کامبیز توانا
روزهای ابتدایی قرن بیست و یکم را کمتر کسی می توانست زمان تهدید و خشونت و جنگ طلبی و بی مدارایی پیش بینی کند، وقتی بدبین ترین ها این خصومت ها در قطب بندی جدید را به صورت جنگ نرم و محیط الکترونیک تصور می کردند، اما به هر حال سبعیت بشری هنوز خود را به واضح ترین شکل ممکن نشان میدهد.
قرار نبود معادلات به این شکل طرح شود چرا که جهان پیش از تعلیق برای حرکت رو به مدارا طراحی شده بود و با بی نظمی قرن جدید که باید آن را تروریسم نامید، همه چیز شکل دیگری به خود گرفت و بشردوستی راه دیگری را در پیش گرفت. در روزهایی که در آن به سر می بریم، افراد کمتر می توانند به ایفای نقش بپردازند اما کماکان این سازمانهای بین المللی هستند که می توانند بازیگری کنند. هر چند نقش سازمان های بین المللی با شروع جنگ عراق کمرنگ شد و چالشی جدی در حوزه حقوق بین الملل و عمومی شکل گرفت، اما هنوز سازمانهای بین المللی از جدی ترین فعالان صحنه حوادث بین المللی به شمار می آیند. کمیته بین المللی صلیب سرخ از شاخص ترین این سازمانها است.
جنگ شدید فرانسه و اتریش در سولفورینو در ژوئن سال ۱۸۵۹ بیش از ۴۰ هزار کشته و زخمی داشت. این شهر زیبا و کوچک در شمال ایتالیا، شامگاه آن روز خشن ترین شکل ممکن را به خود گرفته بود و آن قدر کشته و زخمی به بار آورده بود که حتی نیرویی برای جمع آوری اجساد کشته ها و تیمار زخمی ها وجود نداشت.
هنری دونان، یک تاجر سوئیسی بود که از قضا برای تجارت راهی آن منطقه شده بود و با دیدن این صحنه متأثر شد، اما زانوی غم به بغل نگرفت که داوطلبانه به کمک های مردمی پیوست. دو سال پس از بازگشت از آن منطقه به کشور آرام و زیبای سوئیس، هنوز نتوانسته بود از خاطره سخت آن روز خلاص شود. دست به قلم برد و کتابی نوشت و هر آنچه دیده بود، توصیف کرد. موفقیت کتاب به حدی بود که در سال ۱۸۶۳ سازمان تأمین اجتماعی سوئیس کمیته ای پنج نفره در قالب یک تشکل غیردولتی تشکیل داد که البته دونان نیز یکی از این پنج نفر بود. این کمیته ابتدا با هدف کمک به زخمی ها و مجروحان زمان جنگ تشکیل شد و بعد به کمیته بین المللی صلیب سرخ تغییر نام داد.
دو اصل اساسی در شکل گیری این کمیته مطرح بود؛ نخست تشکیل مؤسسه ای از افراد داوطلب، خبره و فداکار و البته بی طرف برای کمک به مجروحان جنگی و دوم پروتکلی بین المللی که بتواند ابزار لازم برای حضور و کار این کمیته در سرتاسر دنیا باشد. کمیته صلیب سرخ به دنبال هدف نخست و کنوانسیون ژنو در پاسخ به خواسته دوم در ۱۸۶۴ برای نخستین بار تصویب شد.
با بالا رفتن فعالیت کمیته بین المللی صلیب سرخ و گسترش آن، نقش صلیب سرخ نیز در معادلات بین المللی جدی تر شد. امروز علاوه بر این که این کمیته به اصول اصلی خود وفادار است، از اصلی ترین بازیگران توسعه حقوق بین الملل بشردوستانه فعالیت می کند. شش دسته از افراد در منازعات و جنگ ها در اولویت کاری صلیب سرخ قرار دارند: پرسنل بیمار و زخمی، اسرای جنگی، اسرای غیرنظامی، غیرنظامیان داخل مناطق درگیر و یا تحت اشغال، آوارگان و پناهندگان و زندانیان امنیتی و سیاسی.
