روزی که رئیسجمهوری ایران در آغاز شکلگیری دولت اولش در سال ۸۴ به طور رسمی از تریبون مجلس اعلام کرد با وزیران دولت نهم هیچ تعارفی ندارد و در صورتی که از عملکردشان راضی نباشد از کار برکنار میشوند، کمتر کسی فکرش را میکرد شدت عزل و نصبها و شیوه مراسمهای تودیع در دولت اینقدر جنجالبرانگیز باشد و به بدعتی در فرهنگ تودیع بدل شود. شدت عزل و نصبها و شیوه مراسمهای تودیع در دولت چنان شد که روزی دولت از رسمیت افتاد و در جایی دیگر وساطت بزرگان و دلسوزان انقلاب مانع از ادامه برکناریها شد و حکایت برخی از این کنار رفتنها همچنان نقل محافل مختلف است.
نگاهی به مراسم تودیع و معارفه چند مقام مسئول و مدیر سازمانی در سالهای گذشته نشان میدهد، بدعت تازهای در محتوا و مفهوم تودیع و معارفه در کشور شکل گرفته است که با فرهنگ و ارزشها سازگاری کمتری دارد. با این حال روایت چند نمونه از وزیران و مدیران ارشد و حتی مدیران میانی ادارات و شرکتها در دولت نهم و دهم نشان میدهد فرم تازهای از ابقا و برکناری مدیران کشور در حال شکلگیری است و اساسا به فرهنگی نامتعارف بدل شده است، مهر نوشت، حجتالاسلام نقویان اسلامشناس در اینباره معتقد است: «این معضلی جدی است که در حال شکلگیری است و باید چارهای برای آن اندیشیده شود.»
برکناری حین انجام ماموریت دیپلماتیک
منوچهر متکی وزیر پیشین امور خارجه ایران در حالی که در ماموریتی دیپلماتیک و رسمی به سنگال رفته بود تا پیام دعوت رئیسجمهور را برای سران تعدادی از کشورهای آفریقایی از جمله رئیس جمهور سنگال بهمنظور شرکت در همایش بینالمللی مبارزه با تروریسم در تهران به آنها ابلاغ کند در آن کشور بر کنار شد. مدافعین کنار گذاشتن غیر عرفی متکی معتقدند؛ وی در مورد زمان سفر خود به دفتر رئیسجمهور اطلاعی نداده بود، بنابراین، انتشار حکم عزل وی با پیشفرض حضور او در تهران بوده است.
متکی در حالی روز یکشنبه ۲۱ آذر ۸۹ به سنگال سفر کرد که قرار بود در جریان سفر دورهایاش به یونان و اندونزی که از روز ۱۶ آذر آغاز شده بود، به سنگال نیز برود اما عزیمت به مقصد سوم او به تأخیر افتاد اما دولت اعلام کرد: «با توجه به اطلاع ندادن به رئیسجمهور در خصوص تعویق این سفر و انجام آن، حکم برکناری وی همزمان با سفر منتشر شد. منوچهر متکی این نحوه برخورد در برکناری یک وزیر در حین انجام ماموریت را غیر اسلامی، خارج از عرف سیاسی و دیپلماتیک و توهینآمیز خواند.»
برکناری معاون وزیر حین صرف ناهار
محسن پرویز معاون فرهنگی وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی در حالی که در رستوران مشغول صرف ناهار بود از کار برکنار شد و حکم عزلش را از فردی معمولی شنید که در کنارش نشسته بود. پرویز که گویا ماجرای رفتنش را چندان جدی نگرفته بود بیاعتنا مشغول صرف ناهار میشود ولی مجددا مراجعه و از او خواسته میشود همین حالا (هنگام صرف ناهار) وزارتخانه فرهنگ را ترک کند.
تنها یک ماه پس از برگزاری بیست و سومین نمایشگاه کتاب تهران که پرویز چهار دوره مدیریت آن را عهده دار بود و در حالی که محسن پرویز از برنامههای درازمدت در معاونت فرهنگی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و طرحهای تازه در حوزه کتاب سخن میگفت، از سمت خود عزل شد. او که برکناری عجیب و فوری خود را به سادگی پذیرفته بود در این باره گفت: شیوه برکناریاش مانند عزل کسانی است که جرمی مرتکب شدهاند و ضرورتاً باید کنار بروند. به گفته او این تغییر بدعتی بود که در دولت در حال ایجاد شدن است و از اهالی فرهنگ خواسته بود تا دست به دست هم بدهند و نگذارند سنت شود و افراد بدون اطلاع خودشان جابهجا نشوند.
برکناری وزیر بعد از نماز ظهر و عصر
غلامحسین محسنی اژهای که با کنار رفتنش دولت از حداکثر افتاده بود، خبر برکناری اش را از معاونش حین رفتن به اتاق کار شنید و خود در این باره گفته که «اینقدر شتاب زده در مورد برکناری وزرا عمل شده بود که حتی به این موضوع هم فکر نکرده بودند که با عزل ما دولت از رسمیت میافتد.»
