اتحاد نافرجام اروپا

وابستگی شدید گازی
در حال حاضر روسیه تامین کننده بین 30 تا 90 درصد گاز و نفت کشورهای اروپایی است. در سه سال گذشته، روسیه دو بار با قطع جریان گاز بر روی مصرف کنندگان اروپایی، آنان را در فصل سرما دچار بحران کرده است.
در واقع باید گفت آنچه کشورهای اروپایی را بیش از پیش، برای اجرایی کردن این خط لوله متحد و مصمم کرده است، وابستگی شدید اروپا به انرژی روسیه و استفاده ابزاری مسکو از انرژی در تامین منافع و سیاست های راهبردی کرملین است. تجربه مناقشه گازی روسیه و اوکراین در دسامبر 2008 میلادی تنها یک نمونه از تجربیات تلخ اروپاست که براثر آن بسیاری از کشورهای اروپای مرکزی و جنوب اروپا با کاهش شدید واردات گاز در فصل سرما با مشکلات فراوانی روبرو شدند.
به همین دلیل چندی پیش «آندریاس پیبالگز» کمیسر اتحادیه اروپا تاکید کرد، اختلافات گازی بین روسیه و اوکراین هنوز به طور کامل حل نشده و اروپا به شدت نگران تکرار مجدد وقایع تلخ زمستان گذشته است.
به گزارش خبرگزاری فرانسه، آندریس پیبالگز تصریح کرد، اروپا نگران قطع مجدد صادرات گاز روسیه به اوکراین طی زمستان آینده است. بی شک احتمال قطع مجدد صادرات گاز مسکو به کیف وجود دارد.
وی که در حاشیه نشست وزرای انرژی اتحادیه اروپا در بروکسل سخن می گفت، افزود، نه تنها باید از کلیه ابزارها برای حل مناقشه گازی روسیه و اوکراین استفاده کنیم بلکه باید برای رویارویی با هر وضعیت بحرانی آماده شویم. اوکراین برای بازپرداخت بدهی گازی به روسیه با تنگناهای شدید مالی روبرو است و از صندوق بین المللی پول درخواست وام فوری کرده است.
اظهارات پیبالگز در حالی است که مذاکرات روسیه، اوکراین، اتحادیه اروپا و صندوق بین المللی پول برای حل این مسئله تاکنون به جایی نرسیده است.
پیبالگز گفت: اتحادیه اروپابه ر ایزنیهای خود با موسسات مالی بین المللی ادامه خواهد داد تا در صورت نیاز وام جدیدی در اختیار اوکراین قرار داده شود.
مناقشات دیپلماتیک بین روسیه و اوکراین ژانویه گذشته زمانی بالا گرفت که مسکو مقامهای کیف را به سرقت گاز صادراتی این کشور به اروپا متهم کرد. روسیه 25 درصد گاز مورد نیاز اروپا را تامین می کند و 80 درصد گاز روسیه از طریق مرزهای اوکراین به اروپا صادر می شود.
شاید به همین دلیل باشد که اتحادیه اروپا به کشورهای عضو اجازه داده که از هم اکنون گاز کافی را ذخیره کنند. وابستگی اروپا به منابع انرژی روسیه، به شدت سیاستهای خارجی اتحادیه اروپا را تحت الشعاع قرار داده است و این واقعیتی است که خود اروپائیان نیز بدان اذغان دارند.
ناباکو و آزادی بردگان
گاز یکی از مهم ترین منابع طبیعی است که اهمیت اقتصادی و استراتژیک آن هر روز افزایش قابل ملاحظه ای می یابد. آسانی انتقال، کمی ضایعات، سوختن آسان، انرژی زیاد و پاکیزگی محیط زیست از دلایل این اقتصادی بودن است. این ویژگی های استراتژیک در کنار مسائلی مانند پیشرفت در صنایع، رشد جمعیت و تغییرات جوی سبب شده تا با افزایش نیاز به انرژی، جایگزین کردن استفاده از گاز به جای سایر منابع انرژی در دستور کار بیشتر کشورها قرار گیرد.
خط لوله 3300 کیلومتری ناباکو که برای احداث آن دست کم 3/10 میلیارد دلار مورد نیاز است، قرار است به منظور رهایی اروپا از وابستگی شدید به گاز روسیه، سالانه 31 میلیارد متر مکعب گاز را طی دو مرحله به اروپا منتقل کند. براساس این طرح، گاز تولیدشده در آذربایجان و آسیای مرکزی از طریق ترانزیت به ترکیه، رومانی، بلغارستان و مجارستان به اتریش منتقل و سپس از طریق تاسیسات گازی «بومگارتن» اتریش به سایر کشورهای اروپایی منتقل شود.
سهامداران این پروژه، شرکتهای V.M.O اتریش، MOL مجارستان،Bulgargaz بلغارستان، Transgaz رومانی، Botash ترکیه و RWE آلمان هستند.
سهم شرکتهای OMV اتریش و MOL مجارستان در این طرح 67/16% است و دیگر شرکای رومانیایی، آلمان و ترک بیش از 83 درصد از سهام را در این پروژه به خود اختصاص داده اند.
در فاز نخست ناباکو قرار است گاز جمهوری آذربایجان و ترکمنستان به اروپا جریان پیدا کند که در این مرحله گزینه هایی مثل عراق و مصر نیز برای تأمین گاز مورد نیاز این خط لوله مدنظر هستند. در فاز دوم نیز قرار است گاز کشورهای آسیای مرکزی و در صورت امکان ایران وارد بازار گاز اروپا شود.
ناباکو پس از پروژه آمریکایی و غیر اقتصادی باکو- تفلیس- جیهان که نفت خزر را از طریق ترکیه به اروپا منتقل می کند دومین پروژه استراتژیک آمریکایی د رعرصه انرژی است که هدف از آن علاوه بر کاهش وابستگی اروپا به روسیه، پائین آوردن قدرت چانه زنی کرملین در مسائل اقتصادی و سیاسی است.
ناباکو در مسیر خط بحران
خط لوله انتقال گاز ناباکو در امتداد مرز کشورهایی ساخته می شود که سالهاست کانون های بی ثباتی محسوب می شوند که این معضل، تأمین امنیت این خط لوله پرهزینه را با چالش هایی مواجه ساخته است.
مشکلات شدید نزاع های قومی و بحران های جدایی طلبی تنها بخشی از مشکلات امنیتی این منطقه است که به عنوان یکی از مهم ترین نقاط ضعف و پاشنه آشیل های کنسرسیوم های غربی به حساب می آید.
جدا از ناامنی های منطقه ای در قفقاز و آسیای میانه، امنیت در نقطه تلاقی مرزهای ترکیه و کردستان عراق نیز چندان مساعد نیست و احتمالا خطراتی را متوجه سرمایه گذاران این پروژه خواهد کرد.
پیش از این نیز ترکیه عوارض این ناامنی را که عمدتاً به دلیل حضور فعال اعضای حزب جدایی طلب کارگران کردستان ترکیه موسوم به پ.ک.ک است چشیده است. حتی در سالهای اخیر پ.ک.ک حملاتی را به خط لوله باکو- تفلیس- جیحان صورت داده تا جریان انتقال نفت از این خط لوله را با اخلال روبه روسازد. به همین دلیل به اذعان کنسرسیوم ناباکو. ترکیه نه تنها تضمینی درباره امنیت این پروژه استراتژیک نداده بلکه با بالا بودن سهم خواهی خود از این پروژه، خواستار حق استفاده پانزده درصدی از گاز این خط لوله است که این موضوع با مخالفت کمیسیون انرژی اروپا روبه رو شده است.
آمریکا و سیاست مهار دوجانبه روسیه و ایران
روسیه در حال حاضر بزرگترین دارنده منابع گازی در جهان است و به عنوان اصلی ترین تأمین کننده گاز طبیعی منطقه یورو و اروپای شرقی به شمار می رود. روسیه در حالی بیش از یک چهارم نیاز گازی اروپا را تأمین می کند که کشورهای اروپایی و آمریکا از این قضیه ناخرسندند که مسکو از گاز به عنوان یک ابزار فشار بر اروپا و حتی آمریکا استفاده می کند و این فشار سیاسی و اقتصادی سبب شده تا اروپائیان برای کاهش وابستگی و رهایی از بردگی کرملین، نسبت به خطوط لوله انتقال گاز ناباکو؛ مصر باشند.
از سوی دیگر جمهوری اسلامی ایران به تنهایی بیش از 16درصد ذخایر گازی جهان را در اختیار دارد و پس از روسیه بزرگترین تولید کننده گاز جهان است.
در مراسم امضای توافقنامه احداث این خط لوله در آنکارا سران پنج کشور ترکیه، اتریش، مجارستان، بلغارستان و رومانی و نمایندگان آمریکا و حدود 20کشور اروپایی و آسیایی حضور داشتند و عدم تمایل آمریکا و برخی از کشورهای اروپایی در دعوت ایران به این پروژه از همان ابتدا، طرح «ناباکو» را با اغراض سیاسی مواجه ساخت.
پیام های سیاسی پروژه ناباکو، در کنار منافع اقتصادی این پروژه دارای نکات قابل توجه ای است.
نخستین پیام ناباکو پس از امضای موافقت نامه آن در آنکارا، عرضه نسخه نجات بخش اروپایی- آمریکایی برای فرار از سایه امپراطوری غولهای گازی روسیه است. شطرنج ناباکو با هدایت استراتژیک آمریکا، زخمی کهنه در روابط روسیه و غرب را باز کرده است که اگرچه طرفین در اظهار نظرهای رسمی خود آن را انکار می کنند، اما بررسی اتفاقات سیاسی اقتصادی میان غرب و روسیه در دهه اخیر، این ادعا را به اثبات می رساند.
