به یاد مرحوم مهندس بازرگان

نفیسه زارع کهن
مهدی بازرگان، رئیس نخستین دولتی بود که در پی انقلاب 1979 ایران، روی کار آمد.او جزو دانشجویانی بود که به اروپا رفت و نتوانست توصیه رضاشاه را که در ابتدا به او و یکی دیگر از دوستانش گفته بود «اگر به اروپا می روید تنها باید صفت و آداب آنها را یاد بگیرید» به گوش بسپارد و با بقیه هم دوره ای هایش نطفه مبارزات سیاسی و اجتماعی دانشجویان علیه نظام پهلوی را بستند.
پدر بازرگان حاج عباسقلی خان در صف مشروطه خواهان بود و با سیدحسن مدرس ارتباط داشت و یک بار نیز نامزد نمایندگی مجلس شورای ملی از سوی آذری های تهران شد و هرچند که رای نیاورد اما از مشروطه برنگشت.
پدر بازرگان بسیار مذهبی بود و این مسئله را از آن جا می توان فهمید که هنگام اعزام وی به فرانسه از فقیهی استعلام کرد که حکم زندگی میان مسیحیان چیست؟
نخستین شغل مهدی بازرگان پس از آنکه از فرانسه بازگشت تدریس در دانشکده فنی بود، اما مهم ترین سمت دولتی او در ایران، ریاست هیات مدیره شرکت نفت پس از ملی شدن صنعت نفت در دوران مصدق بود.
با اینکه ارائه تعریفی جامع از لیبرال و لیبرالیسم که مورد قبول همگان باشد، دشوار است اما بازرگان را سیاستمداری با مشی لیبرالیستی دانسته اند، چه او تلاش بسیاری برای به اثبات رسیدن بخش خصوصی و جامعه مدنی مستقل انجام داده است.
احتیاط، اخلاق لیبرالیستی، ترجیح سازش بر ستیز، برتری گفت وگو بر جنگ از ویژگی های شخصیتی بازرگان بود.وی از مالکیت خصوصی و این مسئله که رشد سرمایه داری ملی به نفع کشور است دفاع می کرد.
بازرگان برابری را سرلوحه دولت خود قرار نداده بود و از ضرورت نابرابری دفاع می کرد و شیوه اداره جامعه اش برآیندی از حکومت های لیبرال ـ دموکرات بود.نخستین نخست وزیر انقلاب اسلامی ایران، پیش از آنکه به دنبال تحقق اراده مردم انقلابی باشد به رعایت قوانین موضوعه می اندیشید و با روش های انقلابی همچون روش های توام با خشونت ناگهانی و انفجاری، با مضمون های غالبا سیاسی موافق نبود؛ وی از حق همه گروه ها برای آزادی بیان و حیات سیاسی از استقلال دین و حکومت دفاع می کرد، هرچند که پیوند دولت و دین را قبول داشت.در نگاه بازرگان مردم نیازمند به قیم تلقی نمی شوند و او برای آنها حق تصمیم گیری قدر بخش و مقایسه و انتخاب عقلایی قایل بود.
بازرگان آن طور که نخستین هیات دولت منتخبش نشان دادند، در هدف انقلابی بود و نه در روش و شاید از این رو، در شرایطی که همه چیز، گرایش‌ها و کنش‌های انقلابی را می‌طلبید، در اقلیت قرار گرفت و سازهای مخالفت با وی کوک شد.
این گونه بود که چهاردهم آبان سال 58 درست یک روز پس از تسخیر سفارت آمریکا توسط دانشجویان خط امامی و گفتارهای لاهوتی مسوول وقت سپاه پاسداران در خصوص او، بازرگان استعفای خود را تسلیم کرد و اگرچه با آن موافقت نشد، اما پخش آن از سوی سیمای قطب زاده منجر به تایید آن شد.
استعفایی که سال ها پس از آن دانشجویان خط امامی حسرت خوردند که کاش انجام نمی شد و در رثای فضایلش سخن ها راندند.بازرگان با دین و اعتقاد خود بازرگانی نمی کرد وچه خوب گفته است دکتر سروش این جمله را درباره اش «آن که به نام بازرگان بود و نه به صفت».اکنون 12 سال از نبود مهندس مهدی بازرگان می گذرد و چه آنان که روزی منتقد سرسختش بودند و چه حامیانش، بارها بارها و آرزوی حضور و یا فردی شبیه با فضایل و ویژگی های او را در فضای سیاسی تشنه ایران در سرمی پرورانند.
امروز یاران و همرزمان و دوستداران مرحوم مهندس مهدی بازرگان نخست وزیر موقت انقلاب در حسینیه ارشاد یاد او را گرامی می دارند. دعوت به این گردهمایی از چند روز پیش انجام شده است و احتمال می رود گروه قابل توجهی در مراسم یادبود بازرگان حاضر باشند، نوشته زیر زندگینامه مرحوم بازرگان را تشریح کرده است.
