محمد خواجوئی
11 مرداد یادآور یکی از روزهای تلخ منطقه پرتنش خاورمیانه است . 19 سال پیش در چنین روزی صدام حسین دیکتاتور عراق که از جنگ 8 ساله علیه ایران هیچ دستاوردی نیافت بار دیگر اسیر روح سرکش خود شد و برای جبران سرخوردگی و مشکلاتش به کویت لشکرکشی کرد.
جنگ 8 ساله عراق علیه ایران موجب شد که عراق در پایان جنگ بدون اینکه به خواسته های مطرح شده در ابتدای جنگ دست پیدا کند دچار مشکلات شدید اقتصادی و افزایش بدهی هایش شود.
جنگ 8 ساله حدود75 میلیارد دلار بدهی برای عراق به بارآورد . این در حالی بود که عراق برای بازسازی زیرساخت های خود باید هزینه های گزاف دیگری را متحمل می شد.
در این میان عراق 35 میلیارد دلار به کشورهای عربی بدهکار بود . مقام های عراقی معتقد بودند که چون عراق به نیابت از این کشورها وارد جنگ شده و این جنگ به سود آنها بوده است بنابراین باید کشورهای عربی بدهی های عراق را ببخشند.
سرخوردگی ناشی از جنگ 8 ساله علیه ایران و مواجهه با مشکلات شدید اقتصادی محرک اصلی شکل گیری طرح اشغال کویت توسط عراق بود.
همزمان با تلاش صدام حسین برای جمع آوری پول برای بازسازی عراق و درخواست از کشورهای عربی برای بخشیدن بدهی های بغداد عراق فشار زیادی را به کشورهای صادرکننده نفت می آورد تا تولید نفت خود را با هدف افزایش قیمت آن کاهش دهند. در این میان کویت مخالف شدید کاهش تولید نفت بود.
مقام های عراقی که به شدت از واکنش کشورهای عربی و به ویژه کویت در مقابل خواسته های خود ناخرسند بودند همزمان به طرح برخی ادعاهای مرزی و سرزمینی در مورد کویت پرداختند.
آنها مدعی بودند که کویت از نظر تاریخی متعلق به عراق بوده و تنها زمانی به عنوان کشور مستقل معرفی شده است که کشورهای بزرگ و در راس آنها انگلیس ـ اراده کرده اند.
طرح این ادعاها بیشتر واکنشی به سرخوردگی و ناکامی عراقی ها در دست یابی به اهداف خود در جنگ با ایران بود. آنها از این طریق به دنبال بازگرداندن روحیه میهن پرستی عراقی ها بودند.
همزمان با طرح این ادعاها مساله نفت کویت و حفر چاههای نفت توسط کویت در مناطقی که عراق مدعی بود که در خاک آن کشور است تنش زا شد.
طبیعی بود که صدام می پنداشت با تسلط بر منابع سرشار نفتی کویت خواهد توانست کشورش را از بحران اقتصادی نجات دهد و آن را به مثابه آب حیات برای جسم نیمه جان عراق می دانست .
میزان نفت عراق تقریبا به اندازه نفت کویت بود . با این تفاوت که جمعیت عراق در آن زمان 25 میلیون نفر و کویت تنها 2 میلیون نفر بود و عراق و کویت در مجموع 20 درصد از کل نفت جهان را دارا بودند . همین مساله تسلط بر نفت کویت را برای عراقی ها وسوسه انگیز کرده بود.
روابط کویت و عراق کم کم رو به وخامت رفت . عراقی ها به شدت به کویت در مورد حفر چاه های نفتی که آنها را متعلق به کشورشان می دانستند هشدار دادند و صدام بخشی از نیروهای نظامی خود را به سمت مرزهای عراق و کویت گسیل داشت .
در این زمان کشورهای غربی و در راس آنها آمریکا موضع صریح و شفافی نداشتند. از یک سو نسبت به اقدام نظامی احتمالی عراق علیه کویت هشدار می دادند و از سوی دیگر بی طرفی خود را در این اختلافات اعلام می کردند.
این در حالی بود که ایالات متحده از زمان روی کارآمدن صدام حسین از حامیان و پشتیبانان اصلی وی بود . به طوری که جنگ 8 ساله عراق علیه ایران که به قربانی شدن صدها هزار نفر منجر شد با چراغ سبز و پشتیبانی لجستیکی ایالات متحده همراه بود.
به غیر از حمایت های سیاسی ایالات متحده از رژیم صدام در طول جنگ با ایران این کشور 40 میلیارد دلار در این مدت به عراق کمک کرد.
صدام حسین در 3 مرداد1369 به طور ویژه با آوریل گلاسپی سفیر وقت آمریکا در عراق ملاقات کرد . دولت آمریکا این طور وانمود می کرد که قصد میانجی گری دارد.
