آفریقاى ناتو
بىشک مهمترین دستاورد برگزارى نشست ناتو در رباط، نصیب مراکش شده است. از هر جهت به موضوع نگاه کنیم، سود مغربى ها چشمگیرتر است. اول آنکه، نشست رباط نخستین گردهمایى اعضا و همکاران ناتو بود که یک کشور غیرعضو سازمان پیمان آتلانتیک شمالى میزبان آن شد. در حقیقت، در تاریخ پنجاه و چند ساله سازمان پیمان آتلانتیک شمالى، هرگاه این سازمان در اجلاسى مرتبط شرکت داشته، همواره کشور میزبان از اعضاى ناتو بوده است؛ حتى اگر موضوع اجلاس، مسأله اى جهانى بوده و تنها مختص ناتو نبوده نیز این روند میزبانى تکرار شده است. با این حساب، مراکش نام خود را در «اولین» هاى ناتو ثبت کرد.
از طرف دیگر، مراکش از جمله کشورهاى شمالى آفریقا وعرب است و رقابتى نزدیک میان این کشور و همسایگانش در تمامى زمینه ها جریان دارد که مسائل سیاسى در این میان از همه برجسته تر است. براین اساس، میزبانى اجلاس ناتو (که در نوع خود بى نظیر بود) براى آفریقا و بخصوص مراکش، افتخارى بزرگ و برگ برنده محسوب مىشود.
دلیل انتخاب مغرب به عنوان میزبان، به موضوع «گفت وگوى مدیترانه» (MD) بازمى گردد. گفت وگوى مدیترانه به مذاکرات سازمان پیمان آتلانتیک شمالى با 6 کشور عرب حوزه دریاى مدیترانه گفته مى شود که این کشورهاى عرب عبارتند از: الجزایر، مراکش، مصر، اردن، تونس، موریتانى و اسرائیل. موضوع اصلى نشست رباط نیز به نحوه ادامه و ارتقاى سطح همکارى هاى ایشان با ناتو مربوط مىشود.
سرزمین هاى حاشیه دریاى مدیترانه که به لحاظ جغرافیایى، منطقه اى مهم و استراتژیک محسوب مى شوند، از سالها قبل قصد پیوستن به ناتو را در ذهن داشتند. سرانجام، به پیشنهاد ناتو، رهبران این 6کشور عرب و تل آویو تصمیم گرفتند با تشکیل کمیته اى واحد، مذاکرات خود با سازمان پیمان آتلانتیک شمالى را هدفمندتر و منسجم تر پیگیرى کنند. بنابراین در سال1994 ، 6کشورعربى حوزه مدیترانه و اسرائیل به طور رسمى مذاکرات خود را با ناتو آغاز کردند که بعدها به «گفت وگوى مدیترانه» مشهور شد. پروژه گفت وگوى مدیترانه، تحولات وسیعى در روابط کشورهاى حوزه این دریا پدید آورد و در برخى مواقع، حتى منافع ایشان را نیز به یک سمت هدایت کرد؛ در حالى که تا پیش از آن، بعضى دولتهاى حوزه مدیترانه، با یکدیگر ارتباطى نداشتند.
مذاکرات سرزمین هاى مدیترانه اى با ناتو به خوبى پیش رفت و دستاوردهاى مهمى براى هر دو طرف به دنبال داشت؛ به ویژه پس از اجلاس مشترک وزراى خارجه اعضاى ناتو و دولتهاى مدیترانه اى که در دسامبر 2004 میلادى در بروکسل (مقر اصلى ناتو) برگزار شد، گفت وگوى مدیترانه وارد مرحله تازه اى شد. برگزارى نشست بروکسل در سطح هیأتهاى بلندپایه اى مانند وزراى امور خارجه، بیانگر آن است که ناتو چه اهمیتى براى منطقه مدیترانه قائل است.
در ماه فوریه سال جارى میلادى پیشرفت دیگرى حاصل شد. وزراى دفاع اعضاى ناتو و مدیترانه اى ها در شهر «تائورمینا»ى ایتالیا گرد هم آمده و درباره تعمیق مناسبات دو جانبه، بحث و تبادل نظر کردند. از آنجایى که ناتو، سازمانى عمدتاً نظامى محسوب مى شود، نقش وزراى دفاع اعضا، چشمگیر و برجسته است و نظرات ایشان درباره کشورهاى متحد ناتو، تعیین کننده و سرنوشت ساز خواهد بود.
