تردید در دستیابی به اهداف چشم‌انداز بیست ساله

گروه سیاسی: نحوه اجرایی شدن سند چشم انداز بیست ساله به چه سمت و سویی می رود؟ این سوالی است که کارشناسان مختلف در ماه های گذشته به دفعات مطرح کرده اند و اکنون هشدارهای رئیس مجمع تشخیص مصلحت نظام و انتقاد وی از مدیریت اقتصادی دولت مسئله را بسیار حائز اهمیت کرده است.
آیت الله هاشمی رفسنجانی چندی پیش از دور افتادن دولت از مسیر سند چشم انداز بیست ساله ابراز نگرانی کرد و گفت در حالی که قرار بود هر سال از میزان وابستگی اقتصاد کشور به نفت کاسته شده و دولت نیز کوچکتر شود اما اکنون شاهد آن هستیم که اتکای دولت به نفت بیشتر شده و حجم دولت نیز افزایش یافته است.
در این میان با توجه به نقش نظارتی مجلس، انتظار می رود تا قوه مقننه نسبت به عملکرد دولت حساس بوده و میزان انطباق آن با سند چشم انداز را مورد بررسی قرار دهد. با این حال کمتر پیش آمده نمایندگان مجلس در این خصوص وارد عمل شده و موارد تخطی از سند چشم انداز و حتی برنامه پنج ساله را یادآور شوند.
نکته دیگر آنکه برخی کارشناسان اعتقاد دارند با گذشت حدود دو سال از تدوین سند چشم انداز وقت آن است تا به صورت کمی میزان تحقق اهداف چشم انداز مورد بررسی قرار گیرد.
مخالفان این دیدگاه معتقدند از آنجایی که سند چشم اند فاقد اهداف کمی است در نتیجه معیاری وجود ندارد که مشخص شود تا چه اندازه اهداف کمی برنامه پنج ساله حاصل شده است. به عنوان نمونه حسن سبحانی عضو کمیسیون برنامه و بودجه مجلس معتقد است چون اهداف مصوب کمی، برای برنامه های پنج ساله منتشر نشده نمی توان پاسخ داد که آیا دستاوردها فراتر از اهداف برنامه است یا پایین تر از اهداف برنامه.
وی با اشاره به نقصانی که به لحاظ ارزیابی در نظام بودجه ریزی وجود دارد ابراز عقیده می کند؛ به طور منطقی باید برنامه های پنج ساله در قالب اهداف کمی، به تصویب مجلس برسد تا بتوان مشخص کرد که مثلا در بودجه سال 86 چه اعتباراتی برای رسیدن به چند درصد از اهداف مصوب قبلی لازم است و در پایان سال بشود ارزیابی کرد که آیا به آن درصد معین رسیده ایم یا خیر. به این ترتیب، کمی کردن برنامه ها یکی از راهکارهایی است که عنوان می شود تا از این طریق بتوان میزان تحقق برنامه های تصویب شده را سنجید.اما آیا چنین راهکارهایی عملیاتی است.
نگرانی کارشناسان
گرچه مجلس باید بر تحقق برنامه پنج ساله و سند چشم انداز نظارت داشته باشد اما به نظر می رسد گاهی اوقات نمایندگان مجلس هم با مصوبات خود سند چشم انداز و برنامه پنج ساله را نقض می کنند. این موضوع از نگرانی های کارشناسان اقتصادی است. درهمین حال برخی نمایندگان مجلس هم هستند که این مسئله را قبول داشته و به شدت از نقض سند چشم انداز ابراز نگرانی می کنند. به عنوان نمونه اصغر گرانمایه پور عضو کمیسیون برنامه و بودجه و عضو فراکسیون اصولگرایان مجلس اعتراف می کند که مجلس و دولت هردو به طور مشترک ناقض تحقق سند چشم انداز بوده اند.
وی نظارت مجلس بر عملکرد دولت را بسیار مهم دانسته و خاطرنشان می کند؛ مجلس در راستای تحقق چشم انداز بیست ساله حساسیت ویژه ای داشته و طی دو سال گذشته به هر شکل تذکرات مختلفی به دولت داده است به اعتقاد وی این تذکرات تا سطحی که موجب تفاهم بیشتر بین مجلس و دولت برای دستیابی به این هدف مشترک شود تاثیرگذار بوده است.
