رباهای مرکب، بهره‌های بانکی

تنظیم از جاوید یاری
مقدمه: بارزترین فصل ممیزه اقتصاد سرمایه داری از اقتصاد اسلامی‏همانا تحریم ربا در اسلام و در نقطه مقابل، حضور ربا در اقتصاد لیبرال به عنوان اساسی‏ترین متغیر و ضرورت ذاتی این اقتصاد است. ‏
تشریع حرمت ربا در قرآن: درخصوص تشریع حرمت ربا در قرآن، فارق از کیفیت تشریع آن و تدریجی یا دفعی بودن تشریع حرمت ربا و نیز برخی مباحث تفسیری، ما در این مقال به بیان و معرفی اجمالی برخی آیات مبارکه قرآن کریم درخصوص تحریم ربا پرداخته و نکاتی را در این بین متذکر می‏شویم.‏
الف) آیات 130 و 131 سوره آل عمران: "ای کسانی که ایمان آورده اید! ربا را چند برابر نخورید و از خدا بپرهیزید تا رستگار شوید و از آتشی که برای کافران آماده شده است، بپرهیزید".
تفسیر: گفته اند این آیات نخستین دستوری بود که خداوند با فرستادن آن، به‌طور صریح، مسلمانان را از ربا خواری نهی کرد. ‏
نکات بنیادین این آیه: "لاتاکلوا": منظور از "اکل" خصوص خوردن نیست، بلکه شامل گرفتن و یا هر نوع تصرف در مال دیگری از طریق ربا هم می‏شود. "الربوا": در این آیه، مفسران معتقدند که "الربوا" اشاره به ربای معروف زمان جاهلی است. این مطلب را طبرسی، طبری، طوسی، ابن کثیر، قرطبی، فیض کاشانی، رازی، رشید رضا، سیوطی، زمخشری و ... پذیرفته اند.‏
‏"اضعافا مضاعفه": در تفسیر این عبارت، اختلاف نظر بین مفسران وجود دارد:
1- بیشتر مفسران معتقدند که "اضعافا" حال از کلمه "الربوا"؛ "مضاعفه" وصف آن و مقصود از "الربوا" قرض یا دین همراه با زیادی است. درنتیجه، معنای آیه چنین می‏شود: ای کسانی که ایمان آورده اید! ربا نخورید؛ درحالی‌که (در اثر تمدید و تکرار) به چند برابر اصل سرمایه رسیده است.
ابن کثیر می‏گوید: "اضعافا مضاعفه" اشاره به ربای جاهلی است. در زمان جاهلیت، وقتی موعد پرداخت بدهی فرا می‏رسید، طلبکار به بدهکار می‏گفت: یا بدهی را پرداخت کن، یا مبلغ آن را بیفزای! اگر بدهکار قدرت پرداخت بدهی را نداشت، با توافق یکدیگر مبلغ آن را اضافه می‏کردند و ایمن مسئله هرسال تکرار می‏شد و چه‏بسا وام اندکی تبدیل به وام سنگینی می‏گردید. (تفسیر القرآن العظیم، ج1،ص381)
علامه طباطبایی می‏گوید: "اضعافا مضاعفه" صفت غالب رباهاست؛ زیرا وام ربوی همواره در اثر تمدید تکرار به چند برابر اصل بدهی می‏رسد. (المیزان، ج4،ص19) مفسران اشاره ای به تعیین نرخ ربای جاهلی نکرده اند و تنها گفته اند: ربای جاهلی به نحوی بود که از چند برابر تکرار شدن، مبلغ بدهی به چند برابر اصل سرمایه می‏رسید.
2- مقصود از "الربوا" در این آیه، خصوص زیادی است نه "قرض یا دین همراه با زیادی". در این صورت، مراد از "اضعافا مضاعفه" بهره های مرکب است؛ یعنی رباهای مرکبی که در آنها علاوه بر اصل قرض، برخود بهره هم بهره تعلق می‏گیرد؛ (1) ‏
برخی بهره‌های بانکی، مصداق رباخواری: مانند بهره‌های بانکی امروزی که اگر کسی وام چند ساله بگیرد، علاوه بر بهره ای که به ازای هر سال بر اصل وام می‏افزایند‏، بهره هایی نیز بر بهره های هر سال در نظر می‏گیرند. ‏
حضرات آیات عظام آیت الله مکارم شیرازی، آیت الله نوری همدانی ، آیت الله کعبی از جمله کسانی بودند که اخذ جرایم دیر کرد اقساط بانکی را در حکم ربا اعلام نمودند و اکثریت مجتهدین و مراجع عظام تقلید نیز داشتن ایراد شرعی اخذ این جریمه را به اطلاع مکلفین رسانده اند. به عنوان مثال فردی جهت وام خرید خودرو اقدام نموده و پس از اخذ، این وام به نحو 60 قسط 195 هزار تومانی قسط بندی شده که کل بدهی مساوی با 11 میلیون و 700 هزار تومان می‌گردد. اما پس از پرداخت 5 میلیون تومان از وام، به علت ناتوانی از پرداخت و تاخیر در پرداخت وام بانک مربوطه اصل بدهی و اقساط را نپذیرفته و خواهان جریمه‌ای سنگین بوده است. ‏
آنچه بسیار مهم و قابل توجه است فرمولها و ترفندهای جدیدی است که هم اکنون به کار برده می شود . اصولاً تمام بانکهای دولتی و خصوصی طوری پرداخت اقساط را مکانیزه و تدوین کرده اند که فرد نمی تواند اصل بدهی را جدا از جرایم آن پرداخت نماید . به‌عنوان مثال 5 قسط فردی به تاخیر افتاده و قسط های دیگری هم دارد به بانک مراجعه می کند و می گوید می خواهم اقساط گذشته خود را پرداخت نمایم بانک اصل اقساط و جرایم آن را توامان محاسبه کرده و اعلام می‌دارد.برخی بانکها به هیچ عنوان حاضر به جداسازی جرایم از اصل وام و بدهی نمی‌باشند و این به معنای دریافت سود بیشتر بانک از مشتری و از آنجا که مشتری نیز جریمه و اصل را نمی تواند با هم و یکجا پرداخت نماید بنابراین با مرور زمان بانک سودی که از بابت جریمه دیر کرد می‌گیرد خیلی بیشتر از سودی است که برای اصل وام دریافت می‌کند.