کمیته بین المللی صلیب سرخ به عنوان یک عضو قابل اعتماد با دولت ها و حکومت ها در تماس است و برای حفظ و ادامه فعالیت خود نوعی رازداری را نیز در میثاق خود دارد،چرا که معتقد است جنجال باعث تغییر وضعیت افراد در بند نمی شود. نمایندگان صلیب سرخ آزادی این را باید داشته باشند که با تمامی زندانیانی که در بند هستند ملاقات کرده و از وضعیت نگهداری آنها بازدید کنند. همچنین بدون حضور شخص سوم با زندانیان مصاحبه کرده و احتیاج های آنها را برآورده کننده یا تسهیلات برآورده کردن را فراهم کنند. ضمن این که در تماس خانواده های زندانیان، کمیته فعال شده و موضوع را پی گیری می کند. بی طرفی اصلی ترین موضوع در فعالیت صلیب سرخ است،مانند یک پزشک که متمرکز بر بهبود حال بیمار است، این کمیته وضعیت های بحرانی را پی گیری می کند و وضعیت زندانیان را در توجه ویژه خود قرار داده است. بی طرفی و کار تخصصی، باعث شده تا به امروز در سطح بین المللی این کمیته مناقشه ای برنینگیزد و له یا علیه هیچ کشوری وارد نشود. موضوع حقوق بشر از زمان شکل گیری پدیده ای سیاسی بوده اما این سازمان هیچ گاه به رغم تمامی فعالیت های جدی خود، سازمانی سیاسی نبوده است و البته برای ایران بسیار مهم است که یک سازمان با حفظ اصول خود و به دور از جنجال بتواند کار خود را انجام دهد.
در ایران
مهمترین موضوعی که این روزها کمیته صلیب سرخ را به ایران پیوند می دهد، وضعیت زندانیان ایرانی به ویژه در خارج از کشور است. پیتر اشتروک، رئیس دفتر نمایندگی کمیته بین المللی صلیب سرخ در تهران در یک روز بسیار گرم تابستانی به همراه معاون امور هماهنگی رسانه های خود، فردریک گوئن پذیرای خبرنگاران همشهری بود. جرقه این صحبت نیز این جا شکل گرفت که به تازگی یک ایرانی از زندان بگرام آزاد شده و با مدیریت صلیب سرخ، به ایران تحویل شده بود.
این موضوع خود کنجکاوی لازم را ایجاد می کند که از وضعیت دیگر زندانیان ایرانی در خارج از مرزهای کشور تحقیق کنیم و البته بیشترین این تعداد در کمپ اشرف در عراق است. پایگاه گروهک تروریستی رجوی که حدود ۳۵۰۰ نفر را در خود دارد و حتی صلیب سرخ هنوز نتوانسته از آن اردوگاه دیداری داشته باشد.
