دکتر محمود منصور نژاد
یکی از موضوعاتی که همواره نقش بسیج را در آن پررنگ میبینیم، تلاش برای برقراری امنیت سیاسی اجتماعی است از اینرو مبحث حاضر تلاش دارد این نقش را به نوعی برجسته نماید.
مباحث این نوشتار تحت عناوین زیر سامان یافته است:
الف- تاملی برمفهوم و ابعاد امنیت
ب- نکاتی در رسالت امنیتی بسیج مستضعفین
ج- طراحی یک تحقیق
الف- تاملی بر مفهوم و ابعاد امنیت
1- به دلایلی کالبدشکافی لغوی و مفهومی امنیت کار سهلی نیست، گرچه واژه امنیت در لغت به معنای بیبیمی، ضدترس، اطمینان و آرامش قلب به کار رفته، اما در اصطلاح تعریف جامعی از آن وجود ندارد. زیرا اولا امنیت به مفاهیم دیگری چون قدرت، منافع، اهداف، مصالح، ارزشها و تهدیدات گرهخورده است که آن مفاهیم نیز حیطهبندی دقیق و مشخصی ندارد. ثانیا امنیت پس از تعریف خودی، دیگری و ترسیم مرزهای هویتی بین این دو، معنا مییابد تا معلوم شود که دشمن و دیگری و نامحرم کیست تا بدو اعتماد نکرد و حال آن که خودی و دیگری حریم مطلق، قطعی، جاودانی و مشخصی در همه موارد ندارند و هم خود و هم دیگری مراتب و سطوحی دارند. ثالثا بحث امنیت از آنجا که دچار تحول مفهومی شده و از بعد نظامی به سایر ابعاد گسترش یافته (امنیت اقتصادی، فرهنگی، سیاسی و...) به دلیل فوق و نیز ادله دیگری مفهومبندی و تعریف از امنیت دشوار است و بهترین راه ارایه تعریف عملیاتی و انضمامی از امنیت در هر بعد است تا با شاخصهای مطروحه، حوزه مورد بحث را تست نماییم.
2- ابعاد و اقسام امنیت در قالب زیر قابل ارایهاند: مبنای تقسیم حاضر آن است که عوامل امنیت و ناامنی در انسان و یا بر انسان باشد. با این مبنا امنیت در یک تقسیم ثنایی بر دو قسم است: «برونی و درونی» مراد از امنیت برونی عدم تهدید و خطر از سوی عوامل بیرونی است تا آرامش فرد یا گروه یا جامعه و... حفظ شود. اقسام امنیت را با زیر مجموعههای قابل فرض به شکل زیر میتوان به تصویر کشید: (البته متناسب با رسالتهای بسیج)
امنیت درونی
1- امنیت روحی: در حوزه علوم اخلاق و عراق است و معلمان این دو علم پاسداران این قسم از امنیتاند.
2- امنیت روانی: در حوزه علم روانشناسی مطرح شده و متخصصان این رشته محافظان و مشاوران این قسم از امنیتاند.
امنیت بیرونی
1- امنیت شهروندی: مراد تامین امنیت آحاد جامعه برای حفظ آزادیهای فردی (بیان قلم، تشکل و...) است. این گونه امنیت میتواند از سوی دولتها تهدید گردد. متکفل بحث از این قسم امنیت علوم سیاسی است و مدافعان آن مطبوعات، احزاب و صاحبان قلم و اندیشه و... میباشند.
2- امنیت اجتماعی: این قسم امنیت در علوم اجتماعی ( جامعه شناسی) بحث شده و حافظان آن معمولا نیروی انتظامی و... اند و عمدتا از سوی اسرار، گروههای مفسد، قاچاقچیان و... تهدید میگردد.
3- امنیتملی: این قسم از امنیت در علم روابط بینالملل مورد بحث قرار گرفته، عمدتا توسط ارتش تامین شده از سوی دشمنان خارج از مرزها، مورد تهدید قرار میگیرد.
4- امنیت داخلی (اطلاعاتی): این قسم از امنیت در علوم نظامی- اطلاعاتی مورد اهتمام است و عمدتا توسط وزارت اطلاعات و سایر نیروهای اطلاعاتی- حفاظتی حراست شده و از سوی جاسوسان، ستون پنجم، گروهگهای سیاسی وابسته به بیگانگان و ... تهدید میگردد.