در دهه90 میلادی غرب با رهبری آمریکا با هجوم به چاه های نفت و گاز منطقه آسیا مرکزی و قفقاز. کوشید تا با کوتاه کردن دست روسیه از این بازار، از قدرت گرفتن استراتژیک مسکو در معادلات انرژی جلوگیری کند. در دهه اخیر نیز روسیه با بستن شیرهای نفت و گاز خود در «کی یف» و «تفلیس» دو دوست راهبردی ایالات متحده در منطقه این پیام را به غرب و آمریکا فرستاد که کرملین در صفحه شطرنج انرژی جهان قدرت مانور بالایی دارد. از سوی دیگر کنار گذاشتن جمهوری اسلامی ایران از این پروژه استراتژیک که انتقادهای فراوانی را در سطح جهانی به همراه داشته است نیز بسیار در خور تأمل است.
سخنان «وولفانگ روتن استورفر» مدیر اجرایی شرکت V.M.O اتریش، یکی از اصلی ترین اعضای کنسرسیوم خط لوله ناباکو بسیار معنی دار است. وی اظهار داشت «ایران دومین ذخایر بزرگ دنیا را در اختیار دارد و این که بگوئیم نباید گاز ایران از طریق این خط لوله منتقل شود، بی معناست.»
عدم دعوت ایران برای شرکت در نشست بوداپست و پس از آن در ضیافت آنکارا، مهر تائیدی بر اولویت نگاه سیاسی بر نگاه تجاری و اقتصادی در اجرای پروژه ناباکو است. بنابراین به نظر می رسد نطفه پروژه ناباکو با سیاست مهار روسیه و ایران منعقد شده است. این پروژه در حالی شعار تأمین امنیت انرژی اروپا را یدک می کشد که بسیاری از کارشناسان اعتقاد دارند با توجه به کنار گذاشتن ایران و روسیه، شکست ناباکو در آینده ای بسیار نزدیک محتمل است. این خط لوله اگرچه ممکن است در مراحل ابتدایی خود بتواند با گاز صادراتی جمهوری آذربایجان و ترکمنستان اجرایی شود، ولی در درازمدت برای ادامه حیات به ایران و روسیه سخت نیازمند و بلکه محتاج است براساس مدارک موجود، در خوشبینانه ترین حالت تا سال 2020 میلادی با اجرایی شدن ناباکو، منابع اصلی تامین گاز این پروژه یعنی منابع گازی جمهوری آذربایجان به پایان خواهد رسید و منابع جایگزین قابل اتکای دیگری به غیراز ایران و روسیه نیز وجود ندارد.
آمریکا درحالی از عراق به عنوان یکی از تامین کنندگان این پروژه نام می برد که سخنگوی دولت عراق در تازه ترین موضع گیری خود تاکید کرده است کشورش گاز اضافی برای عرضه به خط لوله ناباکو در اختیار ندارد.
«علی الدباغ» سخنگوی دولت عراق در مصاحبه اختصاصی با نشریه «عربین بیزینس» تصریح کرده است که گاز تولیدی عراق اکنون تنها برای مصرف داخلی این کشور کافی است و در شرایط کنونی، هیچ گاز مازادی برای عرضه به اروپا وجود ندارد. وی در این مصاحبه تاکید کرده است که درحال حاضر تامین گاز موردنیاز داخلی مهم ترین اولویت دولت عراق است و «نوری المالکی» قرارداد ناباکو را امضا نکرده است.
دولت مرکزی عراق نیز برخلاف ادعاهای نماینده آمریکا در اوراسیا، قرارداد صادرات گاز منطقه کردستان در ماه می به خط لوله ناباکو را رد کرده است.
به نظر می رسد آمریکا یک بار دیگر از طریق یک پروژه در حوزه انرژی، سیاست مهار دوجانبه روسیه و ایران دو قدرت جهانی و منطقه ای خود را طراحی کرده است. درحالیکه اکثریت کارشناسان اقتصادی و سیاسی جهان دراین مهم با یکدیگر هم عقیده اند که ناباکو بدون مشارکت ایران و روسیه به عنوان دوغول گازی جهان از انرژی تهی خواهد بود. آمریکا در صدد است بااستفاده از ابزارهای مالی و سیاست تهدید و تمطیع خود، این پروژه را اجرایی کند. آمریکایی ها پیشتر نیز در پروژه نفتی باکو- تفلیس- جیحان و به رغم نبود منطق و صرفه اقتصادی، با کنار گذاشتن ایران از مسیر ترانزیت نفت به اروپا و حمایت های خاص سیاسی و اقتصادی از کشورهای آذربایجان، ترکیه و گرجستان که در مسیر ترانزیت بودند، توانستند با تزریق منابع کلان مالی این پروژه سیاسی را اجرایی کنند.