با پیشینیهاى که ذکر شد، اجلاس رباط کار خود را در6 آوریل 2006 آغاز و شرکت کنندگان در آن، راههاى گسترش همکاریهاى ناتو و مدیترانه اى ها را بررسى کردند. سایت رسمى سازمان پیمان آتلانتیک شمالى درباره نشست رباط مى نویسد: «این گفت وگوها نشان دهنده آن است که امنیت دراروپا، بسیار نزدیک ومرتبط با امنیت مدیترانه است.» چنین تعبیرى، بیانگر آن است که ناتو برنامه وسیعى را جهت استفاده از کشورهاى مدیترانه اى براى امنیت اروپا در سر دارد؛ اروپایى ها معضلات امنیتى خود را در این مسأله مى دانند که تروریست ها به راحتى قادرند از دریاى مدیترانه گذشته و وارد قاره سبز شوند؛ زیرا یکى از دو سوى دریاى مدیترانه، قاره اروپا قرار دارد و البته سمت دیگر آن، اکثراً کشورهاى قاره سیاه جاى گرفته اند. آفریقا (به دلایل متعدد) یکى از پایگاههاى اصلى گروههاى تروریستى در چند سال اخیر بوده و ایشان فعالیتهاى وسیعى در سطح این قاره داشته و دارند. از طرفى با گذشتن از شمال آفریقا (به ویژه مراکش) و عبور از مدیترانه، راه تروریست ها براى ورود به اروپا، فوق العاده سهل و آسان است.
براى نمونه مى توان انفجارهاى زمستان سال 2004 اسپانیا را ذکر کرد. در این حمله تروریستى که در شهر مادرید رخ داد، 191 کشته و صدها نفر زخمى شدند. اسپانیا یکى از کشورهاى حوزه مدیترانه (و البته عضو ناتو) است که در همسایگى مراکش قرار دارد. بنابراین، احتمال آن وجود دارد که تروریست ها از مسیر مراکش، خود را به اسپانیا رسانده و عملیات خرابکارانه خود را انجام داده باشند. دلیل این ادعا آن است که از29 مظنون این حادثه، اکثر آنها ملیت مراکشى دارند. برهمین اساس، در صورت همکارى مؤثرتر کشورهاى مدیترانه با ناتو، امکان تأمین امنیت بیشتر براى اهالى اروپا وجود خواهد داشت.
در افتتاحیه اجلاس رباط، معاون دبیرکل ناتو گفت: زمانى که «گفت وگوى مدیترانه» را ادامه مى دهیم، مى بایست تمرینات سیاسى افزونترى براى نزدیکى بیشتر انجام شود. «شفر» دبیرکل ناتو نیز افزود: برگزارى این نشست در مراکش، راه حلى استراتژیک به شمار مى رود. در پایان اجلاس رباط، ناتو اعلام کرد اسرائیل، الجزایر و مراکش موافقت کرده اند براى مقابله با تروریسم به نیروى دریایى ناتو در دریاى مدیترانه بپیوندند. سازمان پیمان آتلانتیک شمالى عملیات هاى دریایى خود در مدیترانه را با نام «عملیات تلاشهاى مؤثر» انجام مى دهد. این عملیات ها پس از واقعه 11 سپتامبر 2001 و براى تأمین امنیت بیشتر حوزه دریاى مدیترانه آغاز شد. البته فعالیتهاى دریایى ناتو در مدیترانه، پس از انفجارهاى مادرید تشدید شد تا عملیات هاى تروریستى احتمالى را متوقف سازد.
از دیگرسو کشورهاى عرب مى بایست تلاشهاى دیپلماتیک خود را جهت عضویت در سازمان پیمان آتلانتیک شمالى افزایش دهند. این درحالى است که صف کشورهاى خواهان عضویت در ناتو، روز به روز طویل تر مى شود.
اسرائیل و اعراب!
همانطور که گفته شد رژیم صهیونیستى درکنار6 کشور عرب در حوزه مدیترانه با ناتو همکارى دارد.
اقدامات مشترک رژیم صهیونیستى و 6 کشور عرب مدیترانه به سالهاى آغازین دهه 90 میلادى بازمى گردد.
اسرائیل با نیمى از این6کشور مشکل چندانى ندارد: مصر در زمان ریاست جمهورى «انورسادات» (اواخر دهه 70 میلادى) روابط دیپلماتیک خود با اسرائیل را آغاز کرد: اردن هاشمى و موریتانى نیز کشورهایى عرب هستند که در سطوح عالى سیاسى با رژیم صهیونیستى رابطه دارند. حتى پس ازکودتاى تابستان گذشته و سرنگونى رئیس جمهورى اسلامى موریتانى، شوراى حاکمان نظامى این کشور آفریقایى پس از در دست گرفتن امور اعلام کرد: تغییرى در روابط سیاسى موریتانى با اسرائیل به وجود نخواهدآمد.
در طرف دیگر، الجزایر، تونس و مراکش روابط گرمى با اسرائیل ندارند، اما اخیراً تغییراتى دراین ارتباط دیده شده است.
مراکش از ابتداى قرن جارى، روابط محدودى با اسرائیل برقرارکرد. همچنین در ? سال اخیر، هیأتهاى عالى رتبه اسرائیلى (بویژه نمایندگان پارلمان این رژیم) به تونس سفرکرده اند. در این میان، مى توان گفت تنها الجزایر (تقریباً) ارتباطى مستقیم با اسرائیل ندارد.
