سرگه بارسقیان
مردم سرزمین انقلاب نارنجى در26 مارس (ششم فروردین ماه) پاى صندوقهاى رأى حاضر شدند تا نمایندگان پارلمان «رادا» را انتخاب کنند. اوکراینیها بایستى از بین بیش از هفت هزار وششصد نامزد از45حزب و گروه سیاسى اسامى450 نفر را در برگههاى 78 سانتیمترى رأى ثبت مى کردند،برگه هایى که به «روشنیک» (حولههاى بلند محلى) تشبیه مى شد. نتایج نخستین انتخابات دوره انقلاب نارنجى با انتخاب15 ماه پیش آن تفاوت اساسى داشت، چرا که 37 میلیون واجد شرایط اوکراینى بیشترین آراى خود را به سود ائتلاف ضد نارنجى به رهبرى «ویکتور یانوکوویچ»به صندوقها ریختند. انقلاب رنگى در نخستین فرایند انتخابى با پیشتازى مخالفان خود روبرو شد، مخالفانى که در زمستان سرد «کى یف» در 2004 وادار به اعطاى کرسى ریاست جمهورى به «ویکتور یوشچنکو» و رهبران نارنجى پوش شدند و حال در بهار 2006 ، ۱۲/۳۲درصد آرا را براى ورود به پارلمان به دست آوردند. در دسامبر 2004 مردمى که روبان و پارچههاى نارنجى در دست داشتند در اعتراض به انتخاب «ویکتور یانوکوویچ» نخست وزیر پیشین و کاندیداى مدعى پیروزى ریاست جمهورى، خواستار برگزارى انتخاب مجدد شدند که در پى آن «ویکتور یوشچنکو»رهبر اپوزیسیون به ریاست جمهورى انتخاب شد و «یولیا تیموشنکو»- ملکه انقلاب- به نخست وزیرى رسید.
دوران طلایى نارنجى پوشها در سپتامبر 2005به سر آمد و اختلاف به وجود آمده بین دو رهبر انقلاب ـ یوشچنکو و تیموشنکو ـ منجر به کناره گیرى نخست وزیر شد. بانوى 45 ساله انقلاب نارنجى از ثروتمندترین چهرههاى اوکراین است و آنقدر محبوبیت دارد که وقتى یوشچنکو سخنرانى مى کرد، صداى رئیس جمهورى در میان شعارهاى «یولیا، یولیا» گم مى شد. وى از طراحان اعتصابات کارخانههاى اوکراین و از فعالان تجمعات خیابانى شهر کى یف بود. نخستین نشانههاى اختلاف میان یوشچنکو و تیموشنکو با اوج گیرى رویکردهاى ضدروسى و اتهام فساد مالى نخست وزیر مخلوع آشکار شد. تیموشنکو شرکتهاى انرژى روسیه را به توطئه علیه اوکراین در زمینه قیمت سوخت متهم کرد و دخالت یوشچنکو براى از میان برداشتن کنترل قیمتها و تلاش براى حفظ روابط حسنه کى یف- مسکو موجب عزل دولت تیموشنکو شد. نخست وزیر معزول پس از آن ابراز عقیده کرد که به عنوان یک حزب سیاسى مجزا و قدرتمند به کار خود ادامه مى دهد، با این استراتژى:«ما هریک راه خود را مى رویم، ولى بدون هیچ جنگى». ملکه انقلاب با جدا کردن راه خود از متحد سیاسى اش اسب خود را براى انتخابات پارلمانى ماه مارس 2006 زین کرد. طبق قانونى که به تصویب پارلمان اوکراین «رادا»رسید برخى از اختیارات رئیس جمهور به مجلس و نخست وزیر منتقل شد که در آن صورت، جایگاه نخست وزیرى در هرم قدرت اوکراین اهمیت فوق العادهاى مى یابد. براساس قراردادى که در زمان انقلاب نارنجى بین ویکتور یوشچنکو و «لئونید کوچما» رئیس جمهورى سابق اوکراین بسته شد، قدرت از ریاست جمهورى به پارلمان انتقال مى یابد، بنابراین پارلمان جدید براى نخستین بار تشکیل دولت را کنترل خواهد کرد.