مقامات آمریکایی حتی یک بار در اظهارنظری صریح، موافقت خویش با حضور ایران در ناباکو را تنها به عادی شدن روابط تهران و واشنگتن! موکول کردند.
تجربه نشان داده است اجرایی شدن پروژه های بزرگ انرژی به دنبال خود پیوندها و روابط عمیق سیاسی و امنیتی را نیز به دنبال می آورد و این یکی دیگر از اهداف آمریکا در مبارزه با قدرت های تاثیرگذاری چون ایران و روسیه است.
اما با تمام این موارد، به نظر می رسد این بار تلاش های آمریکا در صفحه شطرنج ناباکو چندان کارساز نباشد و رویای تشکیل یک ائتلاف سیاسی- اقتصادی در منطقه کلیدی قفقاز و آسیای مرکزی برای مواجهه با ایران و روسیه با شکست مواجه شود.
 نقش غیرقابل انکار ایران در تامین گاز ناباکو
جمهوری اسلامی ایران به تنهایی بیش از 16 درصد از ذخایر گازی دنیا را در اختیار دارد و ذخایر اثبات شده آن نیز از ذخایر گاز دیگر شرکت کنندگان در مراسم امضای قرارداد ناباکو بیشتر است.
ایران بارها اعلام کرده است که قادر است سالانه 37 میلیارد مترمکعب، یعنی 6 میلیارد مترمکعب بیش از انتقال گاز خط لوله ناباکو به اروپا صادر کند.
ناباکو علی رغم حمایت های سیاسی آمریکا و اروپا، تاکنون در معرفی منابع مالی و گاز موردنیاز این پروژه ناتوان بوده و تاکنون هیچ کشوری تعهد خاصی برای تامین گاز مورد نیاز با باکو نداده است. درعین حال، جمهوری اسلامی ایران نیز به دلیل مخالفت های واشنگتن رسما به این پروژه نپیوسته و احداث خط لوله پارس را در دستور کار خود قرار داده است.
با توجه به این پتانسیل هاست که بسیاری از کشورها با رد درخواست و فشار آمریکا، خواستار ایفای نقش فعال ایران در ناباکو هستند.
به گزارش خبرگزاری یونایتدپرس، دولت ترکیه هفته گذشته رسما حمایت خود را از مشارکت ایران در پروژه 3/10 میلیارد دلاری خط لوله نابوکو اعلام کرد.
یک روزنامه معتبر اقتصادی و سیاسی روسیه نیز از اعلام آمادگی جمهوری اسلامی ایران برای تحویل گاز به خط لوله گاز ناباکو که از دریای خزر و از طریق ترکیه به اروپا کشیده می شود، خبر داد.
به گزارش ایرنا روزنامه «ودوموستی» در گزارشی به نقل از «عزیز الله رمضانی» رئیس شرکت ملی گاز ایران نوشت: با توجه به این که کشورهای امضا کننده قرارداد ناباکو دارای گاز کافی برای انتقال ازاین طریق نیستند، احتمالا ایران در تامین گاز خط لوله ناباکو مشارکت خواهد کرد.
روزنامه روس با اشاره به اینکه طرح خط لوله گاز ناباکو تا سال 2014 مورد بهره برداری قرار می گیرد، نوشت: ایران وعده داد که سالانه حدود 10 میلیارد مترمکعب گاز این خط لوله را تامین کند و این مقدار گاز یک سوم ظرفیت خط لوله مذکور است.
ودوموستی همچنین به سخنان اخیر «سیدرضا کسایی زاده» رئیس شرکت ملی صادرات گاز ایران که پس از امضای شش کشور ترانزیت کننده در طرح ناباکو بیان گردید، اشاره کرد که اعلام کرده بود ایران خود را تامین کننده بالقوه گاز خط لوله گاز از کشورهای آسیای مرکزی و منطقه دریای خزر به اروپا می داند.
چندی پیش مدیرعامل خط لوله «ناباکو» با اشاره به عدم اطمینان کشورهای اروپایی به عرضه گاز کشورهای آسیای مرکزی و عراق گفته بود: «ما قصد داریم با متصل کردن دو خط لوله از ایران و گرجستان، بخش دیگری از گاز موردنیاز خط لوله ناباکو را تامین کنیم و ناباکو برای انتقال گاز ایران به اروپا مصمم است.»
مدیرعامل شرکت ملی گاز ایران نیز با اشاره به نقش غیرقابل انکار ایران گفت: از آنجا که خط لوله نوباکو نیاز به خوراک بیشتری برای تامین نیاز مصرف کنندگان اروپایی دارد، احتمال دعوت از ایران در مذاکرات آتی بسیار زیاد است و اروپا نمی تواند نقش ایران در مناسبات گازی را نادیده بگیرد.
