در اصل باید گفت که جنبش مقاومت اسلامی حماس زاییدهی این حادثه نبود، بلکه این جنبش از دهها سال قبل از این تاریخ در فلسطین در قالب جماعت "اخوان المسلمین" فعالیت می کرد. اولین شاخهی اخوان المسلمین فلسطین در نیمههای دههی ٣٠ در حیفا شکل گرفت و پس از آن فعالیت این جنبش کل فلسطین را فرا گرفت. این جنبش اندک اندک در گسترهی فلسطین نفوذ یافت و زمانی که جنگ سال ١٩٤٨ میلادی شروع شد، جماعت اخوان المسلمین در کشورهای همجوار فلسطین و حتی خود این سرزمین، شرکت فعالی داشت و شاید به جرأت بتوان گفت که اگر در آن زمان این جماعت سلاح و مهمات کافی در اختیار داشت، اکنون شاهد فاجعهای به نام فلسطین نبودیم.
خود استاد شهید، امام حسن البنا، از میادین نبرد در غزه دیدن می کرد و بر روند فعالیت نیروهای مجاهد از نزدیک نظارت داشت. در این جنگ، اخوان المسلمین اردن به فرماندهی مجاهد عبداللطیف ابو قوره و اخوان المسملین سوریه به فرماندهی مجاهد مصطفی سباعی و در مصر به فرماندهی مجاهد حضور فعالی در جنگ داشتند.
مرکز اطلاعرسانی فلسطین در ادامهی این گزارش آورده است: گروه اخوان المسلمین در منطقهی صور باهر قدس و نبرد "تبه ٨٦" جانفشانیهای مