دکتر آرام بیستونی
داستان راهاندازی نیروگاه بوشهر چند سال است که ادامه دارد و در آخرین برگهای آن مطبوعات مسکو از «خستگی روسیه» به دلایلی نظیر مشکلات مالی، فنی و سیاسی اشاره میکنند. خبرگزاری وزارت امور خارجه روسیه خاطرنشان ساخته است که «اگر تهران برنامه هستهای خود را متوقف نکند، ممکن است روسیه از عرضه سوخت هستهای به نیروگاه اتمی بوشهر خودداری کند.» اگرچه خاطرنشان ساخته است که «در وزارت خارجه روسیه تأکید میشود که چنین شرطی اعلام نشده است». همچنین به نقل از آژانس انرژی اتمی روسیه «روس اتم» نقل شده که در آینده نزدیک از عرضه سوخت خبری نخواهد بود.
چندی پیش نیز یکی از تحلیلگران خبرگزاری ریانوستی نوشته بود: «شاخ و شانه کشیدن با آژانس منجر بدین شد که مسئله ایران در سطح شورای امنیت سازمان ملل متحد مطرح شود که آماده تصویب قطعنامه جدیدی درباره تحریم تهران است. اما پشتیبانیهای روسیه و چین، ایران را نجات داد. در عین حال روسیه که نیروگاه اتمی دو واحدی در بوشهر را میسازد، بیشتر از سایر بازیگران در تئاتر اتمی ایران رنج میبرد. این نیروگاه حقیقتاً کشدار شده است: ایران 30 سال است که منتظر راهاندازی آن است». در ابتدا آلمانها نیروگاه تقریبا آماده را به علت آغاز جنگ ایران و عراق (1980 - 1988) رها کردند و اکنون روسها که ساخت آن را متعهد شدهاند، این را به درازا میکشانند. متخصصین اتمی روسیه مدت بسیاری است که از پذیرش پروژه ابراز نارضایتی کردهاند، پروژه از نظر فنی، در جهان بینظیر است و متخصصین مجبور شدهاند با تلاش و تفکر بسیار دستگاههای آلمانی siemens را با رآکتور آبی ـ آبی «و.و.ا.ار» روسی متصل کنند که سیاست نیز اضافه شده است. تحویل «بخش» واحد اول نیروگاه اتمی ایران که آخرینبار برای ماه اکتبر سال 2007 تعیین شده بود، بار دیگر حداقل یک سال به تعویق افتاد. «ایوان ایستومین» رئیس یکی از کمپانیهای «انرگو پروگرس» که در پروژه بوشهر شرکت دارد، گفت: «نیروگاه بوشهر زودتر از پاییز 2008 میلادی مونتاژ و راهاندازی نخواهد شد، یعنی یک سال دیرتر از آنچه که وعده داده شده بود». وی یکی از دلایل آن را عدم پرداخت کامل هزینههای تکمیل پروژه از سوی ایران نامید.
به نوبه خود مدیران ایرانی پروژه اشاره میکنند که روسیه عرضه سوخت هستهای را به تعویق میاندازد. اما روس مدعیاند که با توجه به اصول فنی، سوخت نیروگاه اتمی بوشهر باید به رآکتور آماده و شش ماه پیش از راهاندازی آن تحویل داده شود نه زودتر. آنها همچنین ادعا میکنند که اگر تأمین مالی سازندگان روس بهطور کامل انجام شده و به سؤالات قانونی آژانس بینالمللی انرژی اتمی پاسخ داده شود، کار سریعتر پایان یابد.
چندی پیش لاوروف وزیر خارجه روسیه گفته بود: «از تهران دعوت میکنیم که کاملاً به خواستههای قطعنامههای شورای امنیت سازمان ملل متحد عمل نماید. ما راه دیگری جز راه سیاسی ـ دیپلماسی برای حل این مسئله نمیبینیم». او از پیشرفتهای مثبتی که به گفته وی در ارتباطهای میان ایران با آژانس بینالمللی انرژی اتمی مشاهده شده استقبال نمود. وی خاطرنشان ساخت: «فقط از طریق همکاری با آژانس بینالمللی انرژی اتمی تهران میتواند اعتماد دیگران را نسبت به برنامه هستهای خود احیا کند. از این بابت همه نفع میبرند.»
همچنین دیپلماتها در وین مقر آژانس بینالمللی انرژی اتمی گفتهاند که روسیه شرایط جدیدی را برای ایران به منظور تحویل سوخت هستهای نیروگاه بوشهر تعیین کرده است. این دیپلماتها که نامشان فاش نشده، گفتند که روسیه از ایران خواسته است که پیش از تحویل سوخت هستهای به این کشور، به سؤالاتی در زمینه فعالیتهای محرمانه هستهای خود در گذشته پاسخ دهد. این در حالی است که هیئتی از آژانس بینالمللی انرژی اتمی در حال حاضر در ایران به سر میبرد تا درباره تهیه دستورالعمل نحوه بازرسیها از تأسیسات اتمی نطنز با مقامهای ایرانی مذاکره کند.
