به ویژه اقتصادى و خصوصا در حوزه انرژى را مى توان تحولى مهم در سیاست خارجى روسیه دانست. هرچند در منابع مختلف خبرى و تحلیلى از این سفر به عنوان سفرى اقتصادى یاد مى شود، اما با عنایت به اهداف بلندمدت روسیه در عرصه هاى منطقه اى و بین المللى و تمایل و تلاش این کشور براى احیاء جایگاه از دست رفته خود در این عرصه ها که نمود آن را در سال هاى اخیر مى توان به شکل افزایش تحرکات مسکو در جغرافیاهاى مختلف از شرق آسیا تا آمریکاى لاتین مورد ارزیابى قرار داد، سفر آفریقایى مدودف را مى توان بازگشت روسیه به قاره سیاه با رویکردى جدید و گواهى بر اصرار این کشور به ارتقاء موقعیت خود در ترتیبات نظام بین الملل دانست. به گزارش ایراس هرچند به دلیل تراکم رقابت ها در قاره سیاه، روسیه براى گسترش حضور و نفوذ خود با مشکلات زیادى مواجه خواهد بود، اما مقامات کرملین با التفات به دورنماى مثبت رشد و توسعه در این قاره از یک سو و پویایى مضاعف آمریکا، کشورهاى اروپایى و چین براى بهره بردارى از ظرفیت هاى این قاره از سوى دیگر، بر آنند تا در این فضاى رقابتى، عرصه را به رقباى خود واگذار نکرده و سهم بایسته خود را از مزایاى این قاره بر گیرند.
اهداف اقتصادى
مرور تحولات سیاست خارجى روسیه طى سال هاى اخیر به ویژه از ابتداى ریاست جمهورى پوتین حاکى از مسلط شدن رویکرد عمل گرایى بر رفتارهاى خارجى این کشور است که اسباب آن شده تا مقامات کرملین با تأکید بر این مهم که روسیه تبدیل به قدرت بزرگى نخواهد شد، مگر با قدرت اقتصادى، اقتصادى سازى سیاست خارجى را مجدانه مطمح نظر قرار داده و تدابیرى را نیز براى عملیاتى کردن این رویکرد در نظر گیرند. بر اساس همین پیش ذهنیت، از همان ابتداى دوره پوتین دستگاه دیپلماسى روسیه کمک به اقتصاد این کشور براى ادغام در اقتصاد جهانى و مساعدت به شرکت هاى روسى براى حضور قوى تر در عرصه رقابت جهانى را به عنوان یک وظیفه مورد توجه قرار داد. این وضعیت به نحوى است که طى سال هاى اخیر گاها از دولت به عنوان نماینده شرکت هاى این کشور به ویژه از جانب گازپروم یاد شده و حتى در برخى منابع از سفر اخیر مدودف با آفریقا نیز به عنوان لابى جهت تسهیل در فعالیت شرکت هاى روسى در قاره سیاه تعبیر شده است. به این اعتبار، سفر مدودف به چهار کشور آفریقایى را بیش از هر چیز مى توان سفرى اقتصادى و با هدف تحقق دیپلماسى اقتصادى در سیاست خارجى روسیه دانست که به طور ویژه حمایت از گسترش نفوذ اقتصادى روسیه در قاره آفریقا و پشتیبانى از شرکت هاى روسى فعال در این قاره را مد نظر دارد. شایان توجه اینکه، شرکت هاى روسى به ویژه شرکت هاى فعال این کشور در حوزه انرژى از جمله «گازپروم»، «روس نفت»، «لوک اویل» و «ناواتک» چندى است که گستره فعالیت خود را در قاره آفریقا به ویژه در حوزه هاى نفت و گاز مصر و نیجریه و همچنین در زمینه هاى انرژى اتمى، الماس، آلومینیوم، تولید قطعات اتوموبیل و مواد کمیاب مضاعف کرده و حتى برخى از این شرکت ها طى سال هاى اخیر اقدام به خرید میادین نفت و گاز در آفریقا کرده اند. بر اساس آمارهاى موجود، شرکت هاى مختلف روسى طى سال هاى اخیر تا حدود ۱۰ میلیارد دلار براى سرمایه گذارى در آفریقا اختصاص داده اند که تاکنون ۴ تا ۶ میلیارد دلار از این مبلغ هزینه شده و برنامه ریزى براى عملیاتى کردن باقى مانده این مبلغ نیز مجدانه در حال پیگیرى است.