عزیزالله رمضانی اظهار داشت: قرارداد خط لوله نوباکو در واقع متوجه دو گروه تأمین کنندگان انرژی مورد نظر برای تزریق به لوله نوباکو و گروه مصرف کنندگان خوراک این لوله است.
وی ادامه داد: آنچه که در این میان حائز اهمیت است، عدم توانایی تأمین کنندگان خوراک خط لوله نوباکو در تأمین گاز مورد نیاز برای تزریق و عرضه آن به مصرف کنندگان طرف قرارداد است، چرا که این کشورها از پتانسیل لازم بدین منظور برخوردار نیستند.
وی افزود: بر این اساس احتمال اینکه در زمان بهره برداری از لوله با توجه به کاستی های موجود در مسیر تأمین انرژی، نقش کلیدی ایران مورد بررسی مجدد قرار گیرد بسیار زیاد است.
مدیرعامل شرکت ملی گاز کشور تصریح کرد: من معتقدم به موازات احداث خط لوله نوباکو نقش ایران مجدد مطرح و در دستور کار کشورهای عضو قرار می گیرد و از ایران در مراحل آتی جهت مذاکرات لازم دعوت به عمل می آید به عبارتی پیوستن ایران به کشورهای عضو خط لوله نوباکو چندان دور از ذهن به نظر نمی رسد.
وی با اشاره به خبر منتشره مبنی بر تأمین 10 میلیارد مترمکعب گاز توسط ایران جهت انتقال به اروپا از طریق خط لوله نوباکو، خاطرنشان کرد: منظور از این مطلب اشاره به توانایی ایران برای تأمین بخشی از خوراک خط لوله نوباکو بود، بنابراین در صورت مهیا بودن زمینه های همکاری با اعضای خط لوله نوباکو، ایران توانایی تأمین و تزریق 10 میلیارد مترمکعب گاز به خط لوله نوباکو را دارد.
وی گفت: این پروژه، پروژه ای طولانی مدت است و به زمان زیادی تا بهره برداری نیاز دارد، طبق آخرین پیش بینی های صورت گرفته در این خصوص زمان بهره برداری از این پروژه تا سال 2013 تخمین زده اند که تا آن زمان ایران به حتم توان تولید 10 میلیارد مترمکعب گاز را خواهد داشت.
رمضانی تأکید کرد: البته این امر باید در چارچوب یک قرارداد دو طرفه با لحاظ قوانین حقوقی، عملیاتی و فنی متفاوت با قرارداد اولیه محقق و اجرایی شود.
وی در خصوص اینکه آیا طراحی و احداث خطوط لوله روسیه و ایران می تواند به عنوان رقیبی برای خط لوله نوباکو مطرح شود، اظهار داشت: این موضوع بستگی به حجم نیاز اروپا دارد چرا که اروپا جهت تأمین خوراک گازی خود به منابع مختلفی متوسل شده است که خط گاز نوباکو یکی از آنهاست، بنابراین خطوط دیگر گازی در جهت تأمین خوراک گاز اروپا می توانند به عنوان رقیب این خط لوله گازی قلمداد و در جهت رقابت با آن برآیند، اما باید توجه داشت که این خط لوله از مناسبات گازی به هیچ وجه حذف نخواهد شد.
مدیرعامل شرکت ملی گاز ایران تصریح کرد: معتقدم حتی اگر دو یا سه خط لوله دیگر به موازات خط لوله نوباکو برای گازرسانی به اروپا اختصاص یابد زمینه برای بهره برداری از آنها فراهم خواهد بود زیرا استفاده از این خطوط براساس نیازهای اتحادیه اروپا مورد تجزیه و تحلیل قرار می گیرد. رمضانی خاطرنشان کرد: خط لوله گاز نوباکو در بهترین شرایط قادر به تأمین بخشی از نیازهای اتحادیه اروپا خواهد بود، بنابراین خطوط دیگر گازی می توانند به عنوان مکمل در کنار این خط لوله نقش خود را در راستای تأمین گاز مصرفی اتحادیه اروپا ایفا و جایگاه خود را در یک رقابت تجاری تثبیت کنند.
وی گفت: در هر صورت ایران به لحاظ توانمندی در عرصه گازرسانی و موقعیت جغرافیایی سهم قابل قبولی در پروژه های گازی خواهد داشت و اتحادیه اروپا نمی تواند نقش ایران در مناسبات گازی را انکار کند.
معاون سرمایه گذاری شرکت ملی نفت ایران نیز با بیان اینکه سرمایه گذاری در ساخت خط لوله ناباکو بدون منابع تامین کننده کافی گاز توجیه اقتصادی ندارد، گفت: ساخت این خط لوله زمانی از لحاظ اقتصادی منطقی است که ایران نیز یکی از تامین کنندگان گاز آن باشد.