آمریکایی ها خود را مخالف استفاده از زور و در قضیه اختلافات مرزی عراق با کویت خود را بی طرف معرفی می کردند.
اندکی بعد مذاکرات کویت و عراق به شکست انجامید و سرانجام صدام حسین آنچه که در سر داشت اجرا کرد و دستور حمله به کویت را صادر کرد.
بدین ترتیب عامل اصلی حمله عراق به کویت و اشغال این کشور را می توان سرخوردگی ها و افزایش فشارهای اقتصادی ناشی از جنگ 8 ساله علیه ایران و تلاش برای تثبیت جایگاه عراق در معادلات سیاسی و نظامی منطقه دانست .
حمله به کویت و اشغال این کشور گرچه به ظاهر آرزوی صدام را برآورده می کرد اما دیری نپایید که این امید و آرزو تبدیل به یاس و سرخوردگی بیشتر شد.
ایالات متحده آمریکا که تا پیش از این یکی از متحدان استراتژیک دولت عراق بود حمله عراق به کویت را برنتابید و چند ماه بعد پس از ضرب الاجل های شورای امنیت با ائتلافی از کشورهای دیگر به سمت کویت لشکر کشی کرد تا نیروهای عراقی را از آن کشور بیرون کند.
سرانجام ارتش پرتعداد و کم سلاح عراق نشان داد که دیگر نمی تواند در برابر نیروهای زمینی سریع الانتقال ائتلاف و پشتیبانی هوایی قدرتمند آنها دوام بیاورد و در نتیجه عراق مجبور شد آتش بس را بپذیرد.
در این میان نزدیک به 175 هزار عراقی اسیر شدند و بنابر آمارهای اعلام شده از سوی آمریکا شمار تلفات عراقی ها به 20 هزار نفر رسید . منابع دیگر شمار کشته ها را تا 100 هزار نفر بر آورد کردند .
بر اساس مفاد این آتش بس عراق باید همه جنگ افزارهای شیمیایی و بیولوژیک خود را از بین می برد و به بازرسان سازمان ملل اجازه بازرسی از پایگاه های خود را می داد.
تحریم گسترده ای نیز علیه عراق وضع شد که موجب سختی اوضاع زندگی و نابودی اقتصاد و زیربنای عراق شد. در آن زمان تنها قاچاق کالا در مرز سوریه و کمک های انسانی باعث بهبود نسبی این بحران می شد.
بر اساس تخمین های سازمان های بین المللی مانند یونیسف و سازمان بهداشت جهانی این تحریم ها به مرگ بین 500 هزار تا 1 2 میلیون نفر منجر شد.
اکثر جان باختگان افراد زیر 5 سال بودند .
آمارهای دیگر برآورد می کنند که 350 هزار تن بین سال های 1370 تا 1380 بر اثر تحریم ها جان خود را از دست دادند . بر اساس این آمارها بیشتر مرگ در نتیجه بمباران زیرساخت های عراق بود.
سازمان ملل در 18 آذر 1375 به دولت عراق اجازه داد تا مقدار محدودی از نفت خود را در ازای دریافت غذا و دارو به فروش برساند . در نتیجه درآمد محدودی که از بابت برنامه نفت در برابر غذای سازمان ملل متحد بدست می آمد به عراق جاری شد.
از همان زمان تا اشغال عراق در سال 1382 و سرنگونی حکومت صدام حسین مردم عراق زیر فشار تحریم های بین المللی و حمله های گاه و بی گاه نیروهای ائتلاف زندگی می کردند. پس از آن نیز گرچه این کشور از استبداد صدامی نجات یافت اما گرفتار اشغال آمریکایی شد.
اشغال کویت توسط عراق نه تتها باعث شد که مردم عراق سالیان سال گرفتار رنج و عذاب حمله های بیگانگان و تحریم های بین المللی شوند بلکه موجب تغییر و تحولات در معادلات منطقه ای شد و از آن پس بود که حضور بیگانگان و بویژه آمریکایی ها درمنطقه گسترش یافت .
در حقیقت می توان مهمترین پیامد اشغال کویت توسط عراق را نهادینه شدن و گسترش حضور نیروهای آمریکایی در منطقه دانست .
اقدام نیروهای نظامی آمریکا در بیرون راندن نیروهای عراقی از کویت یک عمل انسان دوستانه نبود بلکه گام مهمی در جهت تسلط بیشتر این کشور بر این منطقه بود.
جرج بوش رییس جمهوری وقت آمریکا با اشاره به درگیری های منطقه در آن زمان اعلام کرد : موضوع تنها یک کشور کوچک نیست هدف ما یک عقیده تازه است ـ یک نظم نوین جهانی نظمی که در آن کشورهای مختلف تحت یک جنبش گرد هم آمده تا به آرزوهای جهانی بشریت یعنی : صلح و امنیت آزادی و حاکمیت قانون دست یابند.