پروژه نافرجام گازی نابوکو

در حالی که کشورهای اروپایی برای رهایی از وابستگی انرژی به روسیه به اجرای طرح خط لوله گاز نابوکو امید بسته بودند، جمهوری آذربایجان و ترکیه برای اجرای خط لوله گاز دیگری که از منطقه آناتولی این کشور به سوی کشورهای اروپایی کشیده می شود، به توافق رسیدند.
پروژه خط لوله گازی نابوکو از جمله طرح هایی محسوب می شود که علیرغم امیدواری اتحادیه اروپا برای عملیاتی شدن آن در چند سال آینده دچار سرنوشت نامعلومی شده و آینده روشنی برای آن به چشم نمی خورد.
طرح خط لوله گاز نابوکو
مذاکرات در باره طرح خط لوله گازی نابوکو (Nabucco Pipeline) از سال 2002 میلادی در اتحادیه اروپا آغاز شد ودر اکتبر آن سال پنج شرکت "بوتاس" Botas ،بلغارگاز Bulgargas، "ام او الMOL" ،"ترانس گاز " Transgaz و" او ام و گاز"OMV Gas مطالعات اجرایی این طرح را که هدف اصلی آن احداث یک خط لوله گاز جدید بود بر عهده گرفتند که مراحل مطالعاتی آن در پایان سال 2004 به اتمام رسید.
این شرکت ها به عنوان شرکای طرح در سال 2004 پیش نویس همکاری ساخت این خط لوله جدید گاز را امضا کردند و شرکت آلمانی "آردبلیو ایی" RWE نیز در ماه فوریه 2008 به عنوان ششمین سهامدار به طرح نابوکو پیوست.
طول خط لوله نابوکو سه هزار و 300 کیلومتر و ارزش آن هفت میلیارد و 900 میلیون یورو برآورد شده بود که می بایست گاز منطقه دریای خزر و آسیای میانه و نیز بخشی از خاورمیانه را به اروپا انتقال دهد. بر اساس طرح کمیسیون اروپا، خط لوله نابوکو از ترکیه، بلغارستان، رومانی و مجارستان عبور می‌کرد و مقصد نهایی آن اتریش بود.
بر اساس برنامه اولیه این کمیسیون، خط لوله گاز نابوکو باید در سال جاری میلادی راه اندازی می شد، اما با توجه به ابهامات فراوان و مسایل موجود در مسیر اجرای طرح نابوکو از جمله منبع تامین گاز آن، حتی یک گام نیز در جهت اجرای عملی طرح مذکور برداشته نشد و همه تلاش های کشورهای اروپایی در این زمینه فقط بر روی کاغذ ماند.
توافق ترکیه و جمهوری آذربایجان
این در حالی است که گزارش ها حاکی از آن است که جمهوری آذربایجان و ترکیه در زمینه اجرای خط لوله گاز دیگری به نام "ترانس آناتولی"که از منطقه آناتولی ترکیه به سوی کشورهای اروپایی کشیده می شود، به توافق رسیده اند. در این راستا شرکت نفت دولتی جمهوری آذربایجان اعلام کرد که در آینده نزدیک مسیر انتقال گاز از حوزه گازی "شاه دنیز" این کشور به اروپا را تعیین خواهد کرد. کارشناسان امور نفتی معتقدند، جمهوری آذربایجان چند مسیر برای انتخاب احداث خط لوله جدید گاز به اروپا را در دست بررسی دارد، اما خط لوله نابوکو از این فهرست کنار گذاشته شده است.
این در حالی است که منابع خبری روسیه امضای تفاهم نامه احداث خط لوله گازی ترانس آناتولی بین آذربایجان و ترکیه را پایان عمر طرح نابوکو توصیف کرده اند که توافق احداث آن بین کشورهای اروپایی حاصل شد، اما هیچ گونه اقدامی برای اجرایی کردن این طرح به عمل نیامد.
از دیدگاه بسیاری از کارشناسان خط لوله نابوکو در واقع یک طرح اقتصادی اما با انگیزه های سیاسی بود .هدف اصلی اجرای این خط لوله کنار گذاشتن روسیه از روند انتقال گاز منطقه دریای خزر و آسیای مرکزی به کشورهای اروپایی بود.اتحادیه اروپا امیدوار بود با اجرای این طرح، وابستگی به گاز روسیه را که سالانه به حدود 120 میلیارد مترمکعب می رسد، کاهش دهد تا مانع از استفاده روسیه از "سلاح گاز" برای تاثیر گذاردن بر تصمیمات و سیاست گذاری های کشور های اتحادیه اروپا شود.