با توجه به اهمیت وافر این دور از انتخابات، سه بازیگر عمده انقلاب نارنجى با سه بلوک وارد رقابتهاى پارلمانى شدند: ویکتور یوشچنکو با ائتلاف ناشا اوکراینا ( اوکراین ما)، بلوک یولیا تیموشنکو (BYT) و ویکتور یانوکوویچ با حزب مناطق. حزب مناطق با کسب 12/32 درصد آرا به پیروزى رسید. بلوک تیموشنکو 27/22درصد آرا را به دست آورده و در مکان دوم قرار گرفت و بلوک یوشچنکو نیز 94/13درصد آرا را به دست آورد و در مکان سوم جاى گرفت. علاوه بر این سه حزب، احزاب سوسیالیست و کمونیست هم که به ترتیب67/5 و 66/3درصد آرا را به دست آوردند به پارلمان راه یافتند. قانون انتخابات اوکراین مى گوید احزابى که بتوانند حداقل سه درصد آرا را به دست آورند به پارلمان راه خواهند یافت. اعلام نتایج انتخابات زنگ خطررا براى انقلاب نارنجى به صدا در آورد؛ رهبر آبیها(یانوکوویچ) درنخستین انتخابات دوره نارنجیها بیشترین آرا را به دست آورد، این در حالى است که مجموع آراى دو طیف نارنجى- بلوک یوشچنکو و تیموشنکو- از درصد آراى یانوکوویچ بیشتر بوده و همین امر احتمال ائتلاف براى به حاشیه راندن رقیب مشترک میان دو رهبر انقلاب را بیشتر کرد. گرچه پیش از برگزارى انتخابات شایعاتى مبنى بر ائتلاف دو حزب «اوکراین ما» و «مناطق» فضاى سیاسى اوکراین را پر کرده بود اما همان زمان یورى یخانوروف نخست وزیر این احتمال را رد کرد. پس از انتخابات نیز مذاکراتى در کى یف در جریان بود که یوشچنکو، یانوکوویچ و چند حزب کوچکتر یک ائتلاف پسا انتخاباتى بزرگ تشکیل دهند. تیموشنکو تصمیمات براى چنین ائتلافى را یک اشتباه مهلک خواند و با اشاره به شخصیت محتاط رئیس جمهورى و شخصیت پرخاشگر یانوکوویچ، گفت: «کاملاً واضح و مبرهن است که چه کسى تسلط پیدا مى کند.»
تیموشنکو افزود: «راه حل ایده آل تجدید شراکت او با یوشچنکو پیش از انتخابات خواهد بود اما تشکیل ائتلاف پس از انتخابات یک انتخاب واقعگرایانه است. »
توپ در زمین یوشچنکو افتاد: انتخاب «ائتلاف نارنجى» با تیموشنکو و یا «اتحاد بزرگ» با یانوکوویچ. سه روز پس از برگزارى انتخابات، رئیس جمهور اوکراین در پشت درهاى بسته با یانوکوویچ و تیموشنکو دیدار کرد. همزمان حزب تیموشنکو اعلام کرد آماده امضاى یادداشتى در رابطه با ایجاد ائتلاف «نارنجى» با محوریت احزاب «اوکراین ما»، تیموشنکو و سوسیالیست است. سرانجام در چهاردهم آوریل پروتکل تأسیس ائتلاف نیروهاى دموکراتیک بین سه حزب یاد شده امضا شد که ائتلاف این سه حزب مى تواند 243 کرسى در پارلمان 450نفرى اوکراین را در اختیار داشته باشد. گرچه اعلام شده احزاب دیگر در این ائتلاف جاى ندارند، اما نخست وزیر جدید دست کم باید300 رأى موافق نمایندگان را جلب نماید وائتلاف نارنجى براى معرفى رئیس دولت حداقل نیازمند 57 رأى دیگر نمایندگان است.
بازگشت بانوى مو قرمز
«این آغاز راه است، هنوز باید کارهاى بیشترى صورت بگیرد. »این گفته نشان مى دهد تشکیل ائتلاف نارنجى صرفاً به منزله گذر از بن بست سیاسى در اوکراین نیست بلکه آنگونه که در این پروتکل آمده، اعضاى ائتلاف باید پیش از معرفى اعضاى کابینه، درباره مشکلات اصلى سیاسى و اقتصادى کشور تصمیم گیرى کنند. یوشچنکو طى یک کنفرانس خبرى تصریح کرد: دهها مشکل وجود دارد که باید درباره شان مذاکره شود. این مسائل شامل درخواست کى یف براى پیوستن به سازمان تجارت جهانى، حضور در اتحادیه اقتصادى به همراه روسیه و دو جمهورى دیگر شوروى سابق و اتحاد و استقلال مجدد یورومى شوند. یوشچنکو خاطر نشان ساخت: درباره این مسائل نه تنها باید مذاکره شود بلکه باید مورد رسیدگى قرار گیرند. پس از حل این مسائل من آماده ام که بگویم از چه کاندیدایى براى سمت نخست وزیرى حمایت مى کنم.
رئیس جمهور اوکراین اظهار داشت: من نمى خواهم مسائلى نظیر خصوصى سازى، سازمان تجارت جهانى و غیره باعث از بین رفتن ائتلاف شوند. این ائتلاف نه تنها براى مدت یک سال، بلکه باید براى مدت دست کم 5/3 سال تشکیل شود. اما ظاهراً بحث برانگیزترین مشکل در راه ادامه ائتلاف، انتخاب نخست وزیر است. سمتى که تیموشنکو براى کسب آن هم محتمل ترین و هم مشتاقترین گزینه است . گرچه یوشچنکو تاکنون سیاست سکوت را در قبال انتخاب تیموشنکو به نخست وزیرى برگزیده، اما اقدام سال گذشته در عزل تیموشنکو نشان داد که بخش عمدهاى از محبوبیت دولت به خاطر همراهى ملکه انقلاب با آن بوده و از آن پس مقبولیت دولت نزد افکار عمومى سیر نزولى یافت.
مسأله دیگر در حدود اختیارات رئیس جمهور در انتخاب وزیران حساس کابینه است. در نخستین ماه انتصاب تیموشنکو به نخست وزیرى، یوشچنکو با انجام تغییرات درقانون اساسى که مسؤولیتهاى رئیس جمهور را محدود و پست نخست وزیر را قوى تر مى کند، مخالفت کرد. براساس تغییرات به وجود آمده قدرت انتخاب بسیارى از اعضاى دولت و فرمانداران منطقهاى از رئیس جمهور به پارلمان انتقال مى یابد و پارلمان حتى مى تواند قدرت انتخاب وزیران مربوط به امور خارجه و دفاع امنیتى را به دست آورد. اما یوشچنکو یک هفته پس از انتخابات به شرکاى دولت ائتلافى آینده کشورش یادآور شد که طبق قانون اساسى این وظیفه رئیس جمهور است که وزراى دفاع و امور خارجه را براى تأیید مجلس معرفى کند، نه اعضاى این ائتلاف. وى افزود: جهت دادن به این گونه پست ها، انسجام نظام حاکم بر کشور را تهدید خواهد نمود. با این حال تحلیلگران معتقدند پیروز واقعى انتخابات اخیر اوکراین بانوى مو قرمز انقلاب نارنجى بود چرا که بلوک وى مواضعى را اعلام داشته است که به او این امکان را مى دهد که شرایط خود را بر یوشچنکو و یانوکوویچ تحمیل کند، چنانکه هیچ کدام از آنها بدون ائتلاف با وى نخواهند توانست دولت آینده را تشکیل دهند.
از دوپارچگى تا سه گانگى
انتخابات اخیر اوکراین گویاى تداوم نوسان پاندول قدرت در این کشور بین محور شرق (روسیه) و غرب (اروپا، آمریکا و ناتو) است. این دو گرایش علاوه بر جغرافیاى سیاسى در حوزه جغرافیاى انسانى نیز کاملاً مشهود است. بخش شرقى اوکراین طرفدار روسیه است و از همین رو در انتخابات سال 2004 از یانوکوویچ حمایت کرد، اما نیمه غربى این کشور طرفدار اتحادیه اروپا و آمریکا و حامى یوشچنکو بود. جالب اینکه یوشچنکو50 ساله خود متولد شرق اوکراین است. اما اکنون غرب اوکراین به «ویکتور یوشچنکو»، یعنى حزب «اوکراین ما»، بخش مرکزى به بلوک یولیا تیموشنکو و مناطق شرقى به ویکتور یانوکویچ، یعنى حزب مناطق رأى داده است. گرچه تعادل رأى سابق بین شرق و غرب همچنان حفظ شده، اما بلوک تیموشنکو، در تمام مناطق اوکراین، به غیر از شهرهاى خاصى در جنوب و شرق، تعداد آراى یکسانى بدست آورده و به عنوان دومین حزب پیروز مطرح است. با این حساب گرایش سومى سر بر آورده است که از لحاظ جغرافیایى مرکز محور است و نه به شرق طرفدار روسیه گرایش دارد و نه به غرب حامى اروپا. حتى یوشچنکو که در صدد حفظ تعادل روابط اوکراین با روسیه و غرب است نیز نتوانسته آراى مرکز و حتى غرب را به طور نسبى کسب کند.
