سفر دکتر منوچهر متکی وزیر امور خارجه ایران به عراق در کانون توجه محافل سیاسی و رسانه ای قرار گرفته است. از اظهارات متکی هم کاملا مشخص بود که این یک سفر «ویژه» است. بر همین اساس می توان حدس زد که طی روزهای آینده مطالب زیادی- بخصوص در اروپا و آمریکا- در مورد این سفر منتشر خواهد شد.
سفر «وزیر خارجه ایران» به عراق پس از اشغال عراق توسط آمریکا دو بار اتفاق افتاده است. یک بار زمانی که ائتلاف شیعه عراق اکثریت قاطع کرسی های مجلس موقت عراق را در اواخر سال 1383 بدست آورد و در اوائل اردیبهشت 84 «دکتر ابراهیم جعفری»، یکی از چهره های برجسته ائتلاف به نخست وزیری رسید. در آن زمان دکتر کمال خرازی وزیر وقت خارجه ایران با یک هیات ویژه به عراق رفت و نشان داد که ایران رخدادهای عراق را پی می گیرد و از نتایج آن کاملاً خشنود است. در آن وقت رسانه های غرب با استناد به برخورد گرم و فوق العاده مقامات عراقی با هیات ایرانی و مقایسه آن با وضعیتی که برای وزرای وقت خارجه آمریکا و انگلیس در بغداد پیش آمده بود، نوشتند: «گویا وزیر خارجه ایران به خانه خود وارد شده ولی پاول و استراو دو میهمان ناخوانده ای هستند که باید زودتر بغداد را ترک نمایند.»
سفر دکتر متکی به عراق نیز درست پس از آن اتفاق افتاده است که اسلام گراها در عراق -از شیعه و سنی- با رأی قاطع و خیره کننده و در محیطی آرام، برنده انتخاب شده اند و دو قوه مقننه و مجریه -و به تبع آن ها قوه قضائیه و اداره نیروهای مسلح و نیروهای امنیتی- را در اختیار گرفته اند. عبور احزاب اسلام گرای پیروز در عراق از مقوله معرفی نخست وزیر و سپس تعیین تکلیف چهار وزارتخانه حساس -خارجه، کشور، اقتصاد و دفاع- نشان داد که دولت اسلامی عراق از مهمترین گردنه عبور کرده و البته اداره مسایل حساس آینده عراق را در اختیار گرفته است. در این میان سفر وزیر امور خارجه ایران به همراه یک هیات بلندپایه اقتصادی، سیاسی، فرهنگی و امنیتی بسیار پرمعنا و حساس است.
دکتر متکی به محض ورود به عراق به گونه ای مورد استقبال مقامات عراقی قرار گرفت که خارج از عرف دیپلماتیک بود. در همان ساعت اول ورود، رئیس جمهور، نخست وزیر و رئیس ائتلاف یکپارچه عراق مقدم او را گرامی داشته و بر اهمیت ویژه سفر او تأکید ورزیدند. ساعتی از این سفر نگذشته بود که متکی و «هوشیار زیباری» وزیر کرد امور خارجه عراق در مقابل دهها خبرنگار خارجی و داخلی گزارشی از توافقات گسترده ایران و عراق را ارائه کردند. فهرستی که توسط دکتر متکی در این گزارش ارائه شد، مقولات امنیتی، اقتصادی و سیاسی را دربر می گرفت و تقریباً بیانگر آن بود که وزیر امور خارجه ایران با یک «بسته کامل» وارد شده و طرف عراقی کاملاً آماده «کار مشترک» با جمهوری اسلامی ایران است. جالب تر این بود که در این میزگرد خبری هوشیار زیباری پاسخ بعضی از سؤالات را که باید خود ارائه می داد از جمله در مورد وضعیت حضور نظامیان آمریکایی در عراق به طرف ایرانی واگذار کرد و دکتر متکی در پاسخ به این سؤالات موضع رسمی جمهوری اسلامی ایران را بیان می کرد و مورد تایید وزیر خارجه عراق قرار می گرفت. حضور دکتر متکی در عراق، حضور اولین وزیر از کشورهای همسایه و حتی اولین وزیر آسیایی پس از تشکیل کابینه دائمی عراق به حساب می آید. از این رو سفر متکی کاملاً بیانگر آن است که فصل جدیدی در روابط منطقه ای میان ایران و عراق شروع شده است.