به تأکید کارشناسان روس، ضرورت فعال شدن دیپلماسى اقتصادى روسیه با عنایت به ظرفیت هاى بسیار قاره سیاه براى سرمایه گذارى و فعالیت اقتصادى از یک سو و کمبود سرمایه و ضعف تکونولوژى در این قاره براى بهره بردارى از ظرفیت هاى موجود خود از سوى دیگر که آمریکا و کشورهاى اروپایى از مدت ها پیش با سوء استفاده از همین مؤلفه به بهره بردارى گسترده از مزایاى این قاره مبادرت کرده اند، بیشتر قابل درک است. لذا آنها بر این نکته تأکید دارند که مسکو باید با کاربست تدبیر دیپلماتیک و حمایت از شرکت هاى روسى فعال در این قاره سهم بایسته خود را از این بازار گسترده برگرفته و از این طریق به تقویت موقعیت خود در نظام بین المللى اقتصادى و به تبع آن ارتقاء موقعیت سیاسى خود در این نظام اقدام کند. از سوى دیگر با عنایت به اینکه یکى از اهداف راهبردى روسیه در عرصه بین الملل تبدیل شدن به ابرقدرت انرژى است و این موضوع به تکرار مورد تأکید مقامات مختلف این کشور قرار گرفته و نیز از آنجایى که قاره آفریقا به لحاظ منابع هیدروکربنى واجد ظرفیت هاى بسیار بوده و در این زمینه روند رو به رشدى را آغاز کرده، تحلیلگران روس بر این باورند که کرملین باید براى تحقق اهداف بلندمدت خود در حوزه انرژى و افزایش توان رقابتى روسیه با شرکت هاى آمریکایى و اروپایى که هم اکنون به صورت انحصارى در صنایع نفت و گاز آفریقا حضور دارند، باید پویایى خود در این زمینه را افزون کرده و مجدانه به حمایت از شرکت هاى روسى در این قاره اهتمام ورزد. با این ملاحظه، توافق با طرف هاى آفریقایى در حوزه انرژى از جمله با مصر در زمینه نفت و گاز و همچنین انرژى اتمى به طور ویژه مورد ملاحظه مدودف و تیم همراه او قرار گرفته و در این زمینه توافقات اولیه نیز صورت پذیرفته و در این سفر نیز مورد تأکید قرار گرفته است. افزون بر این، هیأت روسى در سفر به نیجریه (به عنوان اولین سفر رئیس دولت روسیه به این کشور) که یکى از مهم ترین کشورهاى تولیدکننده انرژى قاره آفریقا است، نهایى کردن توافق هاى اولیه صورت گرفته در حوزه انرژى از جمله در باب همکارى گازپروم و شرکت ملى نفت نیجریه را مورد نظر داشت.
بر اساس این قرارداد گازپروم ۵/۲ میلیارد دلار در صنایع هیدروکربنى نیجریه سرمایه گذارى خواهد کرد که به طور خاص به اکتشاف و استخراج گاز اختصاص خواهد یافت. در سفر مدودف به نامى بیا که این سفر نیز اولین سفر رئیس دولت روسیه به این کشور آفریقایى محسوب مى شود همچنین نهایى کردن توافقات صورت گرفته بین شرکت هاى نفت و گاز روسى از جمله گازپروم با شرکت ملى نفت نامى بیا مورد توجه قرار خواهد گرفت. در سفر مدودف به آنگولا نیز موافقتنامه اى پیرامون همکارى شرکت «زا روبى یژ نفت» با شرکت نفت دولتى این کشور امضاء شد و زمینه هاى توسعه همکارى دو کشور در حوزه انرژى مورد بررسى قرار گرفت. افزون بر حوزه انرژى، گسترش تعاملات اقتصادى روسیه با این چهار کشورها آفریقایى در سایر حوزه هاى اقتصادى نیز مطمح نظر هیأت روسى است که از آن جمله مى توان به تقویت همکارى ها در حوزه انرژى صلح آمیز هسته اى اشاره کرده که برخى تفاهمنامه هاى اولیه نیز در این خصوص از جمله در مارس سال جارى میلادى میان روسیه با مصر و نیجریه به امضاء رسیده است. علاوه بر این، روسیه در آنگولا نیز برنامه هایى را براى احداث چند نیروگاه برق آبى در دست اجرا دارد. مسکو همچنین در حوزه صنایع نظامى و هواپیماهاى مسافربرى نیز درصدد گسترش فعالیت خود در آفریقا است و همچنین طى توافقى مسئولیت ارتباطات ماهواره اى در آنگولا را برعهده خواهد گرفت.
نکته جالب تأمل پیرامون گسترش تعاملات اقتصادى و تجارى میان روسیه با کشورهاى آفریقایى و به طور خاص با مصر اینکه در سال ۲۰۰۸ میزان گردش تجارى میان مسکو و قاهره ۱/۴ میلیارد دلار بوده که بخش اعظمى از این میزان به صنعت توریسم مصر باز مى گردد به نحوى که در این سال ۸۴/۱ میلیون توریست روسى به مصر مسافرت کرده و از این جهت روسیه اولین کشور از حیث اعزام توریست به مصر در بین کشورهاى جهان محسوب مى شود. با وجود این هدف گذارى هاى بعضا بلندپروازانه، مرور تاریخ روابط شوروى با کشورهاى آفریقایى گواه آن است که این تعامل بیشتر بر حوزه هاى سیاسى و ایدئولوژیکى مبتنى بوده و لذا روسیه در شرایط حاضر زیربسترهاى قدرتمندى براى اتکاء به آنها جهت توسعه روابط خود با این قاره در اختیار ندارد. مرور آمارها نیز نشان مى دهد که تعاملات تجارى روسیه تنها با مصر قابل ملاحظه است و این روابط با نیجریه، نامى بیا و آنگولا رقم قابل ملاحظه اى را نشان نمى دهد. با این وجود، سیاست مداران و اقتصادیون روسیه، آفریقا را بازار گسترده اى مى دانند که حائز ظرفیت هاى بسیارى را فعالیت اقتصادى روسیه بوده و مسکو مى تواند با تجمیع منابع خود نسبت به استفاده از این ظرفیت ها اقدام کند.