طرح‌های گازی روسیه
روسیه برای ادامه صادرات گاز به اروپا در سالهای اخیر تلاش کرد تا دو خط لوله گازی جریان شمالی و جریان جنوبی را احداث کند. در این راستا روسیه در پاییز سال2011میلادی خط لوله گاز"جریان شمالی" با ظرفیت انتقال 30 میلیارد مترمکعب گاز را که از طریق دریای بالتیک به آلمان احداث شده است، راه اندازی کرد.
در عین حال روسیه در سال های اخیر برای اجرای طرح خط لوله گاز "جریان جنوبی" خود به اروپا تلاش زیادی کرد و با چندین کشور واقع در مسیر این خط لوله همچون ترکیه، صربستان، یونان و بلغارستان قراردادهای دوجانبه در این زمینه امضا کرد. روسیه اساسا خط لوله نابوکو را رقیب جدی برای طرح های انتقال انرژی خود در اروپا قلمداد کرده و تلاش زیادی برای جلوگیری از احداث این خط لوله گاز کرده است. در این راستا روسیه در اکتبر 2011 میلادی با احداث خط لوله گاز از ترکمنستان به جمهوری آذربایجان از طریق دریای خزر مخالفت کرد. این خط لوله قرار بود به اجرای طرح نابوکو کمک و بخش عمده گاز این طرح را تامین کند. مقام های روس مانند "والری یازوف" معاون دومای روسیه این خط لوله را برای محیط زیست دریای خزر زیانبار دانسته و حمایت کمیسیون اروپا از مذاکرات برای احداث خط لوله ترانس خزر را بدون توجه به موضع روسیه مورد انتقاد قرار دادند.
در حال حاضر روسیه از طریق خطوط انتقال گاز اوکراین و بلاروس حدود 40 درصد گاز مصرفی کشورهای عضو اتحادیه اروپا را تامین می کند و قصد دارد با راه اندازی خط لوله "جریان جنوبی" با ظرفیت انتقال سالانه 60 میلیارد مترمکعب وابستگی به خطوط ترانزیت گاز دو کشور یاد شده را کاهش دهد. کاهش وابستگی روسیه به مسیر ترانزیتی اوکراین نه تنها باعث می شود تا روسیه زیر بار شرایط اوکراین نرود ، بلکه در مقابل روسیه از اهرم های فشار بیشتری در قبال اوکراین برخوردار شده و می تواند خواسته های خود را به این کشور تحمیل نماید.ضمن این که در مقابل اوکراین ابزار فشار خود به روسیه را از دست می دهد .در حال حاضر حدود 80 درصد از گاز صادراتی روسیه به اروپا از طریق اوکراین انجام می شود.
جمع‌بندی
به نظر می رسد در صورت اجرایی نشدن خط لوله نابوکو و در مقابل اجرای کامل خطوط انتقال گاز روسیه به اروپا در قالب دو خط لوله جریان شمالی و جریان جنوبی باید انتظار داشت که اتحادیه اروپا کماکان به گاز روسیه باقی بماند.از سوی دیگر با کاهش شدید وابستگی روسیه به اوکراین برای صادرات گاز به اروپا باید گفت که روسیه بر خلاف خواسته اتحادیه اروپا در آینده می تواند به نحو گسترده تری از اهرم گازی خود برای اعمال فشار به اتحادیه اروپا استفاده نماید.
به طور کلی با توجه به این که طرح گازی بلندپروازانه نابوکو عملی نشده ، روس ها همچنان امکان استفاده از اهرم انرژی را خواهند داشت و از این امکان برای تاثیرگذاری بر سیاست های اتحادیه اروپا بهره خواهند برد.
از دیدگاه کارشناسان، اتحادیه اروپا با توجه به شرایط فعلی ناچار است تا هم چنان به خرید گاز از روسیه ادامه دهد و همکاری های این کشور با اتحادیه اروپا در زمینه انرژی در اولویت روابط دوجانبه باقی بماند. با توجه به این واقعیت و نیز افزایش نیاز کشورهای اروپایی به انرژی، مساله تامین انرژی از روسیه همچنان به عنوان چالشی بزرگ ویک دغدغه مهم برای اتحادیه اروپا محسوب می شود.در این شرایط خرید گاز طبیعی از مسیرهای دیگر همچون جمهوری آذربایجان و ترکیه از اهمیت فراوانی برای اروپا برخوردار خواهد بود و چنین طرح هایی علاوه بر اهمیت اقتصادی، بعد سیاسی و ژئوپلیتیکی نیز خواهند یافت.