حجت الله غنیمی فرد در خصوص عدم تمایل شرکتهای اروپایی برای خرید گاز طبیعی ایران با تاکید بر اینکه تاکنون هیچ مقام مسئولی در اروپا به طور رسمی در مورد تحریم خرید گاز از ایران اظهارنظر نکرده است، گفت: ساخت خط لوله ناباکو زمانی منطق اقتصادی به همراه خواهد داشت که از منابع قابل توجه ای برای تامین گاز در درازمدت برخوردار باشد.
معاون امور سرمایه گذاری شرکت ملی نفت ایران با اشاره به پیش بینی منابع گازی فعلی برای تامین گاز این خط لوله، تصریح کرد: قطعا بخش عمده ای از ظرفیت این خط لوله گازی در سالهای پس از بهره برداری آن بدون استفاده خواهد ماند.
وی با بیان اینکه سرمایه گذاری در ساخت خط لوله ناباکو بدون منابع تامین کننده کافی گاز توجیه اقتصادی ندارد، بیان کرد: ساخت این خط لوله 3 هزار و 300 کیلومتری و حدود 8 میلیارد دلاری زمانی منطقی است که ایران تامین کننده گاز آن باشد.
غنیمی فرد با اشاره به اینکه مصرف کنندگان منطقی اروپایی ها هیچگاه نمی توانند از گاز ایران صرف نظر بکنند، گفت: ایران یکی از منابع مطمئن و بلندمدت تامین گاز مورد نیاز اروپا در سالهای آینده می تواند باشد.
حضور معنادار و مخفیانه ایران در بندهای قرارداد ناباکو
اگرچه مراسم امضای قرارداد خط لوله ناباکو برای انتقال گاز دریای خزر و خاورمیانه بدون دعوت از جمهوری اسلامی ایران در هتل ریکسوس آنکارا به امضا رسید. اما با نگاهی به یکی از بندهای قرارداد این پروژه کاملا پیداست که ورود ایران در این پروژه به شکلی مخفی گنجانده شده است.
براساس بخش هشتم بند 2 این قرارداد، از واژه «نقطه ورود» به جای «کشور عرضه کننده» استفاده شده است که این مساله احتمال ورود ایران به این پروژه را نشان می دهد. طبق این بخش از قرارداد نقطه آغاز این پروژه می تواند سه نقطه در مناطق مرزی جنوبی یا شرقی ترکیه باشد که به نظر می رسد جمهوری اسلامی ایران مهم ترین نقطه ورود ناباکو در مرزهای ترکیه به شمار می رود.
روزنامه زمان ترکیه نیز در گزارشی به این مهم اذعان می کند. این روزنامه در این خصوص نوشت: به اعتقاد برخی از کارشناسان، قرارداد خط لوله ناباکو که چندی پیش به امضای مقامهای ترکیه، اتریش، بلغارستان، مجارستان و رومانی رسید،مراسم فریبنده و سحرآمیزی بوده که ایران در برخی از بندهای آن حضور مخفیانه ای دارد و باید گفت ناباکو بدون دستیابی به ذخایر عظیم گاز ایران واقعیت چندانی نخواهد داشت.
حرکت روسیه
نگرانی روسیه از عملیاتی شدن پروژه گازی ناباکو بر همگان آشکار است. مسکو به هیچ عنوان تمایل ندارد جایگاه انحصاری خود در تامین انرژی اروپا را از دست دهد. این مخالفت تا بدان اندازه استراتژیک است که یک کارشناس مشهور روس اظهار داشته که برای جلوگیری از اجرای ناباکو، اگر لازم باشد باید جنگ جدیدی را آغاز کرد «الکساندر دوگین» در گفتگو با روزنامه روسی «کامرسنت» می گوید: «گاز طبیعی مسئله ای ژئوپلتیک برای روسیه است و اگر لازم باشد باید در این پروژه مداخله نظامی هم صورت گیرد.»
روس ها گرچه در اظهارنظرهای رسمی خود پروژه ناباکو را کم اهمیت خوانده اند، اما شواهد حاکی از آن است که روسیه در ماههای اخیر عملیات اجرایی طرح موسوم به ساوث استریم (جریان جنوبی) را سرعت بخشیده است.