5- امینت فرهنگی: این قسم از امنیت در علوم مختلف و به صورت بین رشتهای میتواند مورد تامل قرار گرفته و حراست از آن سوی دو نهاد فرهنگی عمده یعنی حوزه و دانشگاه در ایران صورت میپذیرد. این قسم از امنیت، هم از سوی نیروهای فرهنگی داخلی میتواند مورد تهدید قرار گیرد.
تذکر1: همه این اقسام اخیر از نگاه دینی و شیعی عمدتا در مباحث فقهی- حقوقی و خصوصا فقه سیاسی مورد توجه قرار گرفته و مجتهدان میتوانند در مباحث نظری آنها آرای اجتهادی داشته باشند. (امنیت درونی هم در حوزه علم اخلاق از منظر دینی است.)
تذکر 2: اقسام یاد شده امنیت را در یک نگاه دقیق فقهی میتوان با مباحث جهاد مطابقت داد. اگر در یک نگاه جهاد به دو قسم «جهاد اکبر» و «جهاد اصغر» قابل تقسیم است، میتوان گفت که رسالت جهاد اکبر، تامین امنیت درون و غایت جهاد اصغر، تامین امنیت برون است. جهاد اصغر خود اقسام دیگری چون جهاد ابتدایی و دفاعی دارد. (جهاد دفاعی به اقسامی چون جهاد علیه متجاوزان خارجی و جهاد با محاربین و نیز بغاه داخلی منقسم میگردد.) و با یک نگاه کارشناسانه و دقیق میتوان اقسام امنیت را با انحای جهاد پیوند داد و مرتبط نمود.
نکاتی در رسالت امنیتی بسیج مستضعفین
نکاتی که بالاجمال در رابطه با بسیج و امنیت میتوان گفت عبارتنداز:
1- میتوان ادعا نمود که بسیجیان در رابطه با همه ابعاد امنیت برونی (شهروندی، ملی، اجتماعی و ...) میتوانند ایفای نقش کنند و مسوولیت بپذیرند؛ اما این مدعا در «مقام ثبوت» است، ولی در «مقام اثبات» تامین هر قسم از امنیت ابراز و شرایط خاص خود را میطلبد که در صورت غیر مسلح بودن، ورود به آن حوزهها نه تنها کارساز نیست، بلکه چه بسا نتیجه آن تسلیم شدن و سنگر را به دیگران وانهادن منجر میشود. اگر امنیت شهروندی بخواهد به صورت مبنایی مورد توجه بسیجیان قرار گیرد، ذیل بحث امر به معروف و نهی از منکر و نصیحت بر زمامداران اسلامی تعریف میشود که در این صورت پیش شرط چنین امر و نهی پیچیدهای در سطح نظام سیاسی، علم و آگاهی است که شرط هر نوع از امر به معروف و نهی از منکر میباشد. با فقدان اطلاعات و عدم درک صحیح از مسایل پیچیده این حوزه ایفای این وظیفه امنیتی نه تنها مشکل سوز نیست که مشکل ساز است و یا اگر منظور امنیت برونی، امنیت فرهنگی است، بسیج میتواند در این حیطه ایفای نقش کند، اما به شرط آن که با ابزار و سلاح متناسب و شایسته این میدان آشنا و مسلح شود. والا ممکن است یا تسلیم شود و یا با سلاح خشونت و نظامی وارد عرصه فرهنگی شود، که در این صورت نه تنها به امنیت فرهنگی کمک نمیکند، نه تنها اذهان را از جهت پرسشها و شبهات فرهنگی آرام نمیکند، بلکه خود به فضای ناامنی دامن میزند و یا ...
2- گرچه بسیج این قابلیت را دارد که همه اقسام امنیت برونی را تامین کند، اما بنا به شرایط زمانی و مکانی ممکن است یکی از اقسام امنیت بر سایر ابعاد رجحان یافته و تقدم یابد. مثلا در زمان دفاع مقدس تامین «امنیت ملی» مهمترین وظیفه سازمان بسیج مستضعفین بود و امروزه ممکن است «امنیت داخلی- اطلاعاتی» از وظایف بسیار مهم بسیج باشد و در صورت کسب قابلیتها و تواناییها، برای تامین امنیت فرهنگی نیز وارد عرصهها شود.
3- از آنجا که امنیت برون با امنیت دورن پیوند وثیقی دارد وجود امنیت درون (اطمینان، قرار، آرامش باطنی، سکینه و ...) در ایفای وظیفه برای تامین امنیت برون موثر است، از این رو بسیجیان برای تامین امنیت درون باید بسترهای مناسب را آماده نموده و به سلاح این میدان نیز مجهز باشند. اگر سلاح امنیت برون، ابزارهای عینی(قلم، شمشیر و ...) است، سلاح امنیت درون، اشک و ناله و دعا و ... میباشد. بسیجی که در حوزه درون و در جهاد اکبر توفیقی ندارد، در جهاد اصغر و در تامین امنیت برون نیز به بن بست میرسد.
