سخنان پاپ بندیکت شانزدهم رهبر مسیحیان کاتولیک جهان خشم مسلمانان را برانگیخته است. اگر تا پیش از این تنها جورج بوش بود که از جنگهای صلیبی سخن میگفت و با تعابیری چون "فاشیسم اسلامی" باور بیش از یک میلیارد شهروند جهان را هدف حملات بیپایه خود قرار میداد، اکنون پاپ آلمانی را هم باید به صف آنان که ظاهرا تمایل به همزیستی ادیان ندارند و تقابل را به تعامل ترجیح میدهند، افزود. این همراستایی زمانی آزاردهندهتر مینماید که به خاطر آوریم رهبر مسیحیان کاتولیک، از جمله حامیان اصلی گفتوگوهای بین مذهبی و احترام به تمامی باورها و نمادهای مذهبی بوده است. اظهارات بحثبرانگیز و توهینآمیز بندیکت شانزدهم یا به عبارت بهتر کاردینال جوزف اکومیس راتزینگر، در مورد اسلام و پیامبر اکرم در حالی بیان شده است، که وی قریب به نیم قرن است به عنوان یکی از بهترین "دینشناسان" دستگاه واتیکان شناخته میشود.
اتهامات پاپ
پاپ در سخنرانی خود در آلمان که تحت عنوان "ایمان، منطق و دانشگاه" در محل دانشگاه رگنزبرگ ایراد شد به مطالعه کتابی اشاره کرد که در جریان آن گفتوگویی ـ در سال ـ 1391 در حوالی آنکارا میان امپراتور بیزانس مانویل دوم و یک متفکر پارسی (ایرانی) در مورد موضوع اسلام و مسیحیت صورت میگیرد. پاپ در ادامه میافزاید: در بحث هفتم، امپراتور به موضوع جنگ مقدس یا "جهاد" میپردازد و سپس بدون اشاره به تفاوت برخورد با اهل کتاب و مشرکان، در پرسشی جدی رابطه میان خشونت و مذهب را مورد سوال قرار داده و میگوید: "به من نشان بده که محمد(ص) چه چیز جدیدی آورده است. شما در این دین تنها چیزهایی غیرانسانی و اهریمنی مییابید. دستور او برای گسترش دین با شمشیر یکی از همین موارد است". رهبر مسیحیان جهان پس از نقل این اظهارات موهن و بیاساس بدون موضعگیری و یا رد آنها، ادامه میدهد: امپراتور پس از بیان صریح این موارد به بیان کامل دلایل غیرمنطقی بودن رواج مذهب از طریق خشونت پرداخته و میگوید: خشونت با طبیعت خداوند و طبیعت روح انسانی در تضاد است. امپراتور در ادامه میگوید: خداوند با خون ارضا نمیشود. اعمال غیرمنطقی با طبیعت خداوند در تضاد است. ایمان از روح متولد میشود نه از بدن. هر کس که میخواهد کسی را به ایمان دعوت کند باید توانایی خوب سخن گفتن و استدلال کردن داشته باشد، بدون خشونت و تهدید. پاپ اما در ادامه باز هم به نقل از پادشاه بیزانسی که 8 قرن قبل زیسته است، اظهارات موهن خود را ادامه داده و مدعی میشود: نکته اصلی سخنان پادشاه این است که عمل غیرمنطق با منطق مخالف طبیعت الهی است. نویسنده این رودررویی هم در ادامه مینویسد: برای امپراتور که به عنوان یک بیزانسی تفکراتش از فلسفه یونانی شکل گرفته است، چنین مسائلی بدیهی است اما برای مسلمانان که طبق تعلیمات مذهبی خداوند را بالاتر و ماورای همه چیز میدانند و او را قادر متعال قلمداد میکنند، اراده خداوند را نمیتوان با چارچوب تقسیمبندیهای بشر، حتی منطق، محدود کرد. پاپ در ادامه میافزاید: ما در درک خداوند و نحوه اعمال مذهب دچار ابهام هستیم. آیا تضاد عمل غیرمنطقی با طبیعت خداوند امری منبعث از یک ایده یونانی است یا باید آن را حقیقتی والا تلقی کرد؟ روشن شدن تکلیف این موضوع شاید بسیاری از معضلات فعلی را کاهش دهد.