اخیراً نیز خبرگزاری اسوشیتدپرس به نقل از منابعی ناشناس در بین دیپلماتهای اروپا و آمریکا، اطلاع داد که روسیه اولتیماتوم جدیدی به ایران داده است تا علاوه بر توقف غنیسازی اورانیوم در خاک خود، باید به طور کامل برنامه هستهای خود را فاش نموده و دسترسی به این اطلاعات را برای آژانس بینالمللی انرژی اتمی و جامع؟ جهانی فراهم کند. در غیر اینصورت مسکو سوخت هستهای نیروگاه اتمی بوشهر را عرضه نخواهد کرد.
قرار بود نیروگاه اتمی در پاییز امسال تحویل داده شود، اما در ماه مارس مسکو اعلام کرد که طرف ایرانی جدول زمانی پرداختها را رعایت نکرده است.
«آندره کریفتسوف» معاون رییس دایره اطلاعرسانی و مطبوعات وزارت خارجه روسیه اطلاع داد که این وزارتخانه اطلاعی درباره مطرح شدن مطالبات جدید از ایران در دست ندارد. «سرگی ناویکوف» دبیر مطبوعاتی «روساتم» اطلاع داد: «عرضه سوخت هستهای به نیروگاه به دلایل فنی باید شش ماه قبل از راهاندازی نیروگاه باشد، اما ایران جدول زمانی پرداخت را رعایت نکرد و اینرو تاریخ عرضه سوخت هستهای مشخص نیست». «ایوان سافرانچوک» کارشناس انستیتو امنیت بینالمللی میگوید: «روسیه در مذاکرات با ایران و به طور غیرعلنی رفتار تندتری دارد، اما نمیخواهد به آمریکا ملحق شود».
یک منبع آگاه که از موضع طرف روسی اطلاع دارد، معتقد است: «از ایران انتظار قراردادهایی جدید را ندارند و روسیه قصد ندارد نیروگاه بوشهر را تکمیل کند و ممکن است که مطالبات جدید، تنها بهانهای برای متوقف ساختن پروژه باشند». «روسلان پوخوف» مدیر مرکز تحلیل استراتژی و فناوری ادعا میکند: «ایران، غیرقابل اطمینانترین شریک است و امروز در روسیه حتی تاجران سلاح نمیخواهند با ایران کار کنند، بهویژه که باید بین ایران و کشورهای حاشیه خلیج فارس، مثلاً امارت متحده عربی یکی را انتخاب کرد.»
به طور کلی روسیه طبق توافقهایی که با ایران دارد، بایستی تا 11 فروردین امسال، اولین محموله از سوخت هستهای نیروگاه بوشهر را به ایران میفرستاد، اما این کشور تاکنون به دلایل متعددی، ارسال سوخت را به تعویق انداخته است. مسکو که قراردادی بالغ بر یک میلیارد دلار برای راهاندازی نیروگاه بوشهر با ایران منعقد کرده است، که در مارس 2007 به علت آنچه تأخیر ایران در پرداختهای خود به روسیه خواند، تحویل سوخت هستهای و راهاندازی نیروگاه بوشهر را به تأخیر انداخت. آنها به غیر از مسایل ملی، تأخیر در ارسال برخی تجهیزات از سوی چند کشور را از دیگر دلایل تأخیر در راهاندازی نیروگاه بوشهر عنوان کرد.
قرارداد ساخت نیروگاه بوشهر در سال 1995 میان ایران و روسیه امضا شد و تکمیل آن تاکنون چندینبار به تأخیر افتاده است. براساس قرارداد اولیه، نیروگاه باید در سال 2000 تکمیل میشد. آمریکا از همان ابتدا با این پروژه مخالف بود و روسیه ظاهراً تحت فشارهای واشنگتن از ایران تعهد گرفت زبالههای سوخت اتمی را پس از مصرف در نیروگاه بوشهر به روسیه بازگرداند.
تأخیر در راهاندازی نیروگاه بوشهر هر دلیلی داشته باشد، آنچه مسلم به نظر میرسد اینست که روسها سیاست شفافی در این مورد ندارند و به همین دلیل با سپردن موضوع به پیچ و خمهای بوروکراتیک خود و متهمسازی گاه و بیگاه ایران به عدم انجام تعهدات مالی و یا عدم انجام تعهدات مربوط به آژانس ـ که حتی در صورت وجود هم ربطی به این قرارداد ندارد ـ همچنان با این موضوع بازی میکنند.