مهدی بازرگان در سال 1286 هجری شمسی در تهران متولد شد. پدرش مرحوم حاج عباسقلی بازرگان (تبریزی)، از تجار دیندار و روشنفکر و سرشناس زمانش بود، که به رغم استبداد رضا شاهی، در پایه گذاری برخی فعالیتهای دینی و اجتماعی، با همکاری مرحوم سید ابوالحسن طالقانی (پدر آیت الله طالقانی) نقش مؤثری داشت و در دوران نهضت ملٌی نیز، در ائتلاف نیروها و جلب حمایت روحانیون و بازاریان نسبت به دکتر مصدق کوشش فراوان نمود.
مهدی بازرگان، تحصیلات ابتدایی خود را در مدرسه سلطانی و دوره متوسطه را در دارالمعلمین مرکزی که از اولین مدارس به سبک جدید بود به پایان رسانید. او در سال 1306 شمسی، به همراه گروه محصلین ممتاز اعزامی دولت، به کشور فرانسه رفت و به مدت هفت سال در آن دیار اقامت نمود.
بازرگان در میان دانشجویان اعزامی، اولین ایرانی بود که پس از گذراندن دوران مقدماتی و قبولی در کنکور سراسری وارد تحصیلات عالی در خارج از کشور می شد، و بخاطر همین موفقیت، مورد تشویق وزیر فرهنگ وقت (مرحوم مرآت) قرار گرفت. نامبرده، علاوه بر اشتغالات درسی در آن دوران، به تحقیق و تتبع در مبانی اعتقادی خود که متأثر از تعلیم پدر و تفسیر مرحوم میرزا ابوالحسن خان فروغی در دوران دبیرستان بود، ادامه می داد و بهمراه مرحوم دکتر یدالله سحابی و مرحوم دکتر محمد قریب، تلاشهایی در این زمینه می کرد.
بازرگان بعد از خاتمه تحصیلات در سال 1313 شمسی به ایران بازگشت و پس از انجام خدمت وظیفه، در سال 1315 به عنوان اولین دانشیار در دانشکده فنی تهران مشغول بکار شد، و در دو دوره متوالی، ریاست دانشکده فنی را بعهده داشت. او در سال 1329، در جریان مبارزات نهضت ملی، برای خلع ید از دولت انگلیس و ملی کردن نفت، از طرف دکتر محمد مصدق به مدیریت عامل شرکت نفت برگزیده شد، و به همراه هیأت منتخب دولت به آبادان رفت و با حمایت مردم و همت مهندسین و متخصصین موفق به اداره صنعت عظیم نفت، پس از اخراج بیگانگان گردید.
بازرگان پس از کودتای 28 مرداد 1332 و تصاحب مجدد صنعت نفت توسط کنسرسیوم بین المللی، سرپرستی سازمان آب را بعهده گرفت و برای نخستین بار موفق به احداث شبکه لوله کشی آب تهران گردید. با اینحال، بخاطر امضای نامه اعتراض آمیز علیه انتخابات غیر قانونی مجلس از خدمات دولتی کنار گذاشته شد. بازرگان پس از این، دیگر امکان خدمات دولتی تا قبول پست نخست وزیری پس از انقلاب 22 بهمن 1357 را نیافت و همواره در بخش خصوصی امرار معاش می کرد.
فعالیتهای دینی بازرگان که مقدم بر فعالیتهای سیاسی اش بود، از همان اوان تدریس در دانشگاه و تماس با دانشجویان از طریق مشارکت در تأسیس انجمنهای اسلامی دانشجویان و معلمین ( و بعدها مهندسین و پزشکان) و سخنرانیهای متعدد در مجالس و محافل مذهبی و علمی شروع گردید. سخنرانیهایی که عمدتاً بصورت جزوه یا کتاب بچاپ می رسید و در خلأ اعتقادی آن دوران و در برابر تبلیغات حزب توده، نقش مؤثری ایفا می کرد.
بهمراه این تلاشهای اعتقادی، از نظر اجتماعی و سیاسی نیز، بازرگان بیکار نمی نشست و به مناسبتهای مختلف، سخنرانیهای پرشوری در جمع دانشجویان یا در محافل سیاسی همچون حزب ایران، که نطفه اولیه جبهه ملی و اولین تشکل ملی قشر تحصیلکرده بود، ایراد می کرد. با اینحال هنوز موافق بازی جوانان با سیاست و دخالت دانشگاهیان در کارهای سیاسی نبود. تا وقتی روند مسائل مملکتی نشان داد که در شرایط استبداد و اختناق، چاره ای جز خروج از محدوده های شغلی باقی نمی ماند.
بازرگان پس از آنکه بخاطر اعتراض علیه انتخابات غیر قانونی مجلس در بهمن ماه 1322 از فعالیتهای دولتی کنار گذاشته شد، در همان روزهای نخست وقوع کودتا، در تشکیل نهضت مقاومت ملی مشارکت نمود و در آذر ماه همان سال بدلیل نوشتن نامه اعتراض آمیز به کمیسیون نفت مجلس بخاطر قرارداد خیانت بار با کنسرسیوم نفت، بهمراه ده نفر استاد امضا کننده دیگر از دانشگاه اخراج گردید و سال بعد پس از کشف چاپخانه مخفی نهضت بهمراه برخی فعالین، بازداشت و بمدت 8 ماه در زندان لشکر 2 زرهی محبوس گردید.
و در همین زندان بود که کتاب عشق و پرستش یا ترمودینامیک انسان را به رشته تحریر در آورد. بازرگان در تشکیل جبهه ملی دوم و مبارزات قانونی علیه انتخابات فرمایشی مجلس فعالیت مؤثر داشت و در بهار سال 1340 در شرایط ویژه ای که حاصل شده بود، تشکیلات نهضت آزادی ایران را که تجدید حیاتی از نهضت مقاومت ملی با ائتلاف نیروهای ملی و مذهبی جدید، همچون مرحومین محمود طالقانی و زنجانی بود، پایه گذاری کرد و در بهمن همان سال بازداشت و پس از محاکمه طولانی در سال 1324 به ده سال زندان محکوم گردید.
بازرگان در سال 1346، پس از پنج سال اسارت و تبعید به برازجان آزاد گردید و به فعالیتهای علمی، اجتماعی و دینی خود ادامه داد. از جمله در تشکیل کمیسیون ایرانی دفاع از حقوق بشر و زندانیان سیاسی نقش مؤثری داشت و در ائتلاف نیروها و جهت دهی به مبارزات علیه رژیم استبدادی فعالیت می کرد.
در جریان انقلاب 1357، یک هفته قبل از پیروزی انقلاب، بازرگان به نخست وزیری دولت موقت انقلاب برگزیده شد و بمدت 9 ماه سکان کشتی طوفان زده دولت را بدست داشت. پس از استعفا نیز در شورای انقلاب همکاری داشت و تلاش می کرد از انحراف انقلاب جلوگیری نماید. در اولین انتخابات مجلس، بازرگان با رأی سنگین به نمایندگی مردم تهران برگزیده شد و در فراکسیون اقلیت، بهمراه نمایدگانی دیگر، مخالفت هایی را علیه مواضعی که آنها را آفت انقلاب می دانست، ابراز می کرد. بطور کلی بازرگان در عین اعتقاد به اسلام و آرمانهای اصیل انقلاب، بعضأ مواضعی مخالف عملکرد حاکمان و متولیان انقلاب داشته است.
بازرگان در نیم قرن گذشته، همواره در صحنه تحقیق و تتبع و تألیف و سخنرانیهای دینی و سیاسی فعال بوده و آثار فراوانی بجای گذاشته است.
فرمان نخست وزیری دولت انقلاب
جناب آقای مهندس بازرگان
بنا به پیشنهاد شورای انقلاب برحسب حق شرعی قانونی ناشی از آرا اکثریت قاطع قریب به اتفاق ملت ایران که طی اجتماعات عظیم و تظاهرات وسیع و متعدد در سراسر ایران نسبت به رهبری جنبش ابراز شده است و به موجب اعتمادی که به ایمان راسخ شما به مکتب مقدس اسلام و اطلاعی که از سوابقتان در مبارزات اسلامی و ملی دارم جنابعالی را بدون در نظر گرفتن روابط حزبی و وابستگی به گروهی خاص مامور تشکیل دولت موقت می نمایم تا ترتیب اداره امور مملکت و خصوص انجام رفراندوم و رجوع به آرای عمومی ملت درباره تغییر نظام سیاسی کشور به جمهوری اسلامی و تشکیل مجلس موسسان از منتخبان مردم جهت تصویب قانون اساسی، نظام جدید و انتخاب مجلس نمایندگان ملت بر طبق قانون اساسی، نظام جدید و انتخاب مجلس نمایندگان ملت بر طبق قانون اساسی جدید را بدهید.
مقتضی است که اعضای دولت موقت را هرچه زودتر با توجه به شرایطی که مشخص کرده ام تعیین و معرفی کنید. کارمندان دولت، ارتش و افراد ملت با دولت موقت شما همکاری کامل کرده و رعایت انضباط را برای وصول به اهداف مقدس انقلاب و سامان یافتن امور کشور خواهند کرد. موفقیت شما و دولت موقت را در این مرحله حساس تاریخی از خداوند متعال مسئلت می نمایم.
روح‌الله‌الموسوی خمینی