آمارهای منتشره درباره وضع بهره برداری از سفره های مشترک نشان می دهد که رقیبان ایران کمر همت بسته اند تا از این خوان نعمت سهم بیشتری را نصیب خود کنند و تنها ایران است که با دست های بسته به دلایل مختلف در کناره این سفره پهن شده به میزبانی رقبا مشغول است.بر این اساس هم اکنون قطر از میدان مشترک پارس جنوبی روزانه 360میلیون متر مکعب برداشت می کند در حالی که استخراج گاز ایران روزانه فقط 210میلیون متر مکعب است.
تجربه قطر
ارزیابی ها نشان می دهد قطری ها بر مبنای قیمت کنونی نفت در حالی که 10سال زودتر از ایران به استخراج گاز از پارس جنوبی اقدام کرده اند تاکنون بیش از 50میلیارد دلار بیشتر از ایران از این میدان مشترک گاز برداشت کرده اند. ولع همسایه کوچک ایران در سرمایه گذاری روی پروژه های گازی که از قضا، میادین آنها با ایران مشترک است، پایانی ندارد. البته این ولع چندان هم بی نتیجه نبوده است. پس از کنار گذاشتن اندونزی از سوی قطر و تبدیل این کشور به بزرگ ترین تولیدکننده گاز مایع جهان در چند سال گذشته، رویاهای این شیخ نشین حاشیه خلیج فارس همچنان ادامه دارد و دلارهای گازی حاصله نیز به این رویاها جامه عمل و واقعیت می پوشاند. تبدیل قطر به یک بازیگر در منطقه خلیج فارس، برگزاری نشست های مهم منطقه در دوحه، استقرار مقر دایمی کشورهای تولیدکننده گاز در قطر و کسب میزبانی جام جهانی سال 2022 ازجمله رویدادهایی بوده که طی همین دهه اخیر و با مدد بهره گیری این کشور از منابع نفت و گاز رقم خورده است هرچند که این موضوع فقط به ذخایر نفتی و گازی عظیم این کشور بازنمی گردد.
چندی پیش وزیر انرژی قطر در مراسم جشنی گفت: «ما توانستیم ظرف 14 سال اخیر تولیدات گاز مایع خود را از صفر تا 77میلیون تن در سال افزایش دهیم.»
خبرگزاری سی ان ای قطر چندی پیش در گزارشی اعلام کرد که تولیدات گاز طبیعی مایع قطر با عملیاتی کردن دو خط تولید 6 و 7پروژه قطر گاز، با ظرفیت تولید حدود 7میلیون و 800 هزار تن به رکورد 77 میلیون تن در سال رسیده است. این موفقیت در تولید این حجم از گاز مایع در حالی است که بنا بر گزارش های سال گذشته، انتظار می رفت قطر حداکثر تا سال 2012قادر به تولید 77میلیون تن گاز مایع باشد. قطر از سال 2006(با قدرت تولید سالانه 20تا 21میلیون تن)، تولیدات گاز مایع خود را حدود 400درصد افزایش داده است و طبق آمار رسمی این کشور، سال گذشته از مجموع 19/68میلیون تن صادرات گازی قطر، 44/49میلیون آن به صورت گاز مایع بوده است.نکته اصلی و نگران کننده در این بخش این است که قطر شریک عمده ایران در میدان گازی پارس جنوبی است که 50درصد از مجموع ذخایر ایران را در خود جای داده است. ضمن آنکه قطر، برداشت گاز از این حوزه مشترک را در سال 1990آغاز کرده است، در حالی که ایران در سال 2001برای نخستین بار از این میدان موفق به برداشت گاز شد.
عقبماندگی در زاگرس
حوزه زاگرس در منطقه خاورمیانه یکی از غنی ترین سفره های زیرزمینی هیدروکربوری در سطح منطقه خاورمیانه بوده که با توجه به وجود ساختار یکپارچه هیدروکربوری تعداد قابل توجهی از میادین نفت و گاز این سفره غنی بین کشورهای منطقه همچون ایران، عراق، عربستان، عمان، امارات، کویت و قطر مشترک است.بر این اساس ایران با در اختیار داشتن 28 میدان مشترک هیدروکربوری شامل 18 میدان نفتی، چهار میدان گازی و 6 میدان نفت و گاز با هفت کشور همسایه یکی از معدود کشورهای جهان بوده که از این تعداد ساختار مشترک هیدروکربوری برخوردار است.شرکت ملی نفت ایران تولید از 10 مخزن مشترک نفت و گاز با کشورهای همسایه را از سال های گذشته تاکنون آغاز کرده و این در حالی است که با وجود ورود به یکصد و سومین کشف طلای سیاه در ایران، تولید از 18 مخزن هیدروکربوری مشترک هنوز آغاز نشده است.
