مقامات مختلف کشورهاى اروپایى از چندى پیش و به دنبال بروز اختلاف گازى میان روسیه و اوکراین و با اشاره به پیش بینى ناپذیرى رفتارهاى روسیه در حوزه گازى، ضرورت اتخاذ تدابیرى براى تأمین امنیت انرژى خود را مورد تأکید قرار داده اند. در همین راستا، احداث خط لوله گازى ناباکو به صورت جدى در دستور آنها قرار گرفته که هدف عمده آن کاستن از وابستگى اروپا به منابع و خطوط انتقال گاز روسیه است. در مقابل، روس ها نیز که به هیچ وجه مایل به از دست دادن موقعیت برتر خود در بازار انرژى اروپا نیستند، تدابیرى را براى حفظ این موقعیت از جمله ساخت خطوط لوله گاز جدید مورد توجه قرار داده و گام هاى عملى مختلفى را نیز در این زمینه برداشته اند که نمونه اخیر آن سفر پوتین به ترکیه و جلب موافقت مقامات این کشور به ساخت خط لوله گازى جریان جنوبى و جریان آبى ۲ در خاک این کشور است. به گزارش ایراس روسیه که از چندى پیش با تعریف راهبرد تبدیل شدن به ابرقدرت انرژى تلاش هاى وسیعى را در این جهت مورد توجه قرار داده، به رغم بروز بحران مالى در عرصه جهانى و داخلى خود همچنان بر پیگرد این راهبرد تأکید دارد و مقاطع مختلف مقامات این کشور از برنامه هاى بلنددامنه این کشور در حوزه انرژى سخن به میان آورده اند. این در حالى است که بروز بحران گازى میان روسیه و اوکراین اسباب آن شده که کشورهاى اروپایى عزم خود را براى کاهش وابستگى به منابع نفت و گاز روسیه از طریق ایجاد منابع و مسیرهاى جدید انرژى جزم کرده و در این زمینه نیز برنامه هاى مختلفى از جمله ساخت خط لوله ناباکو را مورد توجه قرار دهند.
بحث در خصوص ساخت این خط لوله که از چند سال پیش مورد توجه کشورهاى اروپایى قراردارد، با امضاء قرارداد آن در آنکارا میان چهار کشور اصلى در مسیر این خط لوله در مرحله عملیاتى شدن قرار گرفته و طبق برنامه ریزى ها قرار است بهره بردارى از آن در سال ۲۰۱۴ آغاز شود. اما همان طور که اشاره شد، روس ها که در عزم خود براى حفظ موقعیت برتر خود در بازار انرژى اروپا جدى هستند، اقدامات زیادى را براى کاهش تأثیرات خط لوله ناباکو بر این موقعیت و حتى اخلال در ساخت آن به کار بسته اند که از جمله این اقدامات مى توان به قرارداد چندى پیش این کشور با آذربایجان براى پیش خرید بخش اعظم تولیدات گاز حوزه شاه دنیز ۲ اشاره کرد که در برخى منابع خبرى روسى از این قرارداد به چکه در خط لوله ناباکو تعبیر شد. در همین راستا، پوتین با سفر به ترکیه تلاش هایى را نیز براى همراه کردن این کشور با برنامه هاى بلنددامنه گازپروم و ایجاد جلوگیرى از تحقق نهایى اهداف خط لوله ناباکو به کار گرفت که حسب ظاهر با موفقیت هایى نیز همراه بوده است.
روسیه با تعریف ترکیه به عنوان حائز بودن موقعیت ممتاز در ترانزیت گاز منطقه به اروپا تلاش دارد تا این کشور را در راستاى مطامع بلنددامنه گازى خود تعریف کرده و از همراهى بیشتر این کشور با کشورهاى اروپایى مخالف روسیه و خط لوله ناباکو کم کند. موقعیت ممتاز ترکیه به لحاظ ترانزیتى نیز قابل تردید نیست. این کشور در صورت هر نوع خط لوله جدیدى که صدور گاز به مقصد جنوب اروپا را مورد نظر داشته باشد، از جمله ناباکو، جریان آبى ۲ و جریان جنوبى در مسیر این خطوط قرار مى گیرد و کشورهاى صادرکننده و واردکننده مجبور به جلب موافقت این کشور در این خصوص هستند. سفر پوتین به آنکارا و مذاکره با مقامات این کشور در باب انرژى نیز در وهله نخست براى تحقق همین منظور صورت گرفت.
شایان ذکر است که هرچند روسیه از مدت ها پیش، احداث خط لوله ناباکو را به دلایل مختلف از جمله موازى بودن آن با خط لوله جریان جنوبى که این کشور در پى احداث آن است و همچنین به دلیل فقدان گاز لازم براى تأمین آن غیرمنطقى و غیرعملیاتى توصیف کرده، اما رسانه هاى روسى از موفقیت پوتین به یافتن راه حلى میانه براى همراهى این دو خط خبر دادند. بر اساس توافقات صورت گرفته، مقامات ترکیه طى سفر پوتین به آنکارا، موافقت خود را با ساخت خط لوله جریان جنوبى از خاک این کشور و از کف دریاى سیاه اعلام کردند که این موضوع موفقیتى مهم براى روسیه در جهت تحقق اهداف پیش گفته در پیگرد برنامه هاى گازى خود از یک سو و ایجاد ابهام بیشتر در منطقى بودن ساخت خط لوله ناباکو دارد. بر اساس این توافق، شرکت گاز پروم تا نوامبر ۲۰۱۰ به ساخت خط لوله جریان جنوبى مبادرت خواهد کرد و از قرار معلوم رجب طیب اردوغان موافقت خود را با ساخت خط لوله جریان آبى ۲ نیز اعلام کرده است. این لوله که با ظرفیت ۱۶ میلیارد متر مکعب در سال در برنامه هاى اصلى گازپروم قرار دارد، قرار است گاز مورد نیاز ترکیه، اسرائیل، لبنان، سوریه و قبرس را تأمین نماید. با این ملاحظه و با عنایت به این قراردادها، ترکیه نقش مهمى را در موفقیت روسیه در به دست گرفتن بخش مهمى از بازار گاز شرق مدیترانه و جنوب اروپا به عهده خواهد گرفت.