واتیکان: پدر مقدس قصد توهین نداشت
سخنان پاپ و متهم کردن اسلام و پیامبر الهی آن به خشونت، خشم مسلمانان جهان را برانگیخته است. تنها ساعاتی پس از این اظهارات موهن انبوهی از رهبران مسلمان خواهان "عذرخواهی هر چه سریعتر پاپ" و جبران اهانتهای صورت گرفته توسط وی شدند. واتیکان در واکنش به موج خشم برخاسته اعلام کرده است که پاپ هرگز قصدی برای رنجاندن مسلمانان نداشته و به همین دلیل در موارد مختلف چه پیش و چه هنگام نقل سخنان امپراتور بیزانسی آنها را "غیرمودبانه" خوانده و با ارائه توضیحاتی در هنگام نقل قول آنها سعی کرده است نشان دهد که باورهای امپراتور چندان با واقعیت منطبق نیست. فدریکو لومباردی، مسئول مطبوعات واتیکان در این باره میگوید: قصد پدر مقدس هرگز آزار دادن و رنجاندن و یا برانگیختن حساسیتهای مذهبی مسلمانان نبود. کشیش لومباردی در مورد اینکه اگر اظهارات امپراتور مورد اشاره توهینآمیز، غیرمودبانه و غیرمنطبق با واقعیات بوده، چه الزامی وجود داشته است که پاپ در سخنرانی خود و در فرازی که به مبحث "جهاد" پرداخته است به آنها استناد کند، سکوت کرده و سخنی بر زبان نیاورده است. لومباردی ادعا میکند هدف پدر مقدس ایجاد احترام و گفتمان میان مذاهب و فرهنگها و البته اسلام است و سخنرانی او هم با هدف هشدار به فرهنگ غربی برای دست کشیدن از به تمسخر گرفتن مقدسات به بهانه آزادی بیان صورت گرفته است!
واکنش جهان اسلام
سازمان کنفرانس اسلامی با انتشار بیانیهای به شدت اظهارات پاپ در مورد محمد(ص) پیامبر اسلام و آنچه که وی "اسلام با شمشیر" خوانده است را رد کرده و میگوید: توصیف گسترش اسلام بدین نحو و مرتبط دانستن آن با خونریزی نشاندهنده بیاطلاعی کامل از اسلام و تاریخ اسلام است. جمعیت اخوانالمسلمین مصر هم با انتشار بیانیهای از اظهارات پاپ ابراز انزجار کرده و میافزاید: اظهارات پاپ به خشم مسلمانان دامن زده و آن را شعلهورتر ساخته است. این سخنان نشان داد که چگونه غرب و سیاستمداران و حتی روحانیانش در قبال اسلام و خصومتی دیرینه دارند. سخنرانی پاپ خشم مقامات ترکیه را هم برانگیخته است. مسئول امور مذهبی آنکارا میگوید: سخنان او واقعا تاسفآور است و با هیچ معیاری از آموزههای مسیحی و حتی انسانی نمیتوان آنها را توجیه کرد. این مقام ترک سپس به سفر پاپ به ترکیه ـ که قرار بود در ماه نوامبر سال جاری انجام شود ـ پرداخته و میگوید: تصور نمیکنم سفر کسی که در مورد پیامبر مقدس اسلام چنین نگرشی دارد و بازدید او از جهان اسلام، اصلا ضرورتی داشته باشد. در پاکستان هم گذشته از تظاهرات معترضان خشمگین، سنا و پارلمان ملی با صدور قطعنامههای متعددی سخنان رهبر مسیحیان کاتولیک جهان را نکوهش کردند. وزارت خارجه پاکستان هم