پروژه روسی ساوث استریم قرار است گاز خزر را از طریق دریای سیاه و چند کشور اروپای شرقی به ایتالیا و اتریش برساند. روسیه با اجرایی کردن این پروژه در پی مقابله با طرح ناباکو برآمده است و مقامات کرملین با کم اهمیت خواندن ناباکو، آن را تنها «تکه ای کاغذ» خوانده که اروپا را درگیر بازی خطرناکی با روسیه می سازد. تنها سه روز پس از امضای قرارداد ناباکو، دیمیتری مدودف در سفر به آلمان با آنجلا مرکل صدراعظم آلمان دیدار می کند و در یک کنفرانس خبری مشترک خط لوله ناباکو را مورد تردید قرار می دهد. به گزارش بلومبرگ مدودف در پاسخ به دفاع مرکل از این پروژه به دلیل ارتقای امنیت انرژی اروپا گفت: «اگر ناباکو گاز منتقل کند، بدین معناست که کسی به آن احتیاج دارد. اما تاکنون هیچ کسی نتوانسته است برایم توضیح دهد که گاز «ناباکو» از کجا خواهد آمد.
پروژه جریان جنوبی یا «ساوث استریم، که پروژه مشترک شرکت «گاز پروم» روسیه و کمپانی ایتالیایی Eni می باشد، عرضه سالانه 30میلیارد مترمکعب گاز خزر و احتمالا آسیای میانه از بندر «نووراسییسک» این کشور از طریق دریای سیاه و ترکیه به کشورهای اروپایی به مقصد ایتالیا را در نظر دارد.در همین حال مساله تغییر رژیم حاکم بر بلغارستان مشکلاتی را بر سر راه تحقق این طرح روسیه فراهم ساخته است. دولت جدید این کشور اعلام کرده است که نسبت به طرح روسی ساخت خط لوله «ساوث استریم» نظری مثبتی ندارد و به همین دلیل از طرح ساخت خط لوله «ناباکو» حمایت می کند. این مسئله امکان شرکت «گازپروم» روسیه برای تحقق اهداف خویش در این خصوص را کمرنگ کرده است.
به نوشته سایت تحلیلی «اوترا » با امضای اخیر توافق نامه مربوط به ساخت خط لوله «ناباکو» در آنکارا بین کشورهای ترکیه، بلغارستان، رومانی، مجارستان و اتریش، در تحقق این طرح پیشرفت قابل ملاحظه ای صورت گرفته و رهبران روسیه درصدد پیشرفت در عملی سازی طرح خط لوله «ساوث استریم» هستند که به عنوان رقیب اصلی طرح «ناباکو»، یکی از بزرگترین شاهراههای انتقال انرژی به اروپا محسوب می شود.
براساس طرحی که اجراکنندگان این پروژه در نظر گرفته اند، در سال جاری باید کلیه توافقات مربوط به این طرح صورت گرفته و در سال آینده مراحل ساخت آن آغاز شود. این طرح فعلا در آلمان و فنلاند مورد تایید قرار گرفته، ولی تصویب آن هنوز در سوئیس و دانمارک با مشکلاتی مواجه است. با تغییر رژیم حاکم بر بلغارستان به نظر می رسد مشکلات روسیه در راه تحقق این طرح افزایش پیدا خواهد کرد.
ناباکو تحت تاثیر گاز ایران
با نهایی شدن طرح جامع صادرات گاز ایران در برنامه پنجم توسعه، کشورهای اروپایی بزرگترین بازار هدف گاز ایران در 5 سال آینده خواهد بود.
براساس این طرح جامع که برای تصویب و بررسی جزئیات به معاونت برنامه ریزی و نظارت راهبردی ریاست جمهوری ارسال شده تا پایان سال 1393 باید میزان صادرات گاز طبیعی ایران از طریق خط لوله به حدود 200 میلیون متر مکعب در روز افزایش یابد.
در این رابطه با در نظر گرفتن صدور 35 میلیون متر مکعب گاز در روز به کشورهای اروپایی از سوی وزارت نفت، قاره سبز بزرگترین بازار هدف صادرات گاز ایران تا پایان سال 93 خواهد بود.
در این چارچوب، ایران با در دستور کار قرار دادن احداث خط لوله انتقال گاز به اروپا تحت عنوان خط لوله پارس (Persian pipeline) به طول 1740 کیلومتر، حرکت غافلگیرانه ای در صفحه شطرنج انرژی منطقه برداشته است.
هدف از اجرای این طرح، انتقال روزانه 110 میلیون نفر مکعب و سالانه 37 میلیارد مترمکعب گاز تولید شده از پنج فاز 20 تا 24 میدان پارس جنوبی به عنوان بزرگترین مخزن شرکت گازی جهان به ترکیه،یونان، ایتالیا و سپس سوئیس، اتریش و آلمان است. این میزان گاز صادراتی 20 درصد بیشتر از گاز انتقالی ناباکو و ساوث استریم روسیه است که به تنهایی حدود یک چهارم نیاز گازی اروپا را تامین می کند.
نکته قابل توجه هزینه احداث خط لوله پارس است. احداث خط لوله پارس کمتر از 8 میلیارد دلار هزینه خواهد داشت که بسیار کمتر از پروژه «ناباکو» و «ساوث استریم» است. در عین حال براساس پیش بینی ها هر دو پروژه «ناباکو» و «پارس» تا سال 2013 به بهره برداری می رسند.