اما در مقابل این ازاء ترکیه به روسیه، آنکارا نیز مابه ازاء هاى مشخصى از مسکو دریافت خواهد کرد که از آن جمله مى توان به همکارى شرکت هاى ترکیه اى با گازپروم براى فروش گاز روسیه به کشورهاى خاورمیانه اشاره کرد که بر اساس آن قرار است شرکت هاى آکسا (ترکیه) با شرکت «گازپروم اکسپورت» اقدام به ایجاد یک شرکت مشترک به این منظور نمایند. در این میان، افزون بر مقادیر قابل ملاحظه ارز که از ناحیه ترانزیت گاز نصیب ترکیه مى شود، این کشور مى توان به عنوان یک ترانزیت کننده معتبر، موقعیت ژئوپولیتیکى خود را در منطقه از این قبل نیز افزایش دهد. همچنین روسیه به ترکیه قول داده که به این کشور در ذخیره گاز زیرزمینى آن کمک کند. علاوه بر این، روسیه ضمن حمایت از خط لوله نفتى سامسون جیحان، موافقت خود را با تأمین بخشى از نفت این خط لوله اعلام داشته و این در حالى است که تا چندى پیش، مسکو این خط لوله را رقیب مهمى براى خط لوله بورگاس- الکساندروپولوس معرفى و رویکرد مثبتى نسبت به آن نداشت. با این وجود، به اعتقاد برخى آگاهان، روسیه همچنان این دو خط لوله را رقیب یکدیگر مى داند، اما به واسطه برنامه هاى بلندمدت خود در حوزه گاز از جمله خط لوله جریان جنوبى، به دادن این امتیاز به ترکیه براى جلب موافقت آن در حوزه گازى رضایت داده است.
اما به اعتقاد تحلیلگران، مهم ترین دستاورد ترکیه از سفر پوتین به این کشور را مى توان پذیرش موجودیت یافتن خط لوله گازى ناباکو از سوى روسیه دانست. پوتین خلال این سفر تصریح کرد که خطوط لوله ناباکو و جریان جنوبى در اساس با یکدیگر مغایرتى ندارند. روسیه این دو خط لوله را رقیب هم نمى داند و بازار وسیع گاز اروپا ظرفیت فعالیت براى همه طرف ها را دارد. پوتین همچنین در دیدار با اردوغان تأکید کرد که این دو خط لوله به صورت منفردانه مى توانند نسبت به تأمین نیاز کشورهاى متقاضى اقدام کنند و هر چه زیرساخت ها در این زمینه توسعه بیشترى پیدا کند، ثبات و امنیت انرژى در اروپا افزایش بیشترى خواهد یافت. با همین ملاحظه، او تأکید کرد که روسیه با ترکیه در خصوص راه حلى مصالحه جویانه درخصوص این دو خط لوله با یکدیگر به توافق رسیده اند. با این وجود، همان طور که مقامات روسیه پیش از این تأکید کرده اند این کشور عملیات ساخت خط لوله جریان جنوبى را از نوامبر ۲۰۱۰ آغاز خواهند کرد که به نظر مى رسد هدف از این تسریع، پیشى گرفتن از خط لوله ناباکو براى ارسال گاز به جنوب اروپا باشد که طبق برنامه ریزى ها قرار است تا سال ۲۰۱۵ به ظرفیت اسمى خود (۶۳ میلیارد متر مکعب در سال) برسد. این در حالى است که بر اساس برنامه ریزى مقامات اروپایى مشارکت کننده در خط لوله ناباکو، در صورت تأمین اعتبار این خط عملیات ساخت آن در سال ۲۰۱۱ آغاز و اولین مرحله از گاز آن در سال ۲۰۱۴ به اروپا عرضه خواهد شد تا به ظرفیت اسمى خود (۳۱ میلیارد متر مکعب گاز در سال) برسد.
باید خاطر نشان شد، که هرچند یکى از اهداف روسیه از احداث خط لوله جدید کاهش وابستگى خود براى ترانزیت گاز به اروپا از طریق اوکراین است (با عنایت به اینکه هم اکنون بیش از ۸۰ درصد گاز صادراتى روسیه به اروپا از خاک اوکراین مى گذرد) لذا تأکید بر آن است که حتى در صورت راه اندازى خطوط لوله جریان جنوبى و شمالى نیز تنهاى میزانى از وابستگى روسیه به اوکراین در این خصوص کاهش مى یابد و اهم این وابستگى حفظ خواهد شد. به هر تقدیر و هرچند چندى پیش بلغارستان اعلام کرد که در دیدگاه هاى خود در خصوص خط لوله جریان جنوبى و همکارى با روسیه در این زمینه تجدید نظر کرده، اما با عنایت به مشکلات بیشتر خط لوله ناباکو، تحلیلگران احتمال موفقیت روسیه و خط لوله جریان جنوبى براى به دست گرفتن بازار جنوب اروپا را بیش از ناباکو مى دانند که این احتمال با همراهى اخیر آنکارا با مسکو نیز بیشتر شده است.