با توجه به طرح آمریکایی ها مبنی بر فعال کردن محور عربی و منطقه ای علیه ایران که توام با سفرهای پی درپی «رایس» به این کشورها بوده است، فصل جدید روابط ایران و عراق هرگونه اقدام عربی و منطقه ای را علیه ایران خنثی می کند. هرچند خارج از مقوله عراق و یا حتی خارج از مقوله آن دسته از کشورهای عربی که یک جبهه مشترک با ایران شکل داده اند، تقریباً هیچکدام از کشورهای همسایه ایران و نیز کشورهای عربی حاضر نیستند به جبهه مقابل ایران کمک نمایند. در هرحال صفحه جدید روابط ایران و عراق بیش از هر عامل دیگری نشان داد که زمان استفاده آمریکا از موقعیت های منطقه ای علیه ایران به سر آمده است یک بعد مهم سفر، جنبه اقتصادی آن از دو منظر اقتصاد داخلی عراق و اقتصاد بین الملل این کشور است. عراق اینک یک بازار بزرگ و مهم اقتصادی با ظرفیت چند صد میلیارد دلاری است. بر همین اساس روابط اقتصادی ایران و عراق می تواند بازار ایران را از ابعاد صنعتی، کشاورزی و بازرگانی رونق بدهد. این یک موقعیت ویژه است که ملت و دولت عراق با آغوش باز از آن استقبال می کنند، در حالیکه در برابر نفوذ اقتصادی دیگران مقاومت محسوسی دارند. اما از بعد بین الملل، حضور مشترک ایران و عراق در پروژه های بین المللی بخصوص در حوزه نفت، گاز، صادرات، بنادر، کشتیرانی و سیاست گذاری مشترک در عرضه و قیمت نفت فرایند جدیدی را به وجود می آورد و می تواند فرایندهای موازی منطقه را تضعیف نماید. این در حالی است که اینک ایران می تواند روی همگرایی نفتی عراق، ونزوئلا، الجزایر، نیجریه و اندونزی حساب باز کند و نیمی از اعضای اوپک را «همگرا» نماید.
پیوستگی اقتصادی ایران و عراق یک پیوستگی کاملا طبیعی است و با همه پرفایدگی کم هزینه نیز هست. بسیاری از بازرگانان و حتی مردم عادی ایران که به عراق سفر کرده و با بازرگانان عراقی مواجه شده اند، می گویند، عراقی ها به خوبی فارسی سخن می گویند و به راحتی پول ایرانی را قبول می کنند و به ارزش آن وقوف دارند. با این وصف ایران می تواند در یک بستر مشترک مردمی- دولتی، فعالیت های اقتصادی خود در عراق را تنظیم نماید.
یک بعد دیگر این سفر که دکتر متکی هم در مصاحبه مشترک با هوشیار زیباری به آن اشاره کرد، گسترش دفاتر و کنسولگری های ایران در عراق بود. ظاهرا در سفر وزیر امور خارجه ایران روی بازگشایی کنسولگری ایران در بعضی از استان های عراق- از جمله بصره- توافق شده است و بر این اساس حضور سیاسی ایران در عراق از مرکز به بخش های مختلف عراق گسترش می یابد. حضور کنسولگری های ایران در استان ها بخصوص در استان های مرکزی و جنوبی عراق بیانگر آن است که جمهوری اسلامی ایران در فرایند عمومی عراق بعنوان یک دوست با مقامات محلی همکاری می کند و امکان انتقال تجربیات ایران در زمینه مسایل مدنی، اجتماعی و امنیتی کاملا فراهم می شود.
چه کسی می تواند تردید کند که نحوه مواجهه ایران با مسایل اقوام، احزاب و ادیان یکی از موفق ترین الگوها در این زمینه است. بنابراین کنسولگری های ایران می توانند تجربه نهادسازی و سیاستگذاری در زمینه مسایل اجتماعی، فرهنگی و حتی امنیتی ایران را برادرانه به عراقی ها ارائه کنند تا آنان با سرعت بیشتری دوره گذار را طی نمایند. در همان حال این انتقال تجربه، ظرافت زیادی دارد زیرا به موازاتی که ملت و دولت عراق از حضور و فعالیت کنسولگری های ایران خوشحال می باشند، دشمنان ایران، عراق و اسلام بشدت از گسترش روابط ایران و عراق خشمگینند و برای برهم زدن آن تلاش خواهند کرد.
تردیدی نیست که تحلیلگران، حضور دکتر منوچهر متکی در بغداد را با شاقول مشکلات عمده عراق مورد ارزیابی قرار خواهند داد و به موازات آن مسئولان و مردم عراق هم از همین منظر از جمهوری اسلامی ایران به عنوان قدرتمندترین همسایه خود انتظاراتی دارند. در این میان مسئولان ایرانی باید در چارچوب روابط دوجانبه به مسئولان عراقی کمک کنند تا بر این «مشکلات عمده» فایق آیند. در یک ارزیابی کلی، عراق امروز بیش از هر مقوله ای از «ناامنی»، «فقر و بیکاری» و «عقب ماندگی اقتصادی» رنج می برد بر همین اساس همکاری با عراق باید بیش از هر امری در این حوزه ها متمرکز شود.
عراق کشوری با حدود 25 میلیون نفر جمعیت است و اگرچه از درجه بالایی از بیسوادی- حدود 55 درصد- رنج می برد ولی به موازات آن یک قشر تحصیلکرده و دارای قابلیت های بالا و تخصص های مناسب هم دارد. از آن طرف اقتصاد عراق کشاورزی است و بخش عمده ای از کشاورزان آن با ابزار ابتدایی به کار مشغولند. بر همین اساس می توان با ساماندهی کشاورزی عراق، بخش وسیعی از فقر و بیکاری عراق را از میان برد. امروز عراق نیازمند آن است که قشر تحصیلکرده وارد کار شوند و سررشته های امور عراق را در دست بگیرند. ایران می تواند تجربه خود را در قالب وزارت جهاد کشاورزی و... در اختیار آنان قرار دهد.
از لحاظ امنیتی، تردیدی وجود ندارد که وجود اشغالگران در عراق مهمترین عامل ناامنی به حساب می آید چرا که از یک سو مشخص گردیده است تروریست ها با اشغالگران همدستی دارند و از سوی دیگر اشغالگران مانع بازسازی نیروهای نظامی- امنیتی عراق می شوند با این وصف مقابله با اشغالگری- به گونه ای مسالمت آمیز و با سازوکارهای قانونی- سنگ بنای امنیت در عراق محسوب می شود. در این میان عراق نیازمند اثبات این نکته است که خود از پس استقرار امنیت مرزی و درون سرزمینی برمی آید. جمهوری اسلامی در زمینه نهادسازی امنیتی تجربه فراگیر و بی بدیلی دارد به گونه ای که امروز در منطقه امن ترین کشور از لحاظ تهدید مرزها و یا رخدادهای داخلی می باشد. ایران در تعامل امنیتی با عراق می تواند تجربه سپاه، بسیج و نهاد امنیتی را در اختیار عراقی ها قرار دهد و کمک کند تا با سرعت ساختارهای لازم دفاعی- امنیتی به وجود آید.
سرمایه گذاری ایران روی مسائل امنیتی عراق و انتقال تجربه 27 ساله خود به این کشور درواقع کمک به آرام سازی یک کشور بزرگ در همسایگی ماست که لاینحل ماندن مسائل امنیتی آن امنیت ما را هم تحت تاثیر قرار می دهد. این در حالی است که بهرحال ما چه به عنوان یک همسایه و چه به عنوان یک همکیش مسئولیت هایی در عراق داریم که نمی توانیم آنان را نادیده بگیریم.
امروز عراق، ایران، سوریه، فلسطین، لبنان و فردا سایر دولت های منطقه در یک صف برای اعتلای ملی و دینی حرکت خواهند کرد و ما با گسترش همکاری های افقی در مقوله های اقتصاد، فرهنگ و امنیت می توانیم خاورمیانه ای عاری از دشمنان و رفتار خصمانه در اختیار داشته باشیم.