هر اقدام غیرمسلحانهای که موجب کاهش آسیبپذیری نیروی انسانی، ساختمانها، تأسیسات، تجهیزات، اسناد و شریانهای کشور در مقابل عملیات خصمانه و مخرب دشمن گردد، پدافند غیرعامل خوانده میشود.
به بیان سادهتر پدافند غیرعامل، مجموعه اقداماتی است که انجام میشود تا در صورت بروز جنگ، خسارات احتمالی به حداقل میزان خود برسد.
هدف از اجرای طرحهای پدافند غیرعامل کاستن از آسیبپذیری نیروی انسانی و تجهیزات حیاتی و حساس و مهم کشور علیرغم حملات خصمانه و مخرب دشمن و استمرار فعالیتها و خدمات زیربنایی و تأمین نیازهای حیاتی و تداوم اداره کشور در شرایط بحرانی ناشی از جنگ است.
به عنوان مثالی ساده، از پدافند غیرعامل میتوان به استتار، اختفا و ایجاد سرپناه برای تأسیسات مهم و استراتژیک اشاره کرد.
در پدافند غیرعامل مثل سیستمهای ضدهوایی و هواپیماهای رهگیر، فقط نیروهای مسلح مسئولیت دارند. در حالی که در پدافند غیرعامل تمام نهادها، نیروها، سازمانها، صنایع و حتی مردم عادی میتوانند نقش مؤثری بر عهده گیرند. تصاویر نشان میدهد که چگونه یکی از کارخانجات مهم هواپیماسازی در آمریکا (متعلق به شرکت لاکهید) در جریان جنگ جهانی دوم برای در امان ماندن از تیررس هواپیماهای ژاپنی مورد اختفا قرار گرفته به طوری که از بالا شبیه یک دهکده متروک به نظر میرسد:
با توجه به حجم تهدیداتی که ایران در عرصه بینالمللی با آن مواجه است، در زمینه پدافند غیرعامل هنوز در ابتدای راه هستیم و باور هر چه بیشتر مدیران و کارشناسان به این مقوله مهم میتواند ایمنی کشور را در برابر تهاجمهای احتمالی بیگانگان افزایش دهد.
آن چنان که جلالی رئیس پیشین کمیته دائمی پدافند غیرعامل کشور اذعان داشته، پس از انقلاب به دلیل عدم درکی واحد از تهدیدات و تردید در اولویت تهدیدات، حجمی از سازندگی در مناطق مورد تهدید صورت گرفت و در اجرای پروژههای مختلف اقتصادی و عمرانی به موضوع پدافند غیرعامل توجه نشده است و به عنوان مثالی از این دست جایی مثل منطقه عسلویه در تیررس آمریکا است و موارد پدافندی در آن رعایت نشده است.
با توجه به وجود تهدیدات بالقوه و خطراتی که امنیت ملی، استقلال، و تمامیت ارضی کشور را نشانه گرفته، بحث پدافند غیرعامل در طول سالهای اخیر از سوی مقامات عالی رتبه کشوری و لشکری، مورد توجه فراوان قرار گرفته است. به طوری که با توجه به مصوبه مقام معظم رهبری (که کلیه وزارتخانهها و سازمانها را موظف مینماید که در اعتبارات عمرانی پروژههای حساس و مهم، اعتبار مورد نیاز پدافند غیرعامل را نیز منظور نمایند) و همچنین بر اساس بند 11 ماده 121 قانون برنامه چهارم توسعه و آییننامه اجرایی این بند در سالهای اخیر اعتبارات ویژهای جهت اجرای پدافند غیرعامل در لایحه بودجه گنجانده شده است، که در این جا به طور خاص به بند مربوط به پدافند غیرعامل در قانون بودجه 1386 اشاره میشود:
تبصره 20 بند ر، بخش ششم از قانون بودجه سال 86
ر- در اجراء طرحهای پدافند غیرعامل و انسداد مرزها با اولویت مرز شرقی اجازه داده میشود حداکثر مبلغ 2.874.000.000.000 ریال اعتبار ردیف 503918 قسمت چهارم و 20201024 پیوست شماره یک این قانون براساس پیشنهاد دستگاههای اجرایی و تصویب کمیته دائمی پدافند غیرعامل کل کشور در خصوص اعتبار ردیف 503918 پدافند غیرعامل در اختیار دستگاههای اجرائی ذیربط قرار گیرد تا بر اساس شرح عملیات موافقتنامه مبادله شده با سازمان مدیریت و برنامهریزی کشور به مصرف برسد. این اعتبارات از شمول قانون محاسبات عمومی و سایر مقررات کشور مستثنی میباشد.