در بین میادین مشترک نفت و گاز ایران، 15 مخزن در آبهای خلیج فارس و 13 مخزن در خشکی قرار گرفته اند که 12 حوزه در مرز مشترک با عراق، هفت مخزن در مرز مشترک با امارات، چهار مخزن مشترک با عربستان سعودی، 2 مخزن مشترک با قطر و عمان و یک مخزن مشترک هیدروکربوری با کویت و ترکمنستان در اختیار داریم.
نگرانی کارشناسان و تحلیلگران نفتی ایران از اینجا نشات می گیرد که عزم و اراده کشور تازه جان گرفته عراق برای استفاده از این میادین مشترک جزم شده است چرا که این کارشناسان رقم تعداد میادین مشترک ایران با عراق را نه 12 میدان که 20 میدان قلمداد کرده که هنوز برآورد دقیقی از میزان ذخائر آنها وجود ندارد و از آنجا که بهره برداری و توسعه مخازن نفتی عراق در دست شرکت های غربی است پیش بینی می شود توسعه این میادین در کشور عراق سریع تر از ایران انجام شود.اگرچه پیش از پیروزی انقلاب اسلامی تنگ نظری هایی در این رابطه همواره وجود داشته اما شدت آن اینگونه نبود که این روزها مسائلی مانند تحریم های کشورهای غربی همسایه های ایران را خشنود کرده است چه آنکه تا پیش از این معمولارقبا بر سر میز مذاکره می نشستند و دو رقیب درباره نحوه تولید و توسعه و میزان برداشت از مخزن به گفت وگو می پرداختند و اینگونه نبود که رقیب برای برداشت بیشتر دست استمداد به سوی سایر شرکت های خارجی دراز کند تا سهم بیشتری را با خود ببرد: دقیقا خلاف آنچه هم اکنون از سوی رقبا در این میادین شاهد هستیم بطوری که امروز شاهدیم این رقیبان به لایه های ایران در این سفره ها نفوذ کرده و شروع به برداشت کرده اند.
شاید این همان دلیلی بود که غلامحسین حسن تاش معاون امور بین الملل وزارت نفت اسبق در این باره گفته است که «هم اکنون از مهم ترین نگرانی ها درباره میادین مشترک کشور عراق است که ما 20میدان مشترک با آنها داریم و ایران متاسفانه در توسعه این میادین بسیار کند عمل کرده است ایران باید از طریق یک دیپلماسی مناسب با کشور عراق برای توسعه این میادین به توافقات لازم دست یابد به عنوان مثال می تواند غرامت جنگی را که قرار است عراق به ایران بپردازد در توسعه میادین مشترک استفاده کند. وی درباره تعامل ضعیف ایران با کشورهای همسایه در توسعه میادین مشترک افزود: «کشور ما چاره یی جز برقراری این تعامل ندارد، نه سیاست خارجی می تواند بدون شناخت انرژی به دیپلماسی موفقی برسد و نه بخش انرژی بدون دیپلماسی موفق می تواند به تعامل گسترده برای دستیابی به اهدافش برسد.»
روند کند پیشرفت
میزان تولید نفت در کشور حدود 4میلیون و 200هزار بشکه در روز است که طبق برنامه 5ساله پنجم توسعه باید این رقم به 5میلیون و 150هزار بشکه در پایان سال 1393 برسد و این مهم محقق نمی شود مگر با توسعه میدان های جدید نفتی بویژه میدان های مشترک. بنابراین به نظر می رسد توجه و تلاش بیشتری برای تحقق اهداف و چشم اندازهای جمهوری اسلامی ایران بویژه در حوزه نفت و انرژی لازم است.در قانون برنامه پنجم، توسعه 45میدان نفتی و گازی در دستور کار وزارت نفت قرار گرفته که توسعه میدان های مشترک نفتی و گازی به عنوان اولویت دارترین برنامه های توسعه یی برای این وزارتخانه شناخته شده است. این تعهد تا اندازه یی اولویت دارد که تقریبا همه منابع داخلی شرکت ملی نفت ایران برای توسعه میدان های مشترک اختصاص پیدا کرده و توسعه سایر میدان ها در دست اجرا قرار می گیرد.
