* به نظر شما ادبیات دفاع مقدس به عنوان گونهای مستقل از دیگر گونههای ادبی محسوب میشود یا نه؟
** عدهای که بغض و کینه نسبت به جریان اصیل انقلاب اسلامی و به تبع آن به دفاع مقدس دارند، با این که در این سرزمین زندگی میکنند و از نعمتهای مادی و معنوی آن بهرهمند میشوند، اما چشمانشان را به روی حقایق بستهاند و لب به سخن نمیگشایند و راجع به این حماسه ماندگار در تاریخ سخن نمیگویند. گویی این افراد وامداران کسانی هستند که این آتش را افروختند. اینان از روی دینی که به استکبار جهانی و دشمنان انقلاب دارند، ادبیات دفاع مقدس را به عنوان ژانری مستقل در کنار انواع دیگر ادبی از جمله ادبیان تعلیمی، حماسی و غنایی قبول ندارند. اما برعکس دسته اول گروهی دیگر که چشمانشان به روی حقایق باز است و زندگیشان را مدیون رشادتها و جانفشانیهای شهدا، جانبازان و ایثارگران میدانند، تلاش میکنند ادبیات دفاع مقدس را که تجلیگاه استعدادها و قابلیتهای وصفناپذیر و هنرمندیهای مردان و زنان این کشور است به بشریت بشناسانند. به نظر من بر همه هنرمندان از جمله شاعران و نویسندگان، محققان و دانشگاهیان فرض است که ادبیات دفاع مقدس را در کنار انواع دیگر ادبیات معرفی کنند.
* آثار به نگارش درآمده در زمینه دفاع مقدس بیشتر مربوط به کدام قالب ادبی بوده است؟
** همانطور که ملل مختلف در جهان مردم ایران را به عنوان ملتی شاعر میشناسند و هنرنمایی و هنرمندی ایرانیان نیز معمولاً در شعر تجلی یافته است، به همین جهت شعر دفاع مقدس نسبت به شاخههای دیگر ادبی پربارتر است و بعد از شعر در این مورد خاطرهنویسی را داریم که اگر این خاطرهها به زبان هنری و ادبی نوشته شوند بسیار ارزشمند و ماندگار خواهد بود و در زمینه داستان و رمان قدمهای اولیه را برداشتهایم و هنوز منتظر خلق آثاری هستیم که چهره درخشان و پر تلألوی دفاع مقدس را به خوانندگان نشان دهد و امیدواریم هر چه زودتر در مورد ادبیات داستانی دفاع مقدس شاهد ظهور و بروز داستانهای کوتاه و بلند باشیم.
* فکر میکنید ادبیات دفاع مقدس قابل تقسیم به دورههای مختلف است؟
** از 31 شهریور 59 که حماسه دفاع مقدس به وقوع پیوست تا سال 65 اشعاری سروده شد که با این که شورانگیز بودند و بر طبل احساسات میکوبیدند، از پختگی لازم برخوردار نبودند، اما اوج درخشندگی اشعار دفاع مقدس از سال 67 تا 68 بود که شاعران معانی و مضامین عالی را بیان کردند، که حول چند محور میچرخید، و تلاقی و حماسه نمونهای از آن بود که شاعر نشان میداد.
دفاع مقدس فرزند بلافصل عاشورا است، و در شعر این دوران خورشید عاشورا درخشندگی خاصی داشت و رمز عملیات و پیشانیبندی که رزمندگان به پیشانی بستند، و هدفی که داشتند و باز کردن راه کربلا در شعرهای این دو سال جلوهگری یافته بود و تلاقی عرفان و حماسه در اشعار دفاع مقدس نشان داد که رزمندگان ما در عین حال که حماسهگر، رزمنده و جنگاورند و یک پای در زمین دارند، نگاهی هم به آسمان دارند، تا به فتح ارزشهای دینی، آسمانی و فضایل بشری و الهی نایل آیند، که این همه در شعر تجلی یافته است و موضوع مطرح دیگر در اشعار این دوران زمینهسازی برای ظهور حضرت مهدی(عج) بود و شعرا اشعاری با این محتوا سرودند که جوانان، جنگیدند و پردههای غفلت را دریدند تا خورشید مهدوی از پس پردههای ضخیم غفلت و غیبت بیرون آید و راه یکهسوار سختکوش مشرقی باز شود و حتی در این مورد رهبر عظیم الشأنمان نیز فرمودند: شهدا با شهادتشان و ایثارگران با فداکاریهایشان ظهور مولایمان امام زمان(عج) را نزدیکتر کردند. به عبارتی میتوان گفت: «بین اشعار دفاع مقدس و ظهور حضرت مهدی(عج) پیوندهای بسیاری است.»
