آتشسوزی عمدی مسجدالاقصی در 27 مرداد ماه سال 1348، اولین قبله مسلمانان جهان، توسط صهیونیستها که در پی اشغال بیتالمقدس انجام شد، سبب شد میلیونها مسلمان در سرزمینهای اشغالی و کشورهای اسلامی این اقدام را آغاز یک توطئه حساب شده از سوی این رژیم، علیه مقدسات جهان اسلام قلمداد کرده و این عمل را به شدت محکوم ساختند.
با پیشگامی سران کشورهای اسلامی ایران، عربستان و مراکش راههای موجود برای ایجاد سازمانی با معیارهای اسلامی بررسی شده و نهایتاً پس از تشکیل یک کمیته مقدماتی در سطح وزرای امور خارجه اولین کنفرانس اسلامی (3 مهر و 31 شهریور 1348 ـ رباط) تشکیل شد. بدین ترتیب سازمان کنفرانس اسلامی با مساعی برخی از دولتهای اسلامی در قالب یک نهاد بینالمللی و براساس حقوق سیاسی اسلامی شکل گرفت.
ارکان، ساختار و منشور سازمان کنفرانس اسلامی
سازمان کنفرانس اسلامی دارای چهار رکن اصلی است:
1- اجلاس سران کشورهای عضو سازمان (روسای جمهور، پادشاهان)،
2- اجلاس وزرای امور خارجه کشورهای عضو،
3- دبیرخانه کل،
4- دادگاه بینالمللی عدل اسلامی، (هنوز تشکیل نشده است)
اجلاس سران کشورهای عضو سازمان
این اجلاس مرکب از رهبران کشورهای اسلامی عضو سازمان کنفرانس اسلامی است که هر یک از آنها دارای یک رأی هستند. این اجلاس عالیترین رکن سازمان به شمار میآید و به عنوان یک نهاد مقتدر و مافوق تلقی میشود. اجلاس سران دولتهای اسلامی وظیفه هماهنگ کردن سیاستهای دولتهای عضو در زمینههای مورد علاقه را بر عهده دارد. اجلاس سران سیاست سازمان را بر طبق منافع و مصالح جهان اسلام هماهنگ میکند. در یک کلام اجلاس سران خط مشی و جهتگیریهای اساسی سازمان را تعیین میکند.
طبق مصوبه اجلاس سوم سران مکه مکرمه ـ طائف در ژانویه 1981 قرار شد اجلاس سران کشورهای عضو، هر سه سال یکبار تشکیل شود. همچنین هرگاه منافع ملل مسلمان اقتضاء کند این اجلاس بصورت فوقالعاده برگزار میشود.
اجلاس سران تاکنون به ترتیب 10 بار (بعلاوه دو اجلاس فوقالعاده) به ترتیب زیر تشکیل شده است:
1- در شهر رباط مراکش از 31 شهریور تا 3 مهر 1348
2- در شهر لاهور پاکستان از 3 تا 4 اسفند 1352
3- مکه مکرمه ـ طائف در کشور عربستان از 5 تا 8 بهمن 1359
4- کازابلانکا، مراکش از تاریخ 26 تا 28 دیماه 1362
5- در کشور کویت پایتخت شهر کویت از تاریخ 6 تا 9 بهمن 1365
6- در شهر داکار سنگال از 12 تا 17 آذر 1370
7- در کازابلانکا مراکش از 22 تا 23 آذر 1373
8- در تهران و از 18 تا 20 آذر 1376
9- در دوحه قطر از تاریخ 22 تا 24 آبان 1379
10-در بورتوجایای مالزی که این کشور هم اینک نیز ریاست آن را بعهده دارد از تاریخ 25 تا 26 مهر ماه 1382 برگزار شد.
اجلاس وزرای خارجه کشورهای عضو سازمان کنفرانس اسلامی:
دومین رکن اساس سازمان کنفرانس اسلامی وزرای امور خارجه است. این کنفرانس به منظور بررسی امور اجرایی و سیاست کلی سازمان کنفرانس اسلامی تشکیل جلسه میدهد و با توجه به منافع مشترک و هماهنگ با اهداف و مقاصد (سیکا) تصمیماتی اتخاذ میکند کنفرانس وزرای امور خارجه بودجه سازمان و ارگانهای وابسته را به تصویب میرساند.
اجلاسهای وزرای خارجه
از زمان تاسیس سازمان مجموعا 32 اجلاس عادی وزرای امور خارجه کشورهای عضو سازمان کنفرانس اسلامی برگزار شده است که به ترتیب برگزاری عبارتند از:
این کنفرانس در هر یک از جلسات خود، رئیسی انتخاب میکند که تا اجلاس بعدی ریاست آن را به عهده دارد. اجلاس بعدی وزرای امور خارجه در باکو آذربایجان مقرر شده است. هر زمان که شرایط ایجاب کند، کنفرانس مذکور جلسات ویژه نیز برگزار میکند. تاکنون 12 اجلاس ویژه وزرای امور خارجه کشورهای عضو سازمان کنفرانس اسلامی از آغاز تاسیس این سازمان برپا شده است.
همه ساله در طول برگزاری مجمع عمومی سازمان ملل متحد در نیویورک اجلاس هماهنگی سازمان نیز به منظور اتخاذ سیاستهای یکسان در مورد مسائل مورد علاقه کشورهای عضو که در دستور کار مجمع قرار دارد، تشکیل میشود.
اجلاس مشترک سران و وزرای خارجه:
برای تاکید بر مسائل عمده امت اسلامی اجلاس مشترک سران و وزرای خارجه سازمان تشکیل جلسه میدهند تاکنون چندین اجلاس مشترک تشکیل شده که به ویژه در مورد مسائلی از قبیل فلسطین، قدس، بوسنی و هرزهگوین بوده است. هر زمان که شرایط ایجاب کند کنفرانس مذکور جلسات ویژه برگزار میکند.
دبیرخانه کل
دبیرخانه کل سومین رکن و دستگاه اجرایی سازمان کنفرانس اسلامی است که به موجب تصمیم مصوب اولین کنفرانس وزرای خارجه کشورهای اسلامی که در مارس سال 1970 در جده تشکیل شد، تاسیس شد. دبیرخانه وظایفی را که سازمان در چارچوب منشور خود به آن ارجاع کند و نیز در چهارچوب دستورالعملهای کنفرانس و دبیر کل انجام میدهد.
دبیرخانه به سازمانهای جانبی و هیئتهای تخصصی در انجام وظایفشان کمک میکند و پیشرفت آنها را هماهنگ میسازد. نظارت بر اجرای قطعنامهها و دستورالعملهای اجلاس سران و کنفرانس وزرای امور خارجه نیز برعهده دبیرخانه است.
دبیر کل براساس تصمیم ششمین اجلاس سران در داکار (دسامبر 1991) دبیرخانه تحت ریاست دبیر کل قرار دارد که منصوب کنفرانس وزرای امور خارجه است، مدت ریاست وی چهار سال است و این مدت فقط یک بار قابل تمدید است. چهار معاونی که به دبیر کل کمک میکنند نیز انتخابی هستند. دبیر کل به عنوان بالاترین مقام دبیرخانه و سازمانهای جانبی در مورد کارهای آنان در برابر کنفرانس مسئول است و در مورد انجام وظایف خود به کنفرانس گزارش میدهد.
دبیر کل برای انجام وظایف خود از کمک معاونان خود، مسئولان و کارشناسان برخوردار است. در دوازدهمین اجلاس کنفرانس وزرای امور خارجه در بغداد که در ژوئن 1981 تشکیل شد، مقرر شد که در آینده مدت تصدی معاونتهای دبیرکل به جای یک دوره دو ساله قابل تمدید به یک دوره چهارساله غیرقابل تمدید تغییر کند.
وظایف دبیرکل
1- هماهنگی کنفرانسها و جلسات سازمان
2- پیگیری و هماهنگی کار بخشهای مختلف
3- پیگیری فعالیتهای سازمانهای غیردولتی
4- تمامی کارهای دفتر مدیرکل
هر بخش دبیرخانه از قسمتها و دفترهایی تشکیل میشود که دبیرکل به موازات پیش آمدن نیازها و در محدوده منابع موجود در چارچوب برنامههای کاری مورد توافق قرار گرفته، دایر میکند. ریاست این تقسیمات و واحدها به عهده مقاماتی است که دبیرکل در هماهنگی با مقررات، کارکنان آن را منصوب میکند. معاون امور سیاسی مسئول امور سیاسی است. معاون امور قانونی جوامع مسلمان در کشورهای غیرعضو، هماهنگکننده دو بخش زیر است: بخش امور قانونی، بخش جوامع مسلمان در کشورهای غیرعضو، معاون امور اطلاعاتی، فرهنگی و اجتماعی، هماهنگکننده دو بخش زیر است:
بخش اطلاعات، بخش امور فرهنگی و اجتماعی. معاون امور اقتصادی، علوم و فنآوری کار دو بخش زیر را هماهنگ میکند: بخش امور اقتصادی و بخش علوم و فنآوری
- مقام عالی تحریم اسراییل رئیس اداره تحریم اسراییل است. بخش اداری و مالی و بخش دعوت هم تحت سرپرستی او اداره میشود.
- مدیر اداره هماهنگی با فلسطین ریاست بخش فلسطین و قدس و هماهنگی نظامی با اداره فلسطین را به عهده دارد.
بخشها و قسمتهای زیر توسط کارکنان دبیرکل هماهنگ میشوند: بخش اداری و مالی، بخش پروتکل و روابط عمومی، بخش هماهنگی سازمانهای تخصصی و جانبی و واحدهای وابسته، بخش کنفرانسها، بخش دعوت، قسمت خدمات عمومی، دفاتر خارجی.
دادگاه بینالمللی عدل اسلامی (هنوز تشکیل نشده)
سومین کنفرانس سران اسلامی در مکه- طائف، تصمیم به تاسیس دادگاه عدل اسلامی گرفت. این دادگاه به عنوان رکن عمده و اصلی قضایی سازمان کنفرانس اسلامی انجام وظیفه میکند. وظایف و مسئولیتهای این دادگاه در اساسنامه آن ذکر شده است.
الف) وظایف اعلام شده دادگاه:
1- حل اختلافاتی که ممکن است بین کشورهای عضو پیش آید.
2- ارائه نظرات مشورتی درباره تمام مسائل قضائی، بنا به تقاضای کنفرانس سران و کنفرانس وزرای امور خارجه کشورهای اسلامی و یا واحدهای تابعه سازمان کنفرانس اسلامی مشروط به اینکه چنین تقاضایی مورد موافقت کنفرانس وزرای امور خارجه، قرار گرفته باشد.
3- حل اختلافات ناشی از اجرا یا تفسیر منشور سازمان کنفرانس
صلاحیت دادگاه در اساسنامه تعیین خواهد شد و محدود به امور میشود که توسط دولتهای عضو و یا توافق مشترک به عهده این واحد سپرده میشود و یا شامل تمامی موارد خاصی است که در منشور سازمان کنفرانس اسلامی، یا معاهدات و کنوانسیونهای مورد اجرا پیشبینی شده است.
ب) تشکیلات دادگاه:
دادگاه مرکب از هفت صاحب منصب خواهد بود که از سوی کنفرانس وزرای امور خارجه و به پیشنهاد دولتهای عضو انتخاب میشوند این محکمه دارای بودجه مستقل و اساسنامه خاص بوده و هزینه آن توسط اعضا تامین میشود.
ج) زبانهای رسمی دادگاه
زبانهای رسمی دادگاه عبارتند از: عربی، انگلیسی و فرانسه
د) مقر دادگاه: مقر این دادگاه پس از تشکیل آن در کویت خواهد بود.
کمیتهها، ارگانها و موسسات سازمان کنفرانس اسلامی
به طور کلی نهادهای سازمان کنفرانس اسلامی را میتوان به لحاظ نوع رابطه آنها با ارکان اصلی این سازمان به 5 دسته تقسیم کرد: کمیتههای تخصصی، سازمانهای جانبی، دانشگاههای مستقل تحت تکفل سازمان، سازمانهای تخصصی، موسسات وابسته.
کمیتههای تخصصی: کمیته قدس، کمیته دائمی اطلاعات و امور فرهنگی، کمیته دائمی برای همکاریهای اقتصادی و تجاری، کمیته دائمی برای همکاریهای علمی و فنی، کمیته صلح اسلامی، کمیته اسلامی در امور اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی، کمیته دائمی مالی، سازمان کنترل مالی، کمیته ویژه افغانستان، کمیته همبستگی اسلامی با مردم ساحل، کمیته شش نفره وزارتی در مورد مسلمانان فیلیپین، کمیته شش نفره در مورد فلسطین، گروه تماس بوسنی هرزهگوین، گروه تماس جامو و کشمیر.
سازمانهای جانبی:
مرکز تحقیقات آماری، اقتصادی، اجتماعی و آموزش برای کشورهای اسلامی مرکز تحقیقات تاریخ ،هنر و فرهنگ اسلامی، مرکز اسلامی تحقیقات و آموزش فنی و حرفهای، مرکز اسلامی برای توسعه تجارت، موسسه اسلامی علوم، فنآوری و توسعه، آکادمی فقه اسلامی، اداره اجرایی صندوق همبستگی اسلامی و اوقاف مربوطه، صندوق قدس و اوقاف مربوطه، کمیسیون بینالمللی حفاظت از میراث اسلامی، دانشگاه اسلامی نیجر، دانشگاه اسلامی اوگاندا
دانشگاههای مستقل تحت تکفل سازمان:
دانشگاه اسلامی بنگلادش، دانشگاه بینالمللی اسلامی مالزی
سازمانهای تخصصی:
بانک توسعه اسلامی، سازمان آموزش علمی و فرهنگی اسلامی، خبرگزاری بینالمللی اسلامی، سازمان رادیو و تلویزیون کشورهای اسلامی.
موسسات وابسته:
اتاق اسلامی بازرگانی، صنعت و مبادله کالا، سازمان پایتختهای اسلامی، فدراسیون ورزشی همبستگی اسلامی، کمیته اسلامی هلال بینالمللی، اتحادیه اسلامی مالکان کشتی، فدراسیون جهانی مدارس بینالمللی عربی ـ اسلامی، اتحادیه بینالمللی بانکهای اسلامی