با توجه به اهمیت توسعه میدان های مشترک، پس از ابلاغ این قانون، کمیته ویژه یی تحت عنوان نظارت بر میدان های مشترک نفت و گاز به ریاست وزیر نفت تشکیل شده که از جمله مهم ترین اهداف آن می توان به تدوین مقررات و شرایط ویژه در مجموعه وزارت نفت برای توسعه و بهره برداری از میدان های مشترک در همه زمینه های مورد نیاز و همچنین تشکیل کمیته های فرعی در حوزه های فنی، حقوقی، سرمایه گذاری و جذب منابع درباره میدان های مشترک اشاره کرد.
از سوی دیگر، این کمیته موظف است قراردادهای موجود توسعه میدان ها را بررسی کرده و پیگیری پیشرفت طرح ها را طبق برنامه و رفع مشکلات و ارایه گزارش ماهانه در برنامه داشته باشد. دیگر وظایف این کمیته شامل تحدید حدود میدان هایی که تمدید حدود آنها به اتمام نرسیده، تخصیص بهینه منابع مالی با اولویت میدان های مشترک بویژه میدان گازی پارس جنوبی، ارتقای سرمایه گذاری و بهره برداری از میدان های مشترک جهت برداشت حداکثری و ایجاد سیستم منسجم و یکپارچه کنترل پروژه میدان های مشترک است. گزارش های موجود حاکی است که روند پیشرفت مطالعات و اجرای برنامه های مدون آنها در کمیته ویژه نظارت بر میدان های مشترک نفت و گاز به سرپرستی وزیر نفت در دو سطح دو هفته یک بار و ماهانه در حال پیگیری است.
با توجه به تاکید رهبر معظم انقلاب در بازدید از منطقه ویژه اقتصادی انرژی پارس جنوبی در نخستین روزهای امسال به سرعت بخشیدن در برداشت از میدان مشترک گازی پارس جنوبی، معاون برنامه ریزی و نظارت بر منابع هیدروکربوری وزیر نفت اعلام کرد که ادامه اجرای فازهای پارس جنوبی که به قرارداد رسیده اند، با جدیت تمام به عنوان نخستین اولویت وزارت نفت در توسعه میدان های مشترک در سال 90 با شتاب بیشتری دنبال خواهد شد.اگر میدان های مشترک نفتی و گازی در منطقه یی با امکانات تقریبا مساوی قرار داشته باشند، رقابت در صورتی معنا پیدا می کند که شرایط قراردادی برای تامین کننده مالی و پیمانکار جذابیت داشته باشد. قطعا هر میدان بزرگی هزینه هایی دارد که این هزینه ها برای یک میدان دیگر با همان ابعاد در جای دیگر قابل تعمیم نخواهد بود.
به عنوان مثال، میدان بزرگی در منطقه یی مانند آلاسکا با میدانی با همان ابعاد و حجم ذخایر در خلیج فارس از لحاظ هزینه یی قابل مقایسه نیست، زیرا صعوبت آب و هوای آن منطقه نخستین عاملی است که هزینه کار در آن منطقه را افزایش می دهد. در توسعه صنایع بالادست، فقط میزان نفت و گاز حاصل از منبع، مورد توجه دارنده منابع و سرمایه گذار نیست، بلکه شرایط و امکانات منطقه، میزان سود و بازگشت سرمایه، میزان پاداشی که بابت آوردن سرمایه، تکنولوژی و مدیریت عاید طرف سرمایه گذار می شود و همچنین نتایج حاصل از قرارداد برای میزبان، بخشی از عواملی است که در رقابت در صحنه بین المللی مورد توجه طرفین است.