اما آیا تذکرات مجلس به دولت کارساز بوده است؟
ملزومات تحقق سند چشم‌انداز
براساس سند چشم انداز، جمهوری اسلامی ایران در افق سال 1404 باید از حیث اقتصادی و فن آوری به مقام اول خاورمیانه دست یابد. طبیعی است رسیدن به چنین جایگاهی در خاورمیانه ملزوماتی دارد که برخی از آنها در سند چشم انداز ذکر شده و لازم است برنامه های پنج ساله کشور براساس آن تدوین شود. انحراف از این سند می تواند کل برنامه را دچار تغییر کرده و کشور را ز رسیدن به اهداف تعیین شده دور سازد. به عنوان نمونه اگر برنامه های پنج ساله در راستای سند چشم انداز نبوده یا تغییرات پیاپی آن را از سند دور سازد، نمی شود نسبت به نتایج نهایی چندان خوشبین بود.
نماینده کاشان در مجلس، برنامه های پنج ساله توسعه را یکی از گام های پیش بینی شده برای حرکت در مسیر تحقق سند چشم انداز بیست ساله ارزیابی می کند اما اصلاح مکرر آن در مقاطع زمانی مختلف را باعث نگرانی می داند.
گرانمایه پور در این زمینه مثالی می زند؛ «به طور مثال میزان برداشت از ذخایر ارزی حاصل از فروش نفت در سند چشم انداز مشخص شده است ولی دولت در بودجه های سالانه چندین برابر ارقام سند را مطالبه کرده است که این خود حکایت از نقش سند چشم انداز از سوی دولت دارد.»
این البته تمام نقض برنامه چهارم و سند چشم انداز نیست چراکه مجلس نیز با اقدام خود نقض دولت را کامل می کند چنانکه به گفته این نماینده مجلس، قوه قانونگذاری در نهایت با کاهش درصد ناچیزی از پیشنهادات بودجه ای دولت، عملا از نقض برنامه چهارم و سند چشم انداز حمایت می کند از این رو دستیابی کشور به اهداف سند چشم انداز دچار تردید می شود.
تردید در دستیابی به اهداف سند چشم انداز از سوی برخی دیگر از کارشناسان و نمایندگان مجلس هم مورد تایید قرار می گیرد. به اعتقاد آنها وقتی سند چشم انداز و برنامه چهارم به طور مکرر نقض می شود نمی توان خوشبین بود که در افق 1404 به اهداف تعیین شده دست پیدا کرد. گرانمایه پور به ایسنا می گوید؛ تحقق اهداف عالی سند چشم انداز در گرو همفکری، همکاری و همراهی قوای سه گانه، برنامه ریزان، دست اندرکاران، دانشگاهیان و کارشناسان در تمام رشته ها و بخش ها ست.
وی با ابراز تاسف از اینکه در بخش اقتصادی عملکرد امیدوارکننده ای در راستای تحقق سند چشم انداز به چشم نمی خورد می گوید؛ به عوض در بخش فناوری، دانشمندان رشته های مختلف به تولید عمل و نهضت نرم افزاری در دانش پزشکی، آی تی و انفورماتیک، دانش هسته ای، صنایع هوافضا، نظامی و دفاعی و تولید موشک های روبه رو، کشور را به جایگاه امیدوارکننده ای نزدیک کرده است.
تخطی آشکار
وقتی رئیس مجمع تشخیص مصلحت نظام به انتقاد در می آید و از مدیریت اقتصادی دولت انتقاد کرده و از تحقق اهداف سند چشم انداز ابراز نگرانی می کند، باید هوشیارانه تر موضوع را زیر نظر گرفت. آیت الله هاشمی رفسنجانی چهره ای نیست که به انتقاد شهره باشد با این حال وقتی وی با آن سوابق و تجارب گرانبها از موضوعی ابراز نگرانی کرده و آن را علنی هم می کند حتما تخطی آشکاری صورت گرفته، یا به توصیه ها و هشدارها ترتیب اثری داده نشده است، چرا که آیت الله هاشمی رفسنجانی معمولا ترجیح می دهد موارد مورد نظرش را با توصیه های دوستانه و غیرعلنی مطرح کند.