3- "اضعافا مضاعفه" حال برای فاعل "لاتاکلوا" و معنای آیه چنین است: ای کسانی که ایمان آورده اید! ربا نخورید؛ درحالی‌که از این طریق اموالتان را زیاد و زیادتر می‏کنید. (2)‏
‏4- "و اتقوا النار التی اعدت للکافرین": خداوند بعد از نهی کردن از ربا خواری و دعوت به تقوا، مومنان را از آتشی که برای کافران مهیا شده است، می ترساند. ظاهر آیه این است: ای مومنان: اگر از ربا خواری دست نکشید، داخل آتشی می شوید که برای کافران آماده کرده ایم.
فخر رازی می پرسد: آیا خداوند مسلمانان را برای انجام یک گناه(مثل ربا خواری) داخل آتشی می سازد که برای کافران آماده شده و به قدر کفر آنهاست؟ او در پاسخ پرسش خویش، می گوید: در این آیه جمله ای در تقدیر است:"ای کسانی که ایمان آورده اید! ربا را چند برابر نخورید و از خدا بپرهیزید تا رستگار شوید و بترسید از اینکه بر اثر ربا خواری، حرمت ربا را انکار کنید و کافر گردید و وارد آتشی شوید که برای کافران آماده کرده ایم".(التفسیر الکبیر،ج9،ص3) ‏
شیخ محمد عبده می گوید: این آیه اشاره دارد به این که ربا خواری نزدیک به کفر است.(المنار،ج4،ص132) علامه طباطبایی نیز معتقد است که این آیه اشاره به کفر رباخوار دارد.(المیزان،ج4،ص19)
به نظر سید قطب، از این آیه استفاده می شود، ایمان تنها به زبان نیست و فرد آن گاه مومن است که از برنامه الهی پیروی کند و دستور های آن را در زندگیش پیاده نماید و جامعه هم، زمانی مومن است که نظام اجتماعی خود را بر اساس مقتضیات اسلام تنظیم کند. محال است که ایمان و نظام ربوی در یک جا جمع شود. هر گاه نظام ربوی در جامعه ای حاکم شود، افراد آن جامعه، جملگی از دین و ایمان بیرون می روند و وارد آ تشی می گردند که خداوند متعال برای کافران مهیا کرده است.(فی ظلال القران،ج2،ص75) از آنجا که نمی توان به طور مطلق گفت که آیه اشاره به کفر هر ربا خواری دارد، گریزی نیست از اینکه یا مانند فخر رازی جمله ای را در تقدیر بگیریم و یا این که بگوییم: آیه مربوط به جایی است که در اثر اصرار بر ربا خواری و گرفتن رباهای ظالمانه به صورت(اضعافا مضاعفه)، اندک اندک نور ایمان از دل شخص بیرون می رود، همان گونه که آیه 10 سوره روم به همین امر اشاره می کند: "ثم کان عقبه الذین اسوا السوای ان کذبوا بایات الله" ؛ سپس فرجام کسانی که بدی کردند (چرا) که آیات خدا را تکذیب کردند.
در آیه 275سوره بقره نیز آمده است: "و من عاد فاولئک اصحاب النار هم فیها خالدون"؛ و کسانی که (پس از توبه) دوباره باز گردند و ربا خواری کنند، اهل آتشند و همیشه در آن باقی خواهند ماند، که نشان می دهد همه این عقوبات در اثر تکرار گناه ربا و اصرار بر جنگ با خدا و رسول(ص) است، که سرانجامی جز کفر و هلاکت ابدی نخواهد داشت. توضیح بیشتر این بحث، در تفسیر آیات ربا در سوره بقره خواهد آمد.مدافعان نظریه تدریج، در تفسیر این آیه گفته اند: این آیه مرحله سوم تحریم رباست. خداوند با فرستادن آیه"یا ایها الذین امنوا لا تاکلوا الربوا اضعافا مضاعفه" نوع خاصی از ربا(ربای فاحش) را تحریم می کند و این درست مانند مرحله سوم تحریم شراب خوار است که خداوند متعال فرمود: "یا ایها الذین امنوا لاتقربوا الصلاه و انتم سکاری حتی تعلموا ما تقولون"؛ (نساء،آیه43) ای کسانی که ایمان آورده اید! در حال مستی به نماز نزدیک نشوید؛ تا بدانید چه می گویید.
همان طور که خداوند در مرحله سوم تحریم شراب خواری، آن را به صورت جزئی(در موقع نماز) تحریم می کند، در مرحله سوم تحریم ربا نیز به صورت جزئی، نوع خاصی از ربا(ربای فاحش) را تحریم می فرماید.(4)‏