* اسطورهسازی در ادبیات دفاع مقدس را چگونه ارزیابی میکنید؟
** اگر به حقیقت دفاع مقدس بنگریم متوجه میشویم که حماسه، عرفان، عشق و عبادت شهدا و رزمندگان مرزهای اسطوره و اسطورهنگری را شکسته است. اسطورهسازی در مورد شخصیتهای دفاع مقدس به این صورت است که شاعران و نویسندگان بین رزمندگان و شخصیتهای اسطورهای پیوند ایجاد کردهاند تا بگویند رزمندگان ما چه در گذشته و چه در حال شخصیتهای فراتاریخی بودهاند که قدرتشان از پروردگار لایزال منشاء گرفت و در این زمینه نیز باید واقعبین باشیم که همه رزمندگان ما عارف نبودند.
* عدهای بر این عقیدهاند که حمایتهایی که دولت از شاعران و نویسندگان عرصه دفاع مقدس میکند، سبب شده تا افرادی که به آن ارزشها پایبند نیستند به خاطر برخورداری از منافع مادی در این زمینه قلم بزنند؛ آیا شما با این صحبت موافقید؟
** من به هیچوجه این حرف را قبول ندارم؛ متأسفانه تا به حال هیچکدام از دولتهایی که سرکار آمدند، اعتنا و توجه جدی به دفاع مقدس نکردهاند، هر چند که در سخنرانیهایشان که مختص به هفته دفاع مقدس و بسیج بود، عنوان وعده در مورد حمایت از جانبازان و ایثارگران سخن گفتهاند، اما به نظر من شاعر یا نویسندهای را از نظر مادی چندان مورد حمایت قرار ندادهاند.
* ادبیات دفاع مقدس چه مخاطبانی را به خود جذب کرده است؟
** با توجه به این که همه مردم ایران به نحوی درگیر جنگ بودند، مطمئن هستم که اگر کتابهای خوب و ارزشمندی در زمینه دفاع مقدس نوشته شود، همه اقشار جامعه جذب این ادبیات میشوند و لازم است که تلاش کنیم تا جوانان را با آن دوران که ندیدند و لمس نکردند، آشنا سازیم و آنها را از گذشتهشان باخبر کنیم تا در دامان دیگران نیفتند و اسطورهها و الگوهایشان غربیها نباشند بلکه افتخارشان حماسهگران عارف باشد و باید سعی کنیم جوانان را جذب ادبیات دفاع مقدس کنیم.
* به عنوان یک استاد دانشگاه تا چه اندازه توانستهاید، دانشجویان را با ادبیات دفاع مقدس آشنا سازید؟
** یکی از کارهایی که شخصاً انجام دادم و با مخالفتهای شدیدی هم روبهرو شد، برقراری درس ادبیات دفاع مقدس، عاشورا و انتظار بود که در مذاق بعضیها خوش نیامد و حتی من را از تدریس دروس اختصاصی و عمومی محروم کردند، اما توانستم علیرغم این مخالفتها این درس را به صورت فوق برنامه در دانشگاه علامه طباطبایی تدریس کنم و امیدوارم ادبیات دفاع مقدس هر چه زودتر به عنوان یکی از واحدهای رسمی در کنار دیگر واحدهای درسی در دانشگاهها گنجانده شود.
* آیا از سوی مسئولان امر نیز توجهی به ادبیات دفاع مقدس در دانشگاهها شده است؟
** وزارت علوم، تحقیقات و فناوری که متصدی طرح و برنامهریزی درسهای دانشگاهی است تا امروز از این مسأله غفلت کرده و چشمان خود را به روی ادبیات دفاع مقدس بسته و در این مورد کارهای کارشناسی انجام نداده تا این ادبیات به عنوان واحد درسی در کنار واحدهای دیگر قرار گیرد.
* حرف آخر
** خوشحال هستم که جامعه روزنامهنگاری و ژورنالیستی ما به فکر افتادهاند تا سراغی و خبری از ادبیات دفاع مقدس بگیرند، ادبیاتی که ابعاد، عمق، شگرفی، اسرار و ناگفتههایش مثل خود دفاع مقدس ناشناخته مانده، امیدواریم روزبهروز نگاهها و توجهات به ادبیات دفاع مقدس که گنجینهای بیپایان برای ملت ایران است بیشتر شود تا زوایای پنهان این حماسه شورانگیز نه تنها برای ایرانیان بلکه برای جهانیان نیز آشکار گردد.