بازتاب احداث خط لوله پارس
خبرگزاری روسی «novosti» در گزارشی عنوان «خط لوله پارس، ناباکو را بی گاز می گذارد نوشت:
ایران انقلابی جدید را و این بار در زمینه گازرسانی به اروپا وعده می دهد. گاز این کشور به غرب می رود، اما این از طریق ناباکو نخواهد بود. این مطلب را غلامحسین نوذری وزیر نفت جمهوری اسلامی ایران اعلام کرد. براساس این پروژه گاز ایران از طریق عراق، سوریه و دریایی مدیترانه به یونان و ایتالیا می رود. وی اظهار داشت: اکنون ما مذاکراتی با شرکای اروپای خود انجام می دهیم. اما توافقنامه سه جانبه در این رابطه بین ایران، سوریه و عراق کافی خواهد بود.»
این مطلب در زمان دیدار وزیر نفت ایران از سوریه اعلام شد. پروژه نیز persian pipeline نام گرفته است.
این خبرگزاری در ادامه آورده است:
کمپانی های روسی شانس بسیاری برای حضور در ساخت خط لوله پارس دارند. روابط ما با ایران بد نیست و با سوریه خوب است. از این رو کمپانی های ما می توانند در احداث خط لوله و ساخت کارخانه های گاز شرکت کنند.
دوماً، حال دیگر بعید است که دلیلی برای ساخت خط لوله «نابوکو» باقی مانده باشد. اروپاییان می خواستند گازبرای نابوکو را در ترکمنستان، قزاقستان، آذربایجان و ایران خریداری کنند. ترکمنستان و قزاقستان اکنون تمامی گاز خود که به غرب می رود را به «گازپروم» می فروشند. آذربایجان نیز قصد دارد چنین عمل کند. اکنون ایران نیز پروژه خود برای صدور گاز را اعلام کرده است. حال دیگر هیچ گازی برای نابوکو باقی نمانده است.
«کری لیاتس» مدیرکل کمپانی «متاپروتسس» روسیه معتقد است که مسیر جدید برای ایران بسیار مناسب است. وی می گوید:
ایران می تواند گاز را از طریق کشورهای دوست خود منتقل کند. روابط ایران با ترکیه همواره متشنج بوده اند. اما چرا ایرانیان انتظار مواجهه با مشکلات در عراق را ندارند مگر همین چند سال پیش نبود که این دو کشور با هم جنگیدند؟ باید گفت که تنها ایران می تواند از نتایج تجاوز آمریکا به عراق استفاده کند. آمریکا رژیم صدام حسین راسرنگون کرد و اکنون در عراق نفوذ شیعیان بسیار زیاد است. ترکمنستان نیز می تواند در صورت تمایل گاز خود را صادر کند. این عملاً ایران را هماهنگ کننده منطقه ای در صدور گاز تبدیل می کند.
«الکساندر اشتوک» مدیر دپارتمان مشاورات بازرگانی «2 کا آئودیت» نیز می گوید که اگر فرض کنیم که پروژه پارس در هر صورت راه بیفتد، ناباکو ریسک می کند که بدون گاز باقی بماند. کشورهای آسیای میانه انتخاب خود را به نفع انتقال گاز از طریق روسیه انجام داده اند. به گفته اشتوک، اگر ایران گاز را از طریق خطوط خود منتقل کند، پس ناباکو منبع خامی نخواهد داشت.
« میخائیل کورچمکین»؛ مدیرکل East European Gas Analysis نیز اعتقاد دارد گازپروم می تواند برای ورود به پروژه پارس تمایل نشان داده و تمام گاز ایران را خریداری کرده و به اتحادیه اروپا بفروشد. این می توانست ساده ترین روش برای گریز از رقابت باشد.
تأثیرگذاری ایران
آنچه در آینده ای نزدیک بر سرنوشت خط لوله ناباکو تأثیرگذار خواهد بود، مشارکت احتمالی ایران در این پروژه است. اتحادیه اروپا یکی از بزرگ ترین بازارهای مصرفی گاز جهان است که تا سال 2030 میلادی بالغ بر 200میلیارد مترمکعب بر مصرف فعلی 600میلیارد مترمکعبی آن افزوده می شود. در سوی دیگر، ایران نیز پس از روسیه توانمندترین کشور در تأمین انرژی جهان به شمار می رود. بنابراین کاملاً پیداست که سرنوشت طرح آمریکایی ناباکو علیرغم خواست ایالات متحده به مشارکت ایران گره خورده است و جمهوری اسلامی ایران تنها گزینه ای است که می تواند اروپا را از وابستگی و به روایتی بردگی روسیه رهایی بخشد.