به همین دلیل است که در دو کشور همجوار، از یک منبع نفتی یا گازی با دو قرارداد کاملامتفاوت از نظر ماهیتی برداشت می شود: یک کشور ممکن است قرارداد خدمت یا پیمانکاری یا همان بیع متقابل را انتخاب کند و دیگری قرارداد مشارکت در تولید. اینکه چگونه می شود هر دو کشور به یک میزان از مخزن برداشت کنند، قطعا به شرایط قراردادها و نحوه تنظیم آنها برمی گردد. بدیهی است که نخستین اصل در این قراردادها برای طرف میزبان آن است که درباره چیزی که از آن سود و تولید انتظار می رود، ایمن باشد و از طرف دیگر در تامین منافع ملی در خسران نباشد.
راهکاری که مغفول ماند
متخصصان و حقوقدانان بر این عقیده اند که قانون اساسی کشور ایران، هر گونه اشتراکی را در منابع زیرزمینی به دلیل اینکه انفال محسوب می شود، منع کرده است. اما در مقابل این گروه، عده یی معتقدند که در برخی منابع، قانونگذار به صورت مقطعی، می تواند اجازه بهره برداری از آن منابع را به صورت مشارکت در تولید بدهد: در نتیجه مشارکت در تولید در آن منابع، قانونی شناخته می شود. این امر می تواند با توضیحات کافی، چنانچه برای قانونگذار پذیرفته شده باشد، قابل تعمیم برای حوزه نفت و گاز نیز باشد.
اگر قرار است کشور دارنده منابع فوق سنگین بعد از 10سال به اولویت سرمایه گذاری برسد، قطعا سرمایه گذاری در آن زمان بیشتر از زمان حال خواهد بود. تجربه نشان داده در زمینه نفت و گاز هرچه زودتر سرمایه گذاری انجام شود، هزینه ها کمتر از سال های بعد خواهد بود: در نتیجه اگر نفت های فوق سنگین با نوعی از قراردادهای مشارکت در تولید که قانونگذار برای مدت معینی مجوز آن را صادر کرده، به روی زمین آورده شود و برای نسلی تبدیل به ثروت شود، عملاتبدیل به احسن شده و به نظر نمی رسد در هیچ جایی تبدیل به احسن منابع موجود، مشکلی داشته باشد.
درحال حاضر ایران از نظر تامین انرژی با کمبودهایی مواجه شده و این امر موجب شده که پتروشیمی در تامین خوراک اولیه خود با مشکل مواجه باشد یا کاهش 330 هزاربشکه یی تولید نفت ایران از سویی دیگر نگرانی ای است که این روزها به جان نفتی ها افتاده. این درحالی است که توسعه میادین مشترک گازی و نفتی در وهله اول می تواند نقش مهمی را در برآورده کردن نیازهای کشور ایفا کند.
نکته مهم دیگر در توسعه میادین مشترک استفاده از قراردادهای منعطف تر برای جذب سرمایه گذاران است، هم اکنون در کشورهای همسایه از انواع قراردادهای نفتی برای جذب شرکت های پیشرفته خارجی برای توسعه میادین بویژه آنها که مشترک هستند استفاده می شود در صورتی که در ایران علاوه بر اینکه ما با کمبود سرمایه گذار مواجه هستیم قراردادها نیز برای سرمایه داران جاذب نیستند، این درحالی است که صنعت نفت وگاز از بهترین و پرسودترین فعالیت های اقتصادی در دنیاست.
با وجود برنامه «وزارت نفت» برای شتاب بخشیدن به توسعه میدان مشترک پارس جنوبی، اما عقب ماندگی 21 ساله ایران از قطر در برداشت از این میدان یا شتاب عراق در برداشت از تولید نفت میدان های مشترک جبران نمی شود. در میدان های مشترک، کشورهای همسایه بیکار ننشسته اند و با شتاب در برگزاری مناقصات بین المللی سعی دارند که تولید خود را از این میادین افزایش دهند. البته تاخیر در پروژه های نفتی فقط به مسائل مالی محدود نمی شود. افزایش محدودیت های بین المللی و نبود تکنولوژی های روز برای استخراج بهینه از چاه های کشف شده نفت و گاز، از دیگر چالش هایی است که روند تاخیر در پروژه های نفت و گاز ایران را افزایش داده است.