محمدرضا اسدزاده
مسئله مهم در اندیشه سیاسی امام(ره) این بود که حکومت اسلامی بر محور ولایت فقیه که به منزله یک امر واجب و ضروری پذیرفته شده بود، باشد. اما نحوه تشکیل حکومت اسلامی و شکل آن به خواست و آرای مردم موکول شده بود. یعنی امام(ره) بر این نظر بود که باید نحوه تشکیل حکومت اسلامی را بعد از سرنگونی رژیم پهلوی به رأی گذاشت، نه اصل تشکیل حکومت اسلامی را. چنانکه اساساً اصل نهضت و قیام مردم به رهبری ایشان با هدف و بر مبنای تحقق اصول اسلامی آغاز شده بود.
اگرچه علت سفر امام (ره) به فرانسه و انتخاب این کشور، کمتر مورد بررسی و تحقیق تاریخی قرار گرفته است و کمتر منبع مشروحی به این موضوع و تأثیرات آن پرداخته است اما بررسی پیامها و مصاحبههای امام در پاریس گویای این است که تصمیم ایشان برای اقامت در پاریس، کوتاه و موقتی بوده و همواره اشاره میکرد که «مکان برای من مطرح نیست» و تأکید بر این که «در اولین فرصت که امکان فعالیت در یک کشور اسلامی داشته باشم به آنجا میروم.»
اما علت اصلی را در خفقان و بسته بودن فضای سیاسی عراق باید جست که امام آن را مستعمره شاه و آمریکا خطاب میکند. امام، مهاجرت به فرانسه را سفر به کشوری میدانست که در آن آزادی عمل بیشتری برای فعالیت دارد و تأکید میکند که «اگر محدود بکنند، ما در فرانسه نمیمانیم و به جای دیگری خواهیم رفت. لکن برای فرانسه، صورت خوشی نخواهد داشت.» (3)
همچنین ایشان در سخنان خود در دهم مهرماه 58 اشاره میکند که اگرچه سفر به فرانسه از پیش برنامهریزی نشده بود اما پاریس را از آن جهت انتخاب کرده که مانند عراق وابسته به ایران و «مستعمره ایران» نیست؛ چرا که در آن دوره، دولت عراق از آمریکاییها به شدت دستور میگرفت و فضای خفقان موجود در ایران، همچنان در عراق نیز حاکم بود. پس از سفر نیز اگرچه دولت فرانسه برای اقامت امام شرطی نکرد، اما در آغاز امام را در خصوص مصاحبه با رسانهها محدود کرد، اما بعد این محدودیت نیز برداشته شد و دولت فرانسه نخواست و نتوانست پاسخگوی محدودیت آزادی امام در افکار عمومی جهان باشد.
بیان ماهیت جمهوری اسلامی
شخصیت کاریزماتیک یک رهبر روحانی و سیاسی، عملکرد او، سخنانش و نوع دیدگاههایش برای خبرنگاران، محققـان و حتی سیاسیون غربی به شدت جذاب و جالب ارزیابی شده است. خصوصاً صبح ژانویهای که امام در شب میــلاد مسیـح(ع)، دستور داده بود بین همسایهها شیرینی و هدیه توزیع شود، موج مثبتی در میان افکار عمومی فرانسه و بعد تمام اروپائیان ایجاد کرد و از فردای آن روز گروههای مختلف رسانههای غربی برای شناخت بیشتر از این شخصیت سیاسی و افکارش به نوفل لوشاتو میآمدند. از سویی در کنار تمام دیدارها، مصاحبهها، پیامها و هدایت انقلاب و مبارزات مردمی در ایران، امام همچنان به ترسیم و تکمیل اندیشه حکومتی خود که از سالها پیش در نجف آغاز شده بود، تأکید داشت.
با توجه به این نکته که بعد از تبعید امام (ره) به خارج از کشور، رژیم پهلوی از شدت اعمال و اقدامات ضددینی و ملی خود نکاست و تلاش کرد تا هرچه بیشتر زمینه را برای به حاشیه راندن دین از متن جامعه و عملی کردن مسئله جدایی دین از سیاست فراهم کند. به همین دلیل امام از همان آغاز با این که در دوران تبعید به سر میبرد، تلاش کرد، ضمن اذعان به پیوند عمیق بین دین و سیاست آن را دکترین قابل اجرا معرفی کند. حضور امام (ره) در یک کشور اروپایی بهترین فرصت برای تکمیل این دکترین و تبلیغ آن از رسانههای غربی شد.
این که از تکمیل اندیشه و تغییر شیوه رژیم حکومتی امام در پاریس سخن میرود، به دلیل آن است که بعضی تمایزهای طرح «حکومت اسلامی» با محوریت «ولایت فقیه» در نجف را با مواضع امام در طرح حکومتی با عنوان «جمهوری اسلامی» در پاریس در تعارض میدانند و همین امر را دستمایه بعضی چالشها و تفسیرهای غلط قرار میدهند.