وزیراطلاعات دولت نهم در اینباره با بیان اینکه ما «خودمان هم نفهمیدیم چگونه و چرا ما را کنار گذاشتند و البته بسیاری از مسئولین از برکناریشان هیچ اطلاعی نداشتند و البته اطلاعی ندارم که در آن زمان مقام معظم رهبری از روند برکناری من مطلع بود یا نه، ولی ایشان از برکناری آقای مصلحی(وزیر فعلی اطلاعات) اطلاعی نداشتند. محسنی اژهای گفت: بعد از نماز ظهر روزی که من را برکنار کردند مانند همیشه قرار بود تا قبل از پایان وقت اداری یک جلسهای بگذاریم که وقت هم فوت نشود، در حال رفتن به اتاق کار یکی از معاونین سراسیمه به استقبال من آمد و خبر عزل من را داد و گفت که به وی پیشنهاد سرپرستی وزارت اطلاعات داده شده است.
برکناری وزیر و دروغ سیزده سخنگوی دولت
مصطفی پورمحمدی وزیر کشور دولت نهم که تنها شب پیش از معرفی به مجلس از وزارت خود مطلع شده بود روز چهارده فروردین و بعد از بازگشت از مسافرت نوروز از کار کنار گذاشته شد بیآنکه تا آن روز گزینهای برای وزارت کشور در نظر گرفته شده باشد. وی درباره ماجرای عزل خود از وزارت کشور گفته که«در هفته اول سال ۸۷ ، بعد از تعطیلات چند روز اول، در جلسه شورای عالی امنیت ملی آقای احمدینژاد را دیدم و ایشان پرسید: کجایید؟ گفتم: هفته اول بعد از انتخابات، خسته و مریض بودم و مقداری استراحت کردم.
اگر بشود دو - سه روزی را میخواهم به سفر بروم. گفت: چه زمانی برمیگردید؟ در جواب گفتم که روز چهاردهم فروردین وقتی ادارات باز میشوند، برمیگردم. گفت: در این روز شما را ببینم. رئیس سازمان بازرسی کل کشور تاکید داشت: چهارشنبه، مصادف با چهاردهم فروردین پیش آقای احمدی نژاد رفتم و ایشان گفت که میخواهد در وزارت کشور جابه جایی صورت دهد.
بنده نیز گفتم که اختیار با شماست و از اینکه امکان خدمت در این مدت را به من دادهاید تشکر میکنم.
گفت: شما باید به جای دیگری بروید. در پاسخ گفتم: اینکه به کجا بروم مهم نیست، وزارت کشور مهم است.» وی اضافه کرد: بعد از آن روز خبرنگارها از سخنگوی دولت موضوع برکناری من را سوال کردند که ایشان گفت دروغ سیزده است، تحلیل من این بود که آقای الهام از گرمی رفتار بنده و آقای احمدی نژاد اصلا فکر نمیکرد که قضیه کنار رفتن من از وزارت کشور جدی باشد.
شیوههای نوین تودیع در بین مدیران میانی
شیوه کنار گذاشتن مدیران میانی هم به تأسی از فضای غالب این روزها، در نوع خود جالب توجه است. در یک گروه خودروسازی پر حاشیه، بسیاری از مدیران تنها چند دقیقه قبل از برکناریشان متوجه تصمیم مدیر ارشد خود میشوند. در این شیوه مدیران هم تراز برای بازدید از یکی از شرکتهای زیر مجموعه دعوت میشوند بیآنکه هیچکدام بدانند که جلسه با چه نیتی تشکیل شده است.
پس از بیان گزارش کار مدیر شرکت میزبان، از زحمات وی تشکر میشود به وی اعلام میشود که باید از کارش کناره گیری کند و جای خود را به فرد دیگری بسپارد! به گفته آنها این کنار گذاشتن مدیران در این شرکت خودروساز بیآنکه پیشتر هماهنگی با آنها صورت گرفته باشد و یا مراسمی جهت سپاسگزاری از آنها ترتیب داده شده باشد عذر همکاری آنها خواسته میشود و ادامه این مسیر مبهم در انتظار مدیر دیگری است. جالبتر اینکه نیروهای حراست این مجموعه تنها افرادی هستند که به واسطه آمادهباش بودنشان، قبلا از ماجرا با خبر بودهاند.
حکایت همچنان باقی است
برکناری وزیران و مدیران دولتی اگرچه اتفاقی مرسوم و غیر قابل اجتناب است اما شکل کنار گذاشتن و حفظ حرمت مدیران به عنوان معتمدین مردم در ساختار سازمانی وزارتخانهها و سازمانها امری است که همواره مورد توجه کارشناسان مسائل اجتماعی، اخلاقی و مذهبی است. نشان دهنده ادامه روند کنارگذاری مدیران با شیوههای ابداعی و بدعتآور در بخشی از دولت است که اساسا با هیچ رویکردی به لحاظ ارزشهای اسلامی سازگار نیست.
اگرچه انتظار میرود پس از واکنشهایی که در مورد عزل ناگهانی حیدر مصلحی از وزارت اطلاعات که با دستور رئیسجمهوری از کار کنار رفته بود، نقطه پایانی بر تودیعهای ناگهانی باشد، اما اصلاح این بدعت نیاز به توسعه زیرساختهای فرهنگی و آسیب شناسی مدیریتی است چنانچه حجت الاسلام نقویان معتقد است: «تودیعهای دولت معضل تازهای است که باید از بنیان برای حل آنها چارهای اندیشیده شود.»