انتخابات اخیر نشان داد مدل تعامل با روسیه که در زمان یوشچنکو- به رغم قرابت بسیار با غرب و حتى ناتو- پیگیرى مى شد موفقیت آمیز نبوده و حتى عزل تیموشنکو که داراى گرایشات ضد کرملین است نتوانست یوشچنکو را از بحران گاز در اوایل سال جارى میلادى رها کند. قبل از انتخاب تیموشنکو به نخست وزیرى در سال، 2005دادستان روسیه اخطار داد به دلیل مظنون بودن وى به رشوه خوارى، در صورت ورود به روسیه دستگیر خواهد شد. اما پس از انتخاب وى اعلام شد در صورت ورود تیموشنکو به مسکواو دستگیر نخواهد شد. دلیل آن اعلام نظر پلیس بین الملل (اینترپل) بود که با لحاظ مصونیت سیاسى نخست وزیر، پرونده وى را به حال تعلیق درآورد؛ پروندهاى که در رابطه با فعالیتهاى تیموشنکو در زمان مدیریت بر شرکت نفت و گاز اوکراین بود که وى متهم به پرداخت رشوه به مقامات دفاعى روسیه در خصوص معاملات گازى شد. علاوه بر آن، پرونده سرقت هفت میلیارد مترمکعب گاز روسیه توسط اوکراین که تیموشنکو متهم ردیف اول آن بود، مى توانست در فصل سرما، کشور را با بحران سوخت مواجه کند، چه اینکه ولادیمیر پوتین رئیس جمهورى روسیه اعلام کرده بود کشورش تنها در صورتى که این نوع مسائل وجود نداشته باشد، حاضر به همکارى با اوکراین در بخش گاز خواهد بود. یوشچنکو با متهم کردن تیموشنکو به سوء استفاده سیاسى از مقام خود و نیز هراس از ورود اوکراین به جنگ سرد با روسیه دستور عزل تیموشنکو را صادر کرد و «یورى یخانوروف» 57 ساله را مأمور تشکیل دولت کرد. یخانوروف اقتصاددان لیبرال و از متحدان و معتمدان قدیمى یوشچنکو است. ورود وى به کاخ نخست وزیرى را مى توان نشانه همگرایى «کى یف» با کاخ کرملین دانست، چرا که وى استاندار یکى از استانهاى شرقى است که گرایشهاى روسى در آن قدرتمند است. یخانوروف در گفت وگو با خبرنگاران تأکید کرد قصد دارد تا روابط کشورش را با فدراسیون روسیه بهبود ببخشد. پیش بینى وى این بود که در آینده نزدیک، مواضع اوکراین و روسیه در خصوص مسائل مربوط به همگرایى در فضاى اقتصادى واحد نیز به یکدیگر بسیار نزدیک خواهد شد. برکنارى نخست وزیر منتقد و انتخاب یک نخست وزیر موافق از نظر روسیه یک حرکت مثبت تلقى شد. اما این اقدام مانع از آن نشد که کرملین با قطع گاز در نخستین روز سال 2006 از اهرم فشار سوخت بهره نگیرد.
بحران گاز
روسیه یکسال پس از انقلاب نارنجى هدیه کریسمس خود را به اوکراینىها داد. شرکت روسى گازپروم در نخستین روز سال نو انتقال گاز به اوکراین را قطع کرد. شرکت گازپروم در تلگرافى به شرکت نفت و گاز اوکراین،این کشور را متهم کرد که روزانه 95 میلیون مترمکعب گاز روسیه را از طریق لولههاى دیگرى مى دزدد. اوکراین ادعاى روسیه مبنى بر دزدى گاز را نپذیرفت و گفت که کاهش میزان گاز در لولهها باعث کاهش فشار گاز شده است. این امر ترانزیت گاز روسیه به اروپاى غربى از طریق اوکراین را به خطر انداخت، گرچه گازپروم اعلام کرد که انتقال گاز به مشتریان اروپایى را قطع نمى کند اما 80 درصد از صادرات گاز روسیه به اروپا از خاک اوکراین انجام مى شود و کشورهاى اروپایى 25 درصد از گاز مورد نیاز خود را از مسکو دریافت مى کنند. این بحران تا روز 4 ژانویه به درازا کشید تا اینکه قرارداد جدید انتقال گاز بین اوکراین و روسیه به امضا رسید. بنا بر این توافق شرکت گازپروم به ازاى هر هزار متر مکعب 230 دلار از یک شرکت تجارى دریافت مى کند ولى اوکراین به ازاى خرید همین میزان گاز 95 دلار پرداخت خواهد کرد. توافق نامه مزبور در خصوص قیمت 230 دلار براى خرید هر 1000مترمکعب گاز طبیعى روسیه که در واقع تنها 95 دلار براى اوکراین تمام مى شود، موجب نارضایتى برخى نیروهاى مخالف در اوکراین، بویژه بلوک یولیا تیموشنکو گردید . تیموشنکو در واکنش به آن گفت:«اکنون اوکراین بالاترین قیمت، حتى بیش از فرانسه و آلمان پرداخت مى کند. 230 دلار آ مریکایى ذکر شده در این قرارداد فقط یک قیمت پایه است. در همین زمان براى انتقال گاز روسیه از اوکراین کمترین قیمت در بازار جهانى را دریافت مى کنیم. در تعجبم که چطور مسؤولان رسمى اوکراین این شرایط را پیروزى مىخوانند!»
