این فرقه را بنیاد نهاد. سپس فردی به نام بنیامین نهاوندی آن مکتب را در ایران آن روز ترویج کرد و تغییراتی در آن داد و نام قارئون (در عبری قرائیم یعنی قرائتکنندگان) را به جای عنانیه بر آن نهاد. در قرون گذشته اکثر قارئون در جهان اسلام زندگی میکردند. اکنون آنان در اسرائیل، روسیه، اوکراین و ... بسر میبرند.
7- دونمه: نام فرقه دونمه به ترکی استانبولی به معنای مبدل شده است و در بعضی اوقات به آنان شبتین میگویند که به شبتای صبی موسس گروهشان نسبت داده میشود. وی کمکم مدعی شد مسیحای یهود است و برای نجات آنان آمده است. برخی یهودیان اروپا، ترکیه و خاورمیانه دعوتش را پذیرفتند و گروهی نزد او گرد آمدند. وی که خود را نخستین فرزند خدا مینامید، گفت در سال 1666 قیام خواهد کرد.
او پس از پذیرفتن اسلام، نام خود را به محمد افندی تغییر داد و با یک بانوی مسلمان ازدواج کرد. وی همچنین بسیاری از پیروان خود را به پذیرش اسلام ترغیب کرد ولی باز هم بسیاری از یهودیان او را مسیحا میدانستند. آنان در توجیه این مساله میگفتند که تنها شبحی از شبتای، مسلمان شده و خود او برای یافتن 10 قبیله گم شده بنیاسرائیل به آسمان رفته است و بزودی ظهور خواهد کرد. وی فرقهای پدید آورد که اعضای آن بیدرنگ به رسم مسلمانان عمامه بر سر گذاشته، پیرو آداب اسلامی شدند و به بازگشت سریع شبتای به عنوان منجی حقیقی بنیاسرائیل امیدوار ماندند. پس از مرگ او اتباع این فرقه در ظاهر به سنن اسلامی و در باطن به سنن یهودی عمل میکردند. اکنون چند هزار نفر از آنها در ترکیه یافت میشوند.