امام (ره) پیش از رفتن به فرانسه در مواضع خود از حکومت اسلامی و حاکمیت ولایت فقیه بحث میکرد اما درباره برقراری جمهوری اسلامی سخنی به میان نمیآوردند، ولی بلافاصله بعد از استقرار در پاریس، امام در مصاحبهها، اعلامیهها و موضعگیریهای انقلابی و سیاسی خود، هدف اصلی نهضت اسلامی مردم ایران را ساقط کردن رژیم سلطنتی پهلوی و برقراری جمهوری اسلامی ذکر کرد.
امام در مصاحبهای با رادیو و تلویزیون اتریش در دهم آبانماه 57 در پاسخ به سؤالی درباره تغییر و تحولات آینده ایران گفت: «با قیام انقلابی ملت، شاه خواهند رفت و حکومت دموکراسی و جمهوری اسلامی برقرار میشود. در این جمهوری یک مجلس ملی، مرکب از منتخبین واقعی مردم، امور مملکت را اداره خواهند کرد... با استقرار جمهوری اسلامی ساختمان واقعی و حقیقی کشور شروع خواهد شد.» (4)
مسئله مهم در اندیشه سیاسی امام این بود که حکومت اسلامی بر محور ولایت فقیه که به منزله یک امر واجب و ضروری پذیرفته شده بود، باشد. اما نحوه تشکیل حکومت اسلامی و شکل آن به خواست و آرای مردم موکول شده بود. یعنی امام بر این نظر بود که باید نحوه تشکیل حکومت اسلامی را بعد از سرنگونی رژیم پهلوی به رأی گذاشت، نه اصل تشکیل حکومت اسلامی را. چنانکه اساساً اصل نهضت و قیام مردم به رهبری ایشان با هدف و بر مبنای تحقق اصول اسلامی آغاز شده بود.
چنانکه امام (ره) در پاسخ به سؤال خبرنگاران در پاریس از خط مشی یک حکومت اسلامی گفت: «حکومت اسلامی، استقلال کامل حفظ میشود. ما خواستار جمهوری اسلامی هستیم. جمهوری، فرم و شکل حکومت را تشکیل میدهد و اسلامی، یعنی محتوای آن فرم که قوانین الهی است.» (5)
همچنین امام در یکی از مهمترین پیامهای خود در پاریس که در آبان 57 به مناسبت کشتار مردم در دانشگاه تهران توسط نیروهای نظامی در سالروز تبعید امام صادر شد، صریحاً بیان میکند:
«هدف اسلامی ما برچیده شدن رژیم سلطنتی و سرنگونی سلطنت سلطه پهلوی است که غیرقانونی و غیرشرعی بودن آن بر همه روشن است و خیانت و جنایت بیپایان آن روشنتر و ملت ایران با هر طرحی که لازمهاش بقای نظام شاهنشاهی و حفظ سلسله پهلوی است، مخالف است... نظام حکومتی ایران جمهوری اسلامی است که حافظ استقلال و دموکراسی است و براساس موازین و قوانین اسلامی اعلام میشود و ما این پیشنهاد را در آتیه نزدیک به آرای عمومی رسماً مراجعه میکنیم...» (6)
این نگاه و بیان و اندیشه امام در پاریس مهمترین پرسش خبرنگاران و سیاسیون بود که ماهیت جمهوری اسلامی چیست؟ ایشان حتی بیان کرد که امروز در جهان آن چیزی که مقصود ما از جمهوری اسلامی است، دیده نمیشود و هیچیک از خصوصیات اصولی جمهوری اسلامی در حکومتهای عربستان یا جمهوریهای مسلمان الجزیره و ... وجود ندارد و اعلام کرد که قرار است در ایران حکومتی مستقر شود که اسلام تمام شئون حد و مرزهای آن را تعیین و تعریف کند، در عین این که دقیقاً باید به آرای عمومی در همهجا، احترام گذاشته شود. (7)
پایان سالهای تبعید
بالاخره مبارزات سالهای تبعید از 1343 تا 1356 با 85 روز زندگی رهبر بزرگ انقلاب اسلامی در فرانسه به پایان رسید. 85 روزی که گذشته از تهیه 450 مصاحبه و دیدار تلویزیونی با وی که برابر روزی 5 مصاحبه بود، باعث تکثیر انقلاب اسلامی در جهان غرب و انعکاس نظرات سیاسی ـ اسلامی امام شد.
روزهایی که قلب انقلاب مردمی ایران در نوفل لوشاتو میزد تا این روز که در روز 12 بهمن 57 به وطن بازگشت و سفر طولانی سالها تبعید به آغاز حضور در وطن و ادامه رهبری انقلاب اسلامی ایران انجامید.
سردبیری: « ارجاعات مندرج در این مطلب، در متن اصلی منتشر شده وجود نداشت».