در پى آن پارلمان که طبق تغییرات قانون اساسى اختیار انحلال کابینه را در دست دارد رأى به برکنارى دولت یخارونوف داد. بلوک تیموشنکو در این تصمیمگیرى پارلمان نقش بسیارى داشت. وى در انتقاد از توافقات مربوط به گاز تشریح نمود که اوکراین مى بایست در این خصوص از بلغارستان الگو مى گرفت که حاضر نشد با شرکت گازپروم سازش کند. یوشچنکو تصمیم پارلمان اوکراین را در برکنارى دولت، غیرقانونى خواند و سرانجام توافق شد یخانوروف همچنان به فعالیت خود ادامه دهد.
دوره جدید در روابط مسکو- کى یف
در صورت انتخاب «یولیا تیموشنکو» به نخست وزیرى، مسکو با رئیس دولتى در اوکراین روبرو خواهد شد که معتقد است: «زمانى که سمت نخست وزیرى اوکراین را در اختیار داشتم، بارها اعلام کردم که 70 درصد از مشکلات کنونى اوکراین به خاطر روابط این کشور با مسکو است و روسیه همواره باعث ناآرامى بین سران کى یف شده است. »تیموشنکو اندکى پس از انتخاب به نخست وزیرى در سال 2005 اعلام کرد: «مسیر اوکراین از اروپا مى گذرد». این سیاست در نقطه مقابل دیدگاه یوشچنکو قرار دارد که با اشاره به امکانات فراوان روسیه و اوکراین در جهت توسعه و گسترش همکارىهاى دو جانبه در زمینههاى نظامى، فنى و اجتماعى مسکو را شریک ابدى کى یف مى خواند و از دیگر سو، پیوستن به اتحادیه اروپا را هدف استراتژیک خود عنوان مى کند و از توسعه روابط با ناتو سخن مى گوید. مسکو نیز که تمام تخم مرغهاى خود را در سبد حزب مناطق یانوکوویچ گذاشته بود تا طیف هوادار کرملین در اوکراین بر سر کار آیند هم اکنون با چالش جدى روبرو شده است. یخانوروف، نخست وزیر اوکراین سه روز پس از انتخابات ششم فروردین در جلسه هیأت دولت این کشور اعلام کرد که بدون توجه به نتایج انتخابات پارلمان، اوکراین دیدگاههاى سیاست داخلى و خارجى خویش را حفظ مى کند. همان روز رئیس جمهورى روسیه و همتاى اوکراینى وى در یک مکالمه تلفنى، خواستار همکاریهاى بیشتر دو کشور شدند. ولادیمیر پوتین با اشاره به انتخابات پارلمانى اخیر دراوکراین، براى همکارىهاى راهبردى عمیق تر با یوشچنکو، پارلمان جدید و دولت آینده این کشور، ابراز آمادگى کرد. همچنین اعلام شد سفر پوتین به اوکراین پس از تشکیل دولت جدید این کشور صورت مى گیرد. این در حالى است که روسیه از هم اکنون خود را براى مخالفت احتمالى ائتلاف نارنجى با قرارداد گازى 4 ژانویه آماده کرده، چنانچه وزیرخارجه روسیه گفته است مسکو قصد بازنگرى در قرارداد گازى با اوکراین را ندارد و گازپروم هم تأکید کرد امکان تجدید نظر در توافق گازى با اوکراین وجود ندارد. شرایط پیش رو براى کى یف و مسکو را مى توان دوره همزیستى بر مبناى منطق روابط عینى و همجوارى بر اساس اصل دگرگونیهاى اجتناب ناپذیر دانست. دورهاى که اوکراین چارهاى جز پذیرش قلمرو اقتدار روسیه نداشته و روسیه هم وادار به درک پرنسیب انقلابى و استراتژى تفاهم با شرق و تعامل با غرب اوکراین خواهد شد.