حتى پس از اجلاس مراکش که اعلام شد الجزایر، مغرب و اسرائیل در رزمایش مشترک مدیترانه با ناتو مشارکت خواهندکرد، نماینده ویژه رئیس جمهور الجزایر گفت: به دلیل حضور اسرائیل، الجزایر در این تمرین نظامى مشترک شرکت نخواهد کرد.
باید دید مخالفت کشورهاى حوزه مدیترانه در مقابل رژیم صهیونیستى ادامه خواهدداشت؟ آیا اعراب در گفت وگوى مدیترانه، منافع احتمالى خویش را به حقوق ملت فلسطین ترجیح مىدهند؟
از سوى دیگر، اسرائیل با ناتو رابطه بسیارخوبى دارد و در سالهاى اخیر، افزایش چشمگیرى در مناسبات دوجانبه ایشان به وجود آمده است.
درماه فوریه سال گذشته میلادى، یک عضو بلندپایه ناتو از رژیم صهیونیستى و سرزمینهاى اشغالى بازدید کرد.
یک ماه پس از آن، نخستین مانور دریایى مشترک ناتو و اسرائیل برگزارشد. همچنین، ادوات و تجهیزات نظامى اسرائیلى در تمرینات ناتو که در ژوئن 2005 میلادى برگزارشد، شرکت داشتند.
ازطرفى، برخى اعضاى ناتو از عضویت رژیم صهیونیستى در این سازمان حمایت هاى فراوانى به عمل آورده اند که از مهمترین ایشان، اسپانیاست؛ اما مقامات عالى رتبه ناتو و در رأس ایشان «شفر» دبیرکل سازمان، اشتیاق چندانى براى پیوستن رژیم صهیونیستى نشان نداده اند. مسؤولان ناتو بیم آن را دارند که با عضویت اسرائیل، ناتو مجبور به مداخله مستقیم در مناقشه فلسطین شده و (به دلیل نقض حقوق فلسطینیان) وجهه بین المللى خود را تضعیف شده ببیند. هرچند مقامات رژیم صهیونیستى بارها اعلام کرده اند چشم داشتى به کمک ناتو دربرابر اعراب ندارند!
ناتو و گسترش
عمر ناتو بیش از نیم قرن است و از این حیث جزو سازمان هاى قدیمى محسوب مى شود. سازمان پیمان آتلانتیک شمالى در سال 1949 بنیان نهاده شد. 12کشور اعضاى مؤسس آن را تشکیل دادند که همگى به جز آمریکا و کانادا، اروپایى بودند. همانطور که اشاره شد، مقر اصلى ناتو شهر بروکسل بلژیک است.
از همان آغاز تأسیس ناتو، ایالات متحده آمریکا تلاش کرد نفوذ و تسلط خود را بر این سازمان تثبیت نماید. درنتیجه، پس از گذشت چندسال، ناتو به یکى از بازوهاى آمریکا تبدیل شد. ناتو ویژگیهاى فراوانى داشت که مهمترین ایشان همکارى واشنگتن با مهمترین کشورهاى اروپایى بود که در سازمان پیمان آتلانتیک شمالى نیز عضویت داشتند.
از دیگر فواید ناتو براى آمریکا مى توان دوران جنگ سرد را نام برد. هنگامى که آمریکا جدال هاى سختى با اتحاد جماهیر شوروى سابق داشت و جهان دو قطبى حکمفرما بود، سازمان پیمان آتلانتیک شمالى یکى از وزنه هایى به شمار مى رفت که کاخ سفید در برابر دولت شوروى سابق از آن استفاده کرد. این رویه استفاده از ناتو توسط آمریکا تا زمان فروپاشى شوروى سابق ادامه داشت.
پس از انحلال شوروى سابق و دگرگونیهاى وسیع در نظام کمونیستى جهان، اوضاع تغییرکرد. جهان دو قطبى کم کم به سوى تک قطبى شدن پیش رفت و سازمان پیمان آتلانتیک شمالى نیز روش جدیدى درپیش گرفت. شاید بتوان از مهمترین سیاستهاى دوره جدید ناتو «گسترش» این سازمان را نام برد.
اگر نگاهى به تاریخ پیوستن اعضاى ناتو داشته باشیم، مى بینیم 10 کشور از 26عضو این سازمان، پس از فروپاشى شوروى سابق به عضویت ناتو درآمدهاند.
با این تفاسیر، سازمان پیمان آتلانتیک شمالى استقبال خوبى از کشورهاى آفریقایى و آسیایى انجام داده است. هم اکنون زمزمه هایى مبنى بر عضویت ژاپن و استرالیا در ناتو به گوش مى رسد. اما وضعیت آفریقا کمى بهتر است. همکاریهاى گروه «گفت وگوى مدیترانه» با ناتو در12سال گذشته، فرصتهاى مناسبى را نصیب ایشان ساخته و احتمال آنکه در آینده نزدیک، این6 کشور عربى و اسرائیل به سازمان پیمان آتلانتیک شمالى بپیوندند، بسیارزیاد است. چراغ سبز ویژه ناتو به اعضاى گروه گفت وگوى مدیترانه، برگزارى اجلاس مشترک سازمان در مراکش بود.