اظهارات پاپ را تاسفآور و علیه اسلام تلقی کرده است. در قطر نیز شیخ یوسف القرداوی روحانی بزرگ با اشاره به اینکه مسلمانان حق دارند ناراضی باشند، اظهارات پاپ را شرمآور میخواند چرا که از سوی بلندپایهترین روحانی جهان مسیحیت ابراز شده است. او ادامه میگوید: مسلمانان از او میخواهند تا به خاطر توهین به مذهب پیامبر و باورهایشان از آنها عذرخواهی شود. در اندونزی نیز سازمان محمد (ص) بزرگترین سازمان مسلمانان اظهارات پاپ را ناشی از نابخردی از دانست و افزوده است: این سخنان نشان داد که پاپ دارای درک درستی از اسلام نیست. در کویت نیز دو روحانی ارشد این کشور، اظهارات پاپ را ناشی از تلاش وی برای معادل دانستن اسلام و تروریسم تلقی کرده و خواهان پوزش رسمی واتیکان شدند. در لبنان هم علامه محمدحسین فضلالله روحانی ارشد و مرجع شیعیان لبنان اظهارات پاپ را نشانه عدم درک وی از اسلام خوانده و از او خواست به دلیل درک نادرست از اسلام شخصا از مسلمانان عذرخواهی کند. فضلالله با اشاره به اینکه اسلام معتقد است اعتقاد بر تحمل استوار است و جهاد هم مسالهای دفاعی و پیشگیرانه است، نه تهاجمی و خصمانه، خواهان عذرخواهی شخص پاپ و نه نزدیکان وی شد. اسماعیل هنیه نخست وزیر فلسطین هم خواستار آن شد تا پاپ با بازپس گرفتن اظهاراتش از آسیب زدن به رابطه میان اسلام و مسیحیت خودداری کند. مسلمانان بریتانیا هم روز گذشته به جمع منتقدان جدی اظهارات پاپ پیوستند. بنیاد رمضان بریتانیا در واکنش به این اظهارات بیانیهای منتشر کرده و میگوید: اگر پاپ میخواهد به اسلام و تعالیم پیامبر محمد (ص) حمله کند، ای کاش آنقدر شجاع باشد که این انتقادات و توهینها را از زبان خود بیان کند، نه از زبان یک امپراتور مسیحی بیزانسی قرن 14! در بیانیه این بنیاد آمده است: پاپ ژان پل دوم 25 سال عمر خود را صرف ساختن پلی میان مسیحیت و اسلام کرد اما پاپ جدید ظاهرا علاقهای به پیگیری روش سلف خود نداشته و در دام نژادپرستانی افتاده است که اسلام را براساس اقدامات گروهی کوچک از عناصر افراطی مورد قضاوت قرار میدهند. در جهان امروز ضروری است که باورمندان به تمامی ادیان با یکدیگر ارتباط برقرار کرده و با افزایش درک متقابل نسبت به مذاهب، اختلافات مذهبی را عاملی برای بسط و گسترش مبادلات و تعاملات به شمار آورند. در فرانسه هم رهبر شورای مذهب اسلام از واتیکان خواست تا ابهامات موجود در سخنان پاپ را آشکار کند. در این بیانیه آمده است: امیدواریم واتیکان هر چه سریعتر موضع خود را در قبال اسلام به صراحت اعلام کند. دلیل بوبکر در این بیانیه به غرب و به ویژه روحانیون مسیحی هشدار داده است که متوجه تفاوت اسلام به عنوان یک مذهب و اسلامگرایی به عنوان یک ایدئولوژی سیاسی باشند.
