دموکراسی صوری سوری‌ها

«آیا با بشار اسد به عنوان کاندیدای مجلس خلق برای تصدی ریاست جمهوری موافق هستید؟» اگر موافقید در دایره سبز رنگ علامت بزنید و اگر مخالفید در دایره خاکستری، سپس برگه را داخل پاکت مخصوص قرار داده و آن را در صندوق رای بیندازید. این دستورالعمل شرکت در همه‌پرسی ریاست جمهوری سوریه است. سوری‌های 18 ساله و فاقد سابقه کیفری واجد شرایط رای دادن هستند، در همه‌پرسی ریاست جمهوری برخلاف انتخابات مجلس خلق سوریه، نظامی‌ها هم حق شرکت در انتخابات را دارند. واجدین شرایط در کشور 19 میلیونی سوریه، حدود 12 میلیون نفر هستند. نتیجه کاملاً مشخص است؛ بشار اسد برای یک دوره هفت‌ ساله دیگر در مقام ریاست جمهوری سوریه ابقا شد. بشار اسد، چشم پزشک 42 ساله و پسر دوم حافظ اسد، در این همه‌پرسی هیچ رقیبی نداشت. او گفته است که مهمترین ماموریت خویش را در صورت ادامه یافتن حضورش در قدرت، باز پس گرفتن ارتفاعات جولان از دست اسرائیل می‌داند. پارلمان سوریه (مجلس الشعب) دو هفته پیش نامزدی بشار اسد را برای دومین دوره ریاست جمهوری مورد تصویب قرار داد. طبق ماده 84 قانون اساسی سوریه، حزب بعث به عنوان حزب حاکم سوریه، فردی را به عنوان نامزد ریاست جمهوری برای یک دوره هفت ‌ساله به مجلس معرفی می‌کند و این فرد پس از کسب نظر موافق اکثریت پارلمان، رسماً به عنوان نامزد همه‌پرسی معرفی می‌شود. شرط پیروزی در همه‌پرسی ریاست‌ جمهوری سوریه، کسب بیش از 50 درصد آرای مردم است.

معاون دبیر کشوری حزب بعث سوریه، بیستم اردیبهشت‌ماه گذشته در نامه‌ای به مجلس خلق سوریه، رسماً بشار اسد را به عنوان نامزد ریاست جمهوری پیشنهاد کرد، که فردای آن روز، این پیشنهاد مورد موافقت مجلس خلق قرار گرفت و مقرر شد همه‌پرسی روز یکشنبه هفته جاری برگزار شود. از زمان اعلام رسمی نامزدی اسد برای تصدی یک دوره جدید ریاست جمهوری، همه روزه استان‌های مختلف سوریه شاهد راهپیمایی و تجمعات مردمی در اعلان حمایت از ریاست جمهوری اسد بود. همچنین چادرهای بزرگی با عنوان خیمه تجدید بیعت با اسد در تمامی محله‌های شهرها و شهرک‌های سوریه برپا شد، که در آن سرودهای حماسی در ساعات مختلف روز و شب پخش و از مردم با قهوه پذیرایی می‌شد. مخالفان حکومت سوریه که در خارج از کشور به سر می‌برند، از این شیوه شدیداً انتقاد کرده و آن را ادامه دیکتاتوری دانسته‌اند. در دوره پیشین نیز ادعا شده بود که بیش از 97 درصد صاحبان حق رای با ریاست جمهوری وی موافقت کرده‌اند. وزارت کشور سوریه روز یکشنبه در بیانیه‌ای اعلام کرد که به علت «استقبال گسترده» همه‌پرسی درباره ادامه ریاست جمهوری بشار اسد، این همه‌پرسی تا ساعت 10 شب به وقت محلی تمدید شد.