همزمان با این هشدار، ابراز نگرانی نمایندگان مجلس و کارشناسان اقتصادی هم بر اهمیت موضوع می افزاید. تا به حال دولت پاسخی به انتقادات صورت گرفته نداده است. این در حالی است که هر ورز بر میزان انتقادات کارشناسان افزوده می شود. در یکی از آخرین انتقادات، هادی حق شناس عضو کمیسیون برنامه و بودجه مجلس با متهم کردن مجلس و دولت به نقض برنامه می گوید؛ اگر طی سال های 85 و 86 انحراف از برنامه که به شدت در حال پیشرفت است، ادامه یابد مطمئنا تحقق سند چشم انداز بسیار مشکل خواهد بود. در این شرایط باتوجه به انتقاداتی که به نمایندگان مجلس وارد است چه می توان کرد. حق شناس در این خصوص می گوید؛ در شرایطی که مجلس نخستین نقض کننده مصوبات کلان نظام است مردم باید از خود هوشیاری نشان داده و در انتخابات نمایندگان توجه بیشتری از خود نشان دهند.
خشت اول گر نهد معمار کج
برخی معتقدند قضاوت درخصوص عملکرد دولت در راستای سند چشم انداز بسیار زود است. در مقابل این نظر وجود دارد که نشانه های انحراف از سند چشم انداز و برنامه پنج ساله از هم اکنون مشهود است و کارشناسان وظیفه دارند پیش از بروز نابسامانی ها درخصوص انحراف های شکل گرفته هشدار دهند، چرا که گرچه ممکن است برخی از انتقادها به مذاق خوش نیاید اما بیان آن و رفع نواقص از بروز مشکلات بزرگ تر در آینده جلوگیری می کند.
بی تردید کارشناسان مجمع تشخیص مصلحت نظام که سند چشم انداز 20 ساله را به دقت تدوین کرده اند اکنون بیش از هر کارشناسی می توانند در خصوص میزان تحقق این سند ابراز عقیده کنند.
گرچه تا به حال برخی انتقادهای جسته گریخته از سوی صاحب نظران در این خصوص مطرح شده است اما شاید لازم باشد در صورت افزایش انحراف از سند چشم انداز، گزارش های دقیق و کارشناسی شده ای ارائه شود. چراکه، اگر از همین شروع حرکت به سوی سند چشم انداز، پایه کار غلط گذاشته شود در سال پایانی مورد نظر این سند نمی شود به برنامه های مورد نظر دست یافت.
در همین حال انتظار می رود نمایندگان مجلس شورای اسلامی هم نظارت بیشتری بر عملکرد دولت داشته باشند و از طریق ابزارهای نظارتی خود این مسئله را تحت نظر قرار دهند. علاوه بر آن با توجه به هشدارهای کارشناسان در مورد برخی مصوبات مجلس و مغایرت آن با سند چشم انداز، لازم است نمایندگان در این زمینه نیز از خود هوشیاری لازم را نشان داده و در رای گیری ها با دقت نظر عمل کنند.
همچنین نمایندگان عضو کمیسیون برنامه و بودجه با توجه به تخصص خود می توانند آگاهی های لازم را به نمایندگان داده و آنها را در مورد مصوباتی که از برنامه چهارم و سند چشم انداز انحراف دارد روشن سازند.
اگر نقض سند چشم انداز از سوی نمایندگان مجلس متوقف شود، آنگاه بهتر می توان دولت را نیز از نقض این سند بازداشت ولی همراهی و حمایت از نقض سند، قوه قانونگذاری را از نقش نظارتی خود دور کرده و دشوار می توان از طریق تذکر یا اخطار دولت را به مسیر اصلی باز گرداند. در این راه می توان هشدارهای بزرگان نظام و ریش سفیدان با تجربه را هم مد نظر قرار داد و در راه تحقق سند چشم انداز بیش از پیش کوشید.