اردوگاه اشرف توسط صدام در عراق تأسیس شد و هدف آن حمایت لجستیکی و نظامی از تنها تروریست های مخالف نظام جمهوری اسلامی بود. چند مرحله در تاریخ دیپلماتیک ایران پس از انقلاب این فرصت پیش آمد که بتواند این گروه را برای همیشه منحل کرده و از بین ببرد، اما به هر حال چند فرصت سوزی از طرف ایران و چند تغییر معادله از سوی کشورهای مخالف با منافع جمهوری اسلامی باعث شده این معضل هنوز وجود داشته باشد. آنچه این گروه را به اولویت صلیب سرخ تبدیل کرده، وضعیت افرادی است که در کمپ اشرف حاضر هستند. در زمان جنگ عراق در ۲۰۰۳ و با شروع حمله اشغالگران، نیویورک تایمز گزارش مفصلی نوشت از وضعیت افرادی که در کمپ اشرف به سر می برند. در این مطلب سعی شد نیروهای حاضر در کمپ به عنوان افرادی روشنفکر نشان داده شوند که هدفی متعالی را در سر دارند. تصاویر چاپ شده به زنانی محجبه اختصاص داشت که در کسوت و لباس نظامی هستند و بر روی تانک کار می کنند. انتشار این مطلب به دلیل اضافه کردن اسامی این گروه در فهرست گروه های تروریستی از سوی آمریکا و اتحادیه اروپا بود که البته فقط در حد راکد کردن حساب های مالی این گروه اجرا شده است. آمریکایی ها در عراق ابتدا از نیروهای حاضر در کمپ اشرف استفاده کردند اما به تدریج آنها را محدود کرده و خلع سلاح کردند. این روزها اخبار خوشی از این اردوگاه به گوش نمی رسد و گویا مسری ترین معضل در اردوگاه، افسردگی مزمن و بیماری روحی خطرناک افراد حاضر است. دفتر کمیته بین المللی صلیب سرخ در تهران از دسامبر ۲۰۰۴ (دی ماه ۱۳۸۵) توانسته ۳۳۷ نفر را از این اردوگاه آزاد و به ایران انتقال دهد.
مهمترین و شاخص ترین سازمان در ایران برای انتقال این افراد، انجمنی است به نام انجمن نجات که در تماس مستمر با وزارت کشور و کمیته بین المللی صلیب سرخ است و بازگشت افراد این گروه به ایران را بررسی می کند. روند کار بازگشت از کمپ اشرف در عراق به ایران از درخواست افراد شروع می شود. حاضران در این اردوگاه که این روزها نوعی زندانی محسوب می شوند، به مقامات آمریکایی در عراق اطلاع می دهند که قصد بازگشت به ایران را دارند. پس از آن مقامات آمریکایی حاضر در عراق با کمیته بین المللی صلیب سرخ تماس می گیرند و شرح حال فرد و خواسته او را اطلاع می دهند. کمیته صلیب سرخ فرد را در خارج از اردوگاه مورد مصاحبه قرار می دهد تا مطمئن شود که خود متقاضی بازگشت به ایران است. پس از آن به مقامات ایرانی اطلاع داده می شود و بقیه روند تسهیلاتی است که کمیته بین المللی صلیب سرخ انجام می دهد تا فرد از زندان خلاص شود و به ایران تحویل داده شود. از زمان تحویل از مبدأ تا تحویل در مقصد، نمایندگان صلیب سرخ خود را مشایعت میکنند.
کمپ اشرف و معذورات امنیتی
اشتروک دست نیافتن اعضای کمیته بین المللی صلیب سرخ به کمپ اشرف را دلایل امنیتی عنوان می کند و شرح می دهد که چگونه قرار بود این ارتباط برقرار شود اما پس از آن تحقق نیافت. «به دلایل امنیتی هیچ گاه نتوانستیم از کمپ اشرف بازدید کنیم. مقامات آمریکایی حاضر در عراق از ما دعوت کردند که به اردوگاه اشرف رفته و از آن جا بازدید کنیم و ببینیم آن جا چه مکانی است و چه افرادی در آن جا نگهداری می شوند. هیچ گاه این اتفاق نیفتاد. در جولای ۲۰۰۴ بود که قرارها گذاشته شد اما به دلایل امنیتی و این که یکی از همکاران صلیب سرخ در عراق کشته شده بود، نتوانستیم آن سفر را انجام دهیم و برنامه لغو شد. قصد ما این بود که با افرادی که مایل به بازگشت هستند دیدار کنیم و تسهیلات بازگشت را فراهم کنیم. خیلی هم خود را برای آن آماده کرده بودیم. اما هیچ گاه نتوانستیم وارد اردوگاه شویم. پس از آن هم فقط توانستیم در مکانی چون فرودگاه بغداد با آنها ملاقات کنیم. پس از آن با تمامی سازمانهای درگیر این قضیه در ایران و عراق همکاری می کنیم تا بتوانیم آنها را تحویل دهیم. کار ما فقط ایجاد تسهیلات و مانند عملیات بازگشت داوطلبانه است.»