بندیکت شانزدهم کیست؟
پاپ بندیکت شانزدهم یا جوزف آلویس راتزینگر، متولد 16 آوریل 1927 باواریای آلمان است. بندیکت شانزدهم دویست و پنجاه و ششمین پاپ کلیسای کاتولیک و حاکم واتیکان است. کاردینال راتزینگر در 19 آوریل 2005 در حالی به این مقام منصوب شد که ژان پل دوم، پاپ فقید، پس از 25 سال حضور در این سمت درگذشته بود. بسیاری معتقد بودند انتصاب کاردینالی 78 ساله، که پیرترین پاپ تاریخ کلیسای کاتولیک در سه قرن اخیر محسوب میشد، ناشی از سرخوردگی سایر روحانیون ارشد مسیحی از سالها انتظار برای رسیدن به پست مزبور بود و حضور ربع قرنی پاپ ژان پل دوم آنها را آگاه کرده بود که بهتر است شخصی جوان و یا حتی میانسال به این پست برگزیده شود. بندیکت شانزدهم از ابتدای دهه 80 میلادی به ریاست کمیته "اجماع دکترین ایمان" یا همان کمیته "تفتیش عقاید واتیکان" منصوب شد. وظیفه این کمیته جلوگیری از هرگونه انحراف کشیشان از تصمیمات کلیسا است. اعمال خشن این گروه در قرون وسطی باعث شده بود تا "انگیزاسیون" مترادف سلطه کلیسای سنتی بر افکار و اعمال انسانها و دور کردن آنها از منطق و برداشت عقل تلقی شود. راتزینگر در دوران میانسالی خود به عنوان استاد دانشگاه نام خود را به عنوان یک "مذهبشناس بارز" ثبت کرد. او دارای تالیفات متعددی در حوزه مسائل مذهبی و از جمله مخالفان جدی سکولاریسم و نفوذ اندیشههای سکولار در جامعه مذهبی است. بندیکت شانزدهم محافظهکاری سنتگرا و خواهان بازگشت جوامع مسیحی به اصول و آمیزههای راستین مذهبی است. رهبر مسیحیان جهان گذشته از اظهارات توهینآمیز اخیر خود، عموما در قبال سایر ادیان و حتی اسلام رویکردی مسالمتآمیز و پذیرای گفتوگو داشته است. وی در ماه مارس سال جاری تصریح کرد که نباید جنگ عراق را نبرد صلیبی مسیحیان علیه مسلمانان تلقی کرد و غرب را هم نباید مترادف مسیحیت دانست. با انتشار کاریکاتورهای موهن در مورد پیامبر اعظم اسلام هم پاپ موضعی بسیار جدی گرفت و تصریح کرد که کلیسای کاتولیک معتقد است برای درک بهتر و صلح میان انسانها، باید باورها و نمادهای مذهبی محترم شمرده شوند. درک و احترام به باورهای مذهبی امری ضروری و الزامی است. پاپ در 16 آوریل سال جاری هم خواهان حل و فصل مسالمتآمیز بحران هستهای ایران شد و اظهار امیدواری کرد که طرفین با مذاکرات صادقانه به راهحلی محترمانه دست یابند. بندیکت شانزدهم از مخالفان نبرد پیشگیرانه ـ دکترین دفاعی بوش ـ است و میگوید جنگ عراق هیچ توجیه اخلاقیای ندارد. او میگوید: اقدام بوش برای فرستادن ارتش به قلب جهان اسلام برای ارتقای دموکراسی، ضررهای به مراتب بیشتری در قیاس با سودهای مورد تصور داشته است. وی همزمان از مسیحیان خواسته است تا با مهاجران مسلمان با آغوش گشاده روبهرو شده و با آنها به گفتوگوی مذهبی براساس احترام بپردازند. پاپ آلمانی گفتوگو میان ادیان را امری ضروری خوانده و آن را راهی برای نجات و سعادت بشریت میداند. سخنان اخیر پاپ اما با هیچ یک از باورهای سابق او همخوانی ندارد. در چنین شرایطی بسیاری معتقدند سخنان رهبر مسیحیان کاتولیک جهان را باید اشتباهی سهوی دانست و برخی نیز در دفاع از وی به این موضوع استناد میکنند که او این مباحث را در محیط دانشگاهی ارائه کرده و اصولا نباید در سطح جامعه پخش میشد. آنها به تز دکترای او اشاره میکنند که در سال 1959 در دانشگاه بن با عنوان "خداوند ایمان و خداوند فلسفه" ارائه شده و معتقدند پاپ با توجه به تسلط خود بر مسائل تئوریک مذهبی، گاه خارج از فهم عوام صحبت میکند. بنابراین سخنان وی در دانشگاه آلمانی را نباید جز یک بحث صرف تئوریک و بیان اندیشههای مختلف دانست. سخنان پاپ، مردی که انتظار میرفت بیش از هر رهبر مذهبی جهان به گفتوگوی میان ادیان باور داشته باشد، اکنون باعث رنجش بسیاری از مردانی شده که او خواهان گفتوگو و تعامل با آنها بوده است. آیا واتیکان برای برطرف کردن این کدورت اقدامی صورت خواهد داد؟