تبصره 17 بند د، بخش ششم از قانون بودجه سال 86
د- در اجرای طرحهای پدافند غیرعامل موضوع آئیننامه اجرایی بند (11) ماده (121) قانون برنامه چهارم توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جمهوری اسلامی ایران اجازه داده میشود حداکثر مبلغ 440.000.000.000 ریال اعتبار ردیف 503918 قسمت چهارم این قانون، براساس پیشنهاد دستگاههای اجرایی و تصویب کمیته دائمی پدافند غیرعامل کل کشور در اختیار دستگاههای اجرایی ذیربط قرار گیرد تا بر اساس شرح عملیات موافقتنامه مبادله شده با سازمان مدیریت و برنامهریزی کشور به مصرف برسد. برخی از روشهای پدافند غیرعامل روشهایی مانوس و شناخته شده هستند نظیر اختفا. ولی بعضی دیگر نیازمند خلاقیت و ابتکار بوده و با توجه به ویژگیهای محیطی و تهدیدهای بالقوه باید طراحی شوند. در اینجا به یک نمونه از این روشهای نامتعارف به اختصار اشاره میشود.
دستگاههای میکروفیلم
دستگاههای میکروفیلم میتوانند عنوان یک ابزار مهم در طرحهای پدافند غیرعامل پیشنهاد شوند. میکروفیلم در مقایسه با سایر روشهای ضبط و نگهداری اطلاعات (مکتوب یا دیجیتالی) آسیبپذیری کمتری در مقابل حملات نظامی احتمالی داشته و پس از تهاجم نظامی راحتتر قابل بازیابی است. در ادامه به تشریح این موضوع خواهیم پرداخت:
در هنگام وقوع سوانح غیرطبیعی نظیر جنگ، نگهداری از اطلاعات یکی از ارکان اصلی مدیریت بحران و پیروزی به شمار میرود. این اطلاعات میتواند شامل اطلاعات فرماندهی، پرسنلی، مواضع نیروهای داخلی، لجستیک و... بوده و حتی اطلاعات صنعتی را نیز شامل شود. این مورد اخیر در مورد ایران اهمیت فوقالعادهای دارد. توضیح آن که در سالهای اخیر با تلاش و همت متخصصین و کارشناسان صنایع دفاعی، دستاوردهای قابل توجهی در زمینه تکنولوژی دفاعی حاصل شده است. به همین جهت مدارک و مستندات مربوط به این تسلیحات دفاعی از اهمیت بالایی برخوردارند. چرا که در صورت بروز هر نوع تهاجم، اولاً ایران مشمول تحریم بوده و به ناچار لازم است خود نیازمندیهای دفاعی خود را برطرف سازد. ثانیاً دشمن با وقوف به این مسئله انهدام صنایع دفاعی را در صدر لیست اهداف مورد تهاجم خود قرار خواهد داد. بنابراین باید به گونهای از اطلاعات محافظت نمود که حتی در صورت از دست دادن نیروهای انسانی متخصص و نیز تأسیسات و تجهیزات، بتوان آنها را مجدداً بنا نهاد و اقدام به تولید سنتی بر آن است که باید برای حفاظت از اطلاعات، بانکهای اطلاعاتی ار پشت دیوارهای سخت بتونی با حفاظتهای شدید نگهداری کرد. در حالی که امروزه روشهای حفاظت اطلاعات به طور عمده دچار تغییرات ماهیتی شده است. و همگام با تغییر روشهای تهاجم، روشهای حفاظت نیز تغییر یافتهاند. یکی از روشهای نوین تهاجم به اطلاعات استفاده از بمبهای الکترومغناطیس است که در نبردهای یوگسلاوی و نیز عراق به دفعات مورد استفاده قرار گرفت.
نور شدیدی ساطع میشود، در یک لحظه همه چیز در خاموشی فرو میرود. بوی سوختن وسایل الکتریکی در فضا میپیچد. پوشش سیمها سوخته و خطوط نازک تلفن قطع میشوند و مهمتر از همه، درون هیچ کدام از رایانهها، حتی یک بیت اطلاعات باقی نمانده، در حالی که هیچ کس کوچکترین آسیبی ندیده است. این به معنای از بین رفتن تمام اطلاعات فرماندهی، نقشهها و اطلاعات فنی و ... است که به صورت دیجیتالی نگهداری میشده است. دستگاههای میکروفیلم قادرند حجم عظیمی از اطلاعات را به دور از چنین تهدیدهایی در خود جای داده و در مواقع ضروری جهت بازخوانی و بازیابی در اختیار مسئولین امر قرار دهند.
سخن آخر:
با توجه به وجود زمینه تهدیدات بالقوه و خطراتی که امنیت ملی، استقلال و تمامیت ارضی کشور را نشانه گرفته ضرورت عقلی دفاع کاملاً مشهود میباشد. آمار و سوابق جنگهای گذشته نشان میدهد پدافند غیرعامل در حال حاضر به تنهایی قادر به مقابله با سلاحهای مدرن و مخرب آفندی جهت جلوگیری از اثرات ویرانگر آنها بر مراکز حیاتی و حساس و نیروی انسانی نیستند و لذا به کارگیری اصول و معیارهای پدافند غیرعامل میتواند به تکمیل زنجیره دفاعی کمکی موثر و قابل توجه نماید که این امر به طور شایستهای از جانب مقام معظم رهبری نیز مورد تأکید قرار گرفته است. به جاست این موضوع به ویژه از سوی وزارتخانهها و سازمانهای عمرانی مورد اهتمام جدیتری قرار گیرد.