بازگشت داوطلبانه
یکی از فعالیت های مهم که بیشتر آژانس پناهندگان سازمان ملل انجام می دهد، عملیات بازگشت داوطلبانه است. در ایران این برنامه چند بار تکرار شده و در دو سال اخیر آژانس پناهندگان سازمان ملل در تهران برنامه بازگشت مهاجران افغانی را انجام می دهد. در این برنامه، گروه مجری- یا آژانس پناهندگان و یا کمیته بین المللی صلیب سرخ- مقصد را شناسایی کرده و امکان خطر در منطقه را تشخیص می دهد، اگر بازگشت بدون خطر بود، متقاضیان مصاحبه می شوند تا مأموران مجری اطمینان پیدا کنند که متقاضی خواهان بازگشت است. پس از آن معاینه پزشکی شده و در صورت صحت کامل، آب و غذا و زیرانداز گرفته و به آن سوی مرز منتقل می شوند. تمامی مراحل با هزینه سازمان مجری انجام میشود.
دیگر زندانیان
ایران پس از کمپ اشرف که تعداد زندانیان آن ذکر شد، در دیگر نقاط نیز اتباعی دارد؛ سه زندانی در زندان گوانتانامو بودند که در جریان جنگ افغانستان دستگیر شده و تاکنون دو نفر از آنها به ایران بازگردانده شده اند. از افغانستان در طول یک سال گذشته چهار نفر به ایران آمده اند و دو زندان اصلی کابل، بگرام و پل چرخی ممکن است هنوز اتباع ایرانی در خود داشته باشد. یک نفر از یک زندان در نپال به ایران بازگردانده شده است.
زندانیان در عراق
از جمع افرادی که بیشتر به قصد زیارت راهی عراق می شوند، تعداد زیادی در عراق دستگیر شده و در زندان به سر می برند. آخرین آمار دفتر صلیب سرخ حاکی از حضور ۴۰۱ نفر است که با تلاش های صلیب سرخ ۱۷۴ نفر تاکنون بازگشته اند و ۱۱۳ نفر هنوز در بازداشت به سر می برند. البته این تفکر بود که ممکن است صلیب سرخ در خصوص ایرانیان زندانی در عراق کاری نداشته باشد، اما اشتروک تصریح کرد که صلیب سرخ به طور مداوم از زندان ها بازدید می کند و خانواده های زندانیان با سفارت سوئیس در تهران تماس می گیرند و اطلاعات به آنها منتقل میشود.
درست است که اولویت های صلیب سرخ متفاوت است اما هنوز این کمیته نتوانسته از دو کمپ اصلی منافقین در عراق دیدار کند.
اشتروک نیز متأسف است که هنوز این دیدار اتفاق نیفتاده، ولی اطلاعات دقیقی نیز از وضعیت افراد در آن کمپ ندارد. اوضاع آن جا را بسیار پیچیده توصیف می کند اما خبر می دهد که افراد حاضر در آن کمپ نه کار دارند و نه انگیزه ای، پس در وضعیت روانی بسیار نامناسبی به سر می برند. وضعیت آنها بسیار تراژیک است.برای کمیته بین المللی صلیب سرخ اولویت نیست که چه کسی با چه تفکر و عقیده ای و به چه دلیل در زندان است، اولویت خواست زندانی و درخواست او برای بازگشت و تسهیلاتی است که بتوان او را بازگرداند.
رئیس دفتر تهران تأکید دارد که وظیفه ما بشردوستانه است، از جنجال سیاسی و مطبوعاتی پرهیز داریم چرا که به نفع زندانیان و افراد در بند نیست اما از تمام توان خود نیز استفاده میکنیم.