حسن خیاطی
پس از گذشت 2 روز از امضای قرارداد خط لوله نفتی موسوم به «ناباکو» در ترکیه دولت جمهوری اسلامی ایران در نخستین موضع گیری رسمی خود پس از امضای این قرارداد ضمن اعلام آمادگی برای عضویت در این طرح تصریح کرد: ایران آماده صادرات 10 میلیارد مترمکعب گاز به ناباکو است! این موضع در بیانیه ای که از طریق سفارت جمهوری اسلامی ایران در ترکیه منتشر شد مورد تاکید قرار گرفت.
این درحالیست که روز دوشنبه گذشته در آنکارا و به میزبانی ترکیه قرارداد انتقال گاز موسوم به ناباکو میان کشورهای در مسیر این خط لوله به امضا رسید و گام نخست برای اجرایی شدن این طرح برداشته شد. رجب طیب اردوغان نخست وزیر ترکیه سرگئی استانیشو نخست وزیر بلغارستان امیل بوک نخست وزیر رومانی گوردون باجنایی نخست وزیر مجارستان و ورنر فایمان صدراعظم اتریش از امضاکنندگان این قرارداد بودند.
این خط لوله سه هزار و سیصد کیلومتری که انتظار می رود در سال 1393 به بهره برداری برسد با حمایت آمریکا و به منظور کاستن از میزان وابستگی کشورهای اروپایی به گاز کشور روسیه ساخته می شود. هزینه احداث این خط لوله که از کشور آذربایجان (سواحل دریای خزر) تا خاک اتریش در مرکز اروپا امتداد خواهد داشت حدود 11 میلیارد دلار پیش بینی شده است. در حال حاضر از جمهوری آذربایجان به عنوان اصلی ترین تامین کننده گاز برای انتقال از طریق این خط لوله نام برده می شود اما در مراحل بعدی قرار است گاز تولیدی سایر کشورهای آسیای میانه و حتی عراق نیز از طریق این خط لوله به اروپا منتقل شود.
در مورد عدم دعوت از جمهوری اسلامی ایران برای مشارکت دراین طرح عظیم گازی در حالیکه ایران دومین کشور دارای منابع غنی گاز در جهان به شمار می رود و به تنهایی دارای 28 تریلیون مترمکعب ذخایر گازی است و از طرفی مجموع ذخایر گازی کشورهایی که قرار است گاز آنها از طریق این خط لوله به اروپا منتقل شود تنها 8 تریلیون مترمکعب است تحلیلها و اظهارنظرهای متفاوتی بیان شده است.
عده ای معتقدند مخالفت صریح دولت آمریکا با عضویت جمهوری اسلامی ایران در این طرح دلیل اصلی دعوت نشدن تهران برای مشارکت در این طرح می باشد. این عده اظهارات «ریچارد مورنینگ استار» نماینده ویژه آمریکا در امور انرژی آن کشور را مورد استناد قرار می دهند که گفته بود: «ایران تا زمانی که روابط خود با کشورهای غربی و آمریکا را بهبود نبخشیده است نباید در این طرح حضور داشته باشد.» وی اضافه کرده بود ممکن است در آینده چنانچه روابط میان ایران و آمریکا عادی شود ایران نیز در این طرح شرکت داده شود.
چندی قبل پیش از امضای قرارداد این طرح طی کنفرانسی که در شهر صوفیه مرکز بلغارستان نیز برگزار شد و اتفاقا در آن کنفرانس نیز نماینده ای از ایران شرکت نداشت عدم دعوت نشدن ایران به این طرح به عنوان یکی از قطبهای منابع گاز جهان رای بسیاری از خبرنگاران حاضر در این نشست سئوال برانگیز شده بود به گونه ای که سه پرسش نخست در این کنفرانس خبری از دلایل دعوت نشدن ایران بود. در خبری که سایت تابناک در این زمینه منتشر کرد آمده بود: «سفارت کشورمان در صوفیه که بیش از یک سال است بدون سفیر اداره می شود گویا اصلا از برگزاری چنین کنفرانسی آگاه نبوده و حتی تا این لحظه هیچ گونه تذکر و یا نامه اعتراض آمیزی برای این کار دولت بلغارستان داده نشده است.» البته هنوز هم مشخص نشده است که این کار دولت بلغارستان نیز براساس مخالفت آمریکا با شرکت ایران در طرح ناباکو صورت گرفته بود یا خود دولت صوفیه راسا این تصمیم را گرفته است؟
عده ای دیگر معتقدند دولت جمهوری اسلامی ایران خود علاقه ای به شرکت در این طرح عظیم گازی نداشته و دلیل آن را نیز فقدان توجیه اقتصادی برای این طرح می دانند. این عده دلایل اعتقاد خود را مستند به اظهارات آقای غنیمی فرد معاون سرمایه گذاری شرکت ملی نفت ایران می کنند که گفته بود: «ساخت خط لوله ناباکو زمانی منطق اقتصادی به همراه خواهد داشت که از منابع قابل توجهی برای تامین گاز در درازمدت برخوردار باشد.» وی تاکید کرده بود اروپایی ها نمی توانند از گاز ایران صرف نظر کنند.
عده ای دیگر عدم علاقه ایران برای شرکت در این طرح را جانبداری دولت تهران از روسیه تلقی کرده اند و معتقدند جمهوری اسلامی ایران برای آنکه حمایت دولت روسیه در مسایل هسته ای را از دست ندهد علاقه ای به این طرح از خود نشان نداده است. از آنجا که هدف اصلی اجرای طرح خط لوله گازی ناباکو برای کمک به کشورهای اروپایی جهت خلاصی از وابستگی آنها به گاز روسیه است ایده فوق الاشاره طرفداران جدی دارد!
جمعی دیگر اعتقاد دارند عدم هماهنگی میان مسئولین دولت و موضع گیریهای سیاسیون در این خصوص موجب از دست رفتن فرصت بزرگی برای جمهوری اسلامی ایران شده است. این جمع معتقدند: در حالیکه ایران به عنوان یکی از کشورهای تامین کننده گاز مورد نیاز اروپا محسوب می شود چرا با غیبت در اجرای طرح ناباکو از توانایی خود برای امتیازگیری و سودآوری ارزی بهره نگرفته است. این درحالیست که کشورهای دیگر منطقه که منابع محدودتری از گاز در مقایسه با جمهوری اسلامی ایران دارند و پیشتر در مراحل مطالعاتی و در حال حاضر در مراسم امضای این قرارداد نیز مانند ایران حضور نداشتند باز هم تلاش دارند به واسطه حضور در منطقه مورد بحث در طرح ناباکو و وجود احتمال بهره گیری از منابع گازی آنها در این خط انتقال گاز بستری برای سودآوری نقش آفرینی در تبادلات انرژی منطقه و جهان و به تبع اینها ارتقای سطح مناسبات خود با کشورهای موثر جهان را فراهم کنند. این عده از همین جهت ایران را در برقراری ارتباط با کشورهای موثر جهان دچار معضل می بینند معضلی که حقوق حقه ایران را در موضوعات مختلف به چالش کشیده و امکان امتیازگیری و نقش آفرینی در منطقه و جهان را باتوجه به ظرفیتهای فراوان محدود کرده است.