کرسی‌های تضمین شده در مجلس خلق

حکایت 250 کرسی مجلس خلق سوریه (مجلس الشعب) هم دست کمی از گزینش دایره‌های سبز و خاکستری در همه‌پرسی ریاست جمهوری ندارد، گرچه 2500 مفر برای دستابی به آن رقابت کردند. جبهه ترقی‌خواه ملی ـ ائتلافی از احزاب حاکم که توسط حزب بعث رهبری می‌شود ـ در انتخابات پارلمانی ماه گذشته توانست 170 کرسی پارلمان را از آن خود کند، به تعداد 170 نفر کاندیدایش در انتخابات. بر اساس قانون انتخابات پارلمانی سوریه، اعضای مجلس خلق در دو دسته «الف» و «ب» جای می‌گیرند. دسته «الف»، قشر کارگران و کشاورزان و دسته «ب» دیگر اقشار ملت را شامل می‌شود. شرط نامزدی برای انتخابات مجلس خلق سوریه، سن بالای 25 سال و داشتن سواد خواندن و نوشتن است. امسال برای نخستین بار برخی کاندیداهای مستقل، ائتلافی در مقابل ائتلاف کاندیداهای جبهه ترقی‌خواه ملی تشکیل دادند که مهمترین آنها عبارتند از ائتلاف شام، ائتلاف الفیحاء و ائتلاف وفاداری ملی و توسعه. نتیجه مشارکت 12/56 درصدی واجدان شرایط راهیابی 80 نامزد مستقل به پارلمان سوریه شد. بافت سیاسی هشتمین دوره مجلس خلق سوریه که هشتم ماه مارس گذشته به کار خود پایان داد، متشکل از 132 عضو به نمایندگی از حزب بعث حاکم، 35 عضو به نمایندگی از احزاب جبهه ملی ترقی‌خواه (ائتلاف حاکم) و 83 عضو مستقل بود. طبق قانون انتخاباتی سوریه ـ مصوب 1973 ـ حتی قبل از برگزاری انتخابات 167 کرسی برای نامزدهای جبهه ترقی‌خواه ملی (NPF) کنار گذاشته می‌شود. حداقل 131 کرسی حزب بعث ـ 52 درصد ـ در این انتخابات تضمین شده است. حزب بعث براساس قانون اساسی سوریه «رهبری دولت و جامعه» را بر عهده دارد. مخالفان رای‌گیری را تحریم کرده و یک تحلیلگر مصری آن را «انتخابات منهای سیاست» توصیف کرد. سخنگوی مخالفان می‌گوید: «جبهه ترقی‌خواه ملی پیروز انتخابات است، از سال 1973 همین روند را شاهد بوده‌ایم.» اما محمد حبش، نماینده فعلی مردم دمشق ـ مستقل و اسلامگرا ـ معتقد است: «همین‌ ‌که انتخابات سر موقع برگزار می‌شود قابل ستایش است. دولت با وجود فشارهای سیاسی و اشغال عراق توسط آمریکا این انتخابات را سازماندهی کرد.» حتی روزنامه دولتی تشرین هم امسال جزء حامیان پر و پا قرص انتخابات نبود و نوشت: «رای‌گیری برای مجلس مردم: عکس‌هایی زیبا، پوسترهای عظیم، بدون هیچ برنامه‌ای.» برخی از این افراد در پایین عکس‌های انتخاباتی‌شان، از عناوینی همچون دکتر یا مهندس استفاده کردند، حال آنکه عده‌ای از آنها حتی مدرک پنجم ابتدایی نیز نداشتند، عده‌ای هم برای جلب آرای بیشتر به سراغ خانواده‌های فقیر در حاشیه شهرها رفته و با پرداخت 200 تا 500 لیره سوریه (معادل 4 تا 10 هزار تومان) عملاً آرای آنها را می‌خریدند. ارسال پیام کوتاه به تلفن‌های همراه شهروندان سوری، حربه دیگری است که نامزدهای ثروتمند از آن بهره‌ می‌برند تا بتوانند پیروز میدان انتخابات شوند. حتی برخی از آنها به بستگان و دوستانشان وعده خرید خانه، ماشین و دفاتر کاری می‌دهند. در این میان شیوه دیگری هم وجود دارد که با توجه به وضعیت اقتصادی مردم سوریه که عمدتاً فقیرند بسیار خوب جواب داده و آن اینکه برخی کاندیداها شکر، برنج، روغن و غذای رایگان به مردم می‌دهند تا آنها را به شرکت در انتخابات به نفع خود تشویق کنند.

چشم‌پزشکی که ارتشبد و رئیس‌جمهور شد

بشار اسد محصول دموکراسی صوری با تعریف سوری با همان شیوه همه‌پرسی و طریقه برگزاری انتخابات مجلس خلق است، به واقع برونداد سیستم سیاسی سوریه که موروثی و تک کاندیدایی است جز اسد که ظاهراً تا پایان عمر می‌تواند بر این مسند بنشیند نمی‌تواند باشد. بشار یک‌ ماه پس از درگذشت پدرش، حافظ اسد رئیس‌جمهوری سابق سوریه، در یک همه‌پرسی به همین شیوه در جولای سال 2000 میلادی برای یک دوره هفت‌ ساله ریاست جمهوری برگزیده شد. بشار اسد نوزدهمین رئیس‌جمهوری سوریه به شمار می‌رود، نخستین رئیس‌جمهوری سوریه محمد‌علی‌ العابد بود که در 11 ژوئن سال 1932 میلادی با توافق اشغالگران وقت فرانسوی، به ریاست جمهوری انتخاب شد. رکورد طولانی‌ترین دوره ریاست جمهوری در سوریه را حافظ اسد در اختیار دارد که از سال 1971 میلادی تا سال 2000 در این منصب بود. جمال عبدالناصر رهبر مصر نیز برای یک مقطع زمانی سه ساله از 1958 تا 1961 میلادی، رئیس‌جمهور دولت عربی متحده به هنگام وحدت سوریه و مصر شد.

بشار اسد متولد 11 سپتامبر سال 1965 میلادی است. وی از اهالی شهر علوی‌نشین قرداحه از توابع استان لاذیقه سوریه است که در 350 کیلومتری شمال شهر دمشق در منطقه ساحلی این کشور قرار دارد.

دوران تحصیلات ابتدایی، راهنمایی و دبیرستان را در مجتمع آموزشی الحریه دمشق گذراند و در سال 1982 میلادی به دانشگاه راه یافت و مشغول تحصیل در رشته پزشکی شد. بشار مدرک پزشکی عمومی را در سال 1988 میلادی از دانشگاه دمشق اخذ کرد و برای گرفتن تخصص در رشته چشم‌پزشکی در سال 1992 میلادی راهی انگلیس شد و پس از دریافت مدرک دکترای تخصصی در سال 1994 به سوریه بازگشت.

بازگشت وی از انگلیس به سوریه اندکی پس از درگذشت نابهنگام برادر بزرگترش «باصل» در یک سانحه رانندگی بود که برای سال‌ها زیر نظر پدر برای به ‌دست گرفتن قدرت پس از او تعلیم می‌دید. رفعت اسد برادر حافظ اسد همواره با باصل مناسبات پرتنشی بر سر احراز قدرت داشته است و حزب بعث سوریه، مرگ مشکوک پسر ارشد اسد را به رفعت اسد که به اروپا گریخته بود، نسبت می‌داد. یک شبکه تلویزیونی که رفعت اسد در اروپا بر پا کرد، از زمان روی کار آمدن بشار اسد به هدایت نیروهای اپوزیسیون سوری پرداخته و همواره از حاکمیت حافظ اسد و بشار اسد انتقاد کرده است. درگذشت مشکوک باصل سبب شد تا پدر توجه خود را به بشار معطوف سازد. بشار بلافاصله پس از بازگشت به کشور، مشغول کار در رشته تخصصی خود در یکی از بیمارستان‌های شهر دمشق شد و همزمان به نیروهای مسلح سوریه پیوست. در سال 1995 میلادی به درجه سرگردی، در سال 1997 میلادی به درجه سرهنگ دوم ستاد، در سال 1999 میلادی به درجه سرهنگ ستاد و سرانجام در ژوئن سال 2000 میلادی که پدرش درگذشت، به درجه ارتشبدی نائل شد. بشار طی فرمانی از سوی عبدالحلیم خدام معاون وقت رئیس‌جمهوری که در پی درگذشت حافظ اسد عهده‌دار موقت وظایف او بود، به‌ عنوان فرمانده کل نیروهای مسلح سوریه منصوب شد.

بشار اسد به هنگام درگذشت پدر، 35 سال سن داشت، در حالی‌که قانون سوریه حداقل سن لازم برای نامزدی در همه‌پرسی ریاست جمهوری را 40 سال تمام تعیین کرده بود. مجلس خلق سوریه در همان روز درگذشت حافظ اسد ـ دهم ژوئن 2000 ـ در یک جلسه فوق‌العاده با تغییر ماده‌ای در قانون اساسی، سن نامزدی برای ریاست جمهوری را به 35 سال کاهش داد و بشار رئیس‌جمهور شد.

رویای اصلاحات سیاسی

اکثر رسانه‌ها و مطبوعات سوریه تحت کنترل دولت و حزب بعث قرار دارند. هیچ ‌کس حق انتقاد از رئیس‌جمهور و خانواده او را ندارد. همچنین، مقالات مطبوعات داخلی یا خارجی که از سوی دولت تهدیدکننده یا انتقادی محسوب شوند تحت سانسور قرار می‌گیرند در اوایل ریاست جمهوری بشار اسد، مطبوعات برای مدت کوتاهی از یک آزادی نسبی برخوردار شدند. در این ایام اولین نشریات مستقل شامل سه روزنامه حزبی، دو روزنامه خصوصی و یک مجله فکاهی پس از حدود 40 سال موفق به کسب مجوز شدند. اما پس از تصویب لایحه قانون مطبوعات دیگری، محدودیت‌هایی برقرار شد. از جمله تمامی نشریات ملزم به کسب مجوز از شخص نخست‌وزیر شدند. این نشریات در صورت تخلف از مفاد این قانون تعطیل می‌شوند. علاوه بر سه شبکه تلویزیونی دولتی، مردم امکان تماشای برنامه‌های تلویزیون‌های خارجی را هم دارند. آنها همچنین از اجازه نصب بشقاب ماهواره برخوردارند. در سال 2002 دولت شروطی را برای اعطای مجوز به رادیوهای بازرگانی اف‌ام و مستقل تعیین کرد، ولی متعاقباً در پی صدور حکمی این رادیوها از پخش اخبار یا برنامه‌های سیاسی منع شدند. بشار اسد سال گذشته گفت قصد دارد برنامه اصلاحات سیاسی در کشورش را پیش ببرد. وی جزئیاتی از این اصلاحات سیاسی ارائه نداد اما تاکید کرد که اجازه مداخله کشورهای خارجی در این موضوع را نمی‌دهد. این سخنرانی به دنبال آزادی پنج رهبر سیاسی زندانی در سوریه صورت گرفت. از زمان روی کار آمدن اسد در سال 2000 صحبت بر سر اصلاحات در سوریه بیشتر مطرح شده است اما در عمل کمتر حرکتی به این سمت دیده می‌شود. به ادعای میدل‌ایست‌ آن‌لاین، مقامات دمشق در مواجهه با مخالفان سختگیرتر از قبل شده‌اند. در طول ماه‌های اخیر بازداشت، احضارهای پی‌در‌پی و منع مسافرت خارجی فعالان سیاسی افزایش یافته است. سیاستمداران مخالف دولت امیدوار بودند با به روی کار آمدن بشار اسد جوان، دموکراسی در سوریه جان بگیرد، اما اینگونه نشد. اواخر سال 2005 نیروهای مخالف در اقدامی بی‌سابقه رسماً درخواست «تغییرات دموکراتیک» در سوریه را مطرح کردند، اما نتوانستند توجه مردم یا نیروهای دولتی را به خود جلب کنند. در ماه مه سال بعد 10 تن از چهره‌های اپوزیسیون که با انتشار نامه‌ای خواستار تغییرات در روابط دمشق ـ بیروت شده بودند به زندان افتادند. محاکمه سه نفر از بازداشت ‌شدگان ـ میشل کیلو نویسنده، انوربانی حقوقدان و محمود عیسی چریک کمونیست ـ  هم اکنون ادامه دارد.