4- از آنجا که بسیج رسالت حفظ امنیت را به عنوان یک وظیفه دینی تلقی میکند، به نظر میرسد با همه اهمیتی که موضوع امنیت و نعمت امنیت دارد (که بدون آن از سایر مواهب و نعمات نمیتوان به صورت مطلوب بهره برد، امنیت از نگاه روانشناسان از نیازهای اساسی و اولیه است، پیشرفت اقتصادی، توسعه فرهنگی، سیاسی و ... منوط و مشروط به وجود امنیت است و ...) هنوز تامل جدی در موضوع از سوی نهاد بسیج صورت نپذیرفته است و جا دارد که با مراجعه به قرآن مجید (مثلا آیات بقره/ 125، آل عمران/ 97، نور/55، قریش/4، نحل/ 112، انفال/ 60 و ... ) و تفاسیر موجود ذیل آیات امنیتی و معجمهای موجود ذیل واژههای قرآنی (مثلا معجم مفردات الفاظ قرآن از راغب اصفهانی) و نیز منابع روایی (مثلا وسایل، ج 11، باب 58، المستردک، ج 8، باب 8، روایت 8963، الکافی، ج 1، ص 27، روایت 30، تحف العقول، ص 243، نهج البلاغه/ خطبه 27 و ...) به صورت اساسی مباحث امنیتی را از نگاه منابع اصلی دینی و شیعی مورد توجه قرار داد و ابعاد نظری مبحث را تقویت و نیروهای بسیجی را نسبت بدانها توجیه نمود.
5- طرح بحث امنیت، برای همیشه ضرورت دارد، اما در شرایط حاضر و پس از 11 سپتامبر که رهبران مغرور امریکا، جهانیان و خصوصا ایران اسلامی را تهدید میکنند و امنیت این مرز و بوم را تهدید میکنند، ضرورت مضاعف دارد. به امید آنکه نیروی مقاومت سپاه و بسیجیان عزیز، در حوزه نظری و عملی در ایفای وظایف برای تامین نظام مقدس جمهوری اسلامی توفیق مطلوب داشته باشند، البته واضح است که برای رسیدن از حوزه نظری امنیت، در ابعاد مختلف، همه فعالان امنیتی و از جمله بسیجیان یابد در حوزه امنیتی «تربیت» مناسب و لازم را ببینند و مباحث نظری صرف برای ایفای وظیفه امنیتی هرگز کافی نیست.
ج- طراحی یک تحقیق
در اینجا اجمالا به بعضی از نکات و پرسشهای مربوط به نقش بسیج در تامین امنیت اشاره میشود و یک پژوهش در موضوع یاد شده حداقل در سه سطح جای بررسی دارد:
1- مقام توصیف: در این مقام میتوان نقش بسیج از بدو تامین تاکنون را در تامین امنیت برونی در همه ابعاد (اجتماعی، ملی و ...) در یک تلاش جمعآوری نمود. در این نگاه به ما وقع و حوادث و جریانات بیش از دو دهه اخیر اشاره شده و در یک کار میدانی و با اجرای پرسشنامه و مصاحبه و ... دادههای موجود، از منابع ذی صلاح جمعآوری میگردد.
2- مقام تحلیل: در مقام اول میبینیم که مثلا در یک حوزه امنیتی بسیج موفقتر از حوزهها و ابعاد دیگر بوده است و در یک حیطه ناموفق بود. در این مقام چرایی توفیق و عدم توفیق تبیین میگردد و به عوامل موثر بر نقش بسیج اشاره میگردد.
3- مقام تجویز: در این مقام برای جبران کاستیهای نقش بسیج در امنیت چاره جویی شده و راهبردها و راهکارهای مناسب برای تقویت سایر ابعاد امنیت بسیج ارایه میگردد.
از آنجاست که نسبت به موضوع فوقالذکر، «بسیج و امنیت» هم کار جدی نشده و خلا محسوس وجود دارد و هم این پژوهش بسیار کاربردی و مورد نیاز است. در ضرورت اجرای آن تردیدی وجود ندارد. برای جذب حمایتهای مادی و معنوی از مراکز ذیصلاح، مراکز تحقیقاتی نیروی مقاومت در اولویت میباشد.