زهرا بیگدلی
تغییرات اجتماعی جزء لاینفک و جداییناپذیر از تمام جوامع زنده و پویا است و گاه این تغییرات با برنامهریزی و بهصورت هدفمند و برخی اوقات بهصورت ناگهانی رخ میدهد.
اما نهادی که در بهوجود آمدن این تغییرات در تمام جوامع پیشرفته و در حال گذار اغلب ثابت است، نهاد دانشگاه است. از همینروی دولتمردان، سازمانهای غیردولتی و نهادهای رسمی و غیررسمی همواره میکوشند تا محیط دانشگاه را دستخوش تحولات بنیادین بهنفع خویش سازند و از این گذرگاه تغییرات اجتماعی را نیز بهنفع خویش جهت بخشند.
در ایران نیز پیش و پس از انقلاب، همواره دانشگاه مکان برخورد عقاید مختلف بوده و این مهم در شرایطی محققشده که هیچگاه عقاید گوناگون بهصورت یکسان حق برخورداری از امکانات دانشگاه را نداشتهاند. در اینمیان و با وجود آنکه همواره نمادهای مختلف برنامههای گوناگونی را برای تغییرِ جهت فضای دانشگاه اجرا کردهاند، طرح دفن پیکر شهدای گمنام در دانشگاه، از جمله طرحهایی بوده که طی چندسال گذشته چندین مرتبه از سوی نهادهایی خاص مطرحگشته و به دلایل مختلف محقق نشده است.
اما پس از روی کار آمدن دولت جدید و ایجاد تغییرات بنیادین در وزارتخانهیعلوم، تحقیقات و فنآوری، این طرح ابعاد جدی بهخود گرفت و زمزمههای اجرای آن در فضای دانشگاههای گوناگون شنیدهشد و دانشگاه صنعتی شریف، دانشگاهی که نام شهید شریف واقفی را بر سر در دارد، یکی از نخستین دانشگاههایی بود که برای اجرای این طرح، مطرح شد.
محیط دور از شهر دانشگاه شهید رجایی و فضای خاص آن دانشگاه که متأثر از حضور دانشجویان دارای تعهد دبیری است البته بهمثابه استارت این داستان بود. هرچند در آن دانشگاه هم مقاومتهایی ایجاد شده بود.
فضای دانشگاه شریف آنگونه که دفنکنندگان انتظار داشتند مطلوب نبود، مخالفت نهادهای منتسب به جریان فکری دفنکنندگان و خانوادههای شهدای دانشگاه شریف، همچنین مخالفت برخی نیروهای بسیج دانشجویی با این عمل را باید در زمرهی موانع مهاجمان به دانشگاه برشمرد اما بحرانآفرینان عزم خود را جزم کرده بودند.
محیط سیاسی- اجتماعی دانشگاه شریف همواره محیطی آرام بوده است و دانشجویان آن که اغلب از بهترین رتبههای کنکور سراسری و نفرات برتر المپیادهای علمی هستند، اکثر اوقات سعیکردهاند، در محیطی آرام بهسر برند و فارغ از هیاهوهای خارج دانشگاه، به کسب نمرات عالی همت گمارند. این دورنما از محیط دانشگاه صنعتی شریف، علتی مناسب شد تا بهعنوان دومین دانشگاه تهرانی برای دفن شهدا مطرح شود و بههمینخاطر روز دوشنبه، بیستودوم اسفندماه سال هشتادوچهار، سه تابوت شهدای گمنام برای دفن در مسجد دانشگاه شریف به مسجد این دانشگاه بردهشد. اما دانشجویان دانشگاه شریف آنچنان که از دور نشان میدادند نبودند و با تجمع در محیط دانشگاه، خواستار لغو این مراسم شدند، در واقع دانشجویان مخالف اجرای این طرح که بین 600 تا800 نفر بودند ، اعلام میداشتند که دانشگاه محل تحصیل است و دفن پیکر شهدایی که متعلق به دانشگاه شریف نیستند و گمنام تلقی میشوند، تنها میتواند با مقاصدی خاص و برای برخورد با تحرکات دانشجویی باشد. در واقع دانشجویان مخالف، بر این عقیده بودند که با وجود مقام والای شهدا و سمبل بودن آنها، اکنون این سمبلها کارکرد دیگری یافته و تدفین آنها در دانشگاه، بهخصوص در این شرایط خاص کارکرد مورد انتظار را ندارد بلکه تنها ابزار دست گروهی خاص میشوند و سفرهای برای نان درآوردن این جریانات! با این وجود، تصمیم نهادهای مسؤول دانشگاه و نمایندگان دانشگاه بر این میشود که برای اجرای این طرح از کل دانشجویان نظرسنجی شود....
در حالیکه افرادی که در تریبون آزاد صحبت میکردند، همگی اصرار بر اجرای نظرسنجی از دانشجویان داشتند، ساعت پانزده، هر سه تابوت متعلق به شهدای گمنام وارد دانشگاه شریف شد و این موضوع درحالی اتفاق میافتاد که نهتنها دانشجویان به راهحل نرسیده بودند بلکه چهرههای غیردانشجو و سرشناس نیز در میان جمعیت بهوضوح دیده میشدند. ورود تابوتها به حیاط دانشگاه موجبشد تا درگیری جدی و سختی میان دانشجویان موافق وگروه مخالف این طرح صورتگیرد و در نهایت، موافقان طرح در عرض 15 دقیقه پیکر شهدا را تدفین و مسجد دانشگاه را ترککردند. موافقان مسجد دانشگاه را ترک کردند و دانشجویان مخالف در محیط دانشگاه باقی ماندند، زیرا از روزها قبل با مسؤولان دانشگاه رایزنی کرده بودند و شخص رییس دانشگاه نیز برای عدم اجرای این طرح، به آنها قول مساعد داده بود. دانشجویان مخالف که اکنون دیگر حربهای نداشتند، تنها بیش از پیش فهمیدند که رییس دانشگاه نیز در بسیاری تصمیمات دانشگاه حق اظهارنظر ندارد و همچنان در محوطهی دانشگاه و جلوی دفتر ریاست باقی ماندند تا علت تغییر عقیدهی رییس دانشگاه را جویا شوند. کمکم این جمعیت به دوهزار نفر میرسد و قضیه جدّیتر از آن میشود که بتوان آن را بهسادگی کنترلکرد. درگیری میان موافقان و مخالفان ادامه یافت، هرچند با تلاش اعضای انجمن، این درگیری به خیابان آزادی کشیده نشد. موافقان که اکنون دیگر کاری از پیش نمیبردند، خواستار جدا شدن محیط مسجد از دانشگاه شدند.
اخبار 20:30 شبکهی دو سیما، شلیک اولین گلولهها را شروع میکند و دانشجویان مخالف را بهکنایه مورد توهین قرار میدهد. اما کیهان از فردای حادثه آتش سنگین خود را بر روی مخالفان طرح میگشاید. حتی یک روز اقدام به نشر مکالمات تلفنی دو تن از مخالفان میکند و البته وقتی با اعتراض روزنامهی همبستگی مواجه میشود، ادعا میکند که خبرنگارش در کنار مکالمهکنندگان بوده است!
با وجود آنکه روزهای پایانی اسفندماه برای دانشجویان دانشگاه شریف، روزهای پرتلاطمی بود اما برای دانشجویان این نوید را بههمراه داشت که طرح تدفین پیکر شهدای گمنام در محیط دانشگاهها بار دیگر برای مدتی بهدست فراموشی سپرده شود، هرچند که برخی مسؤولان وزارت علوم اعلامکردند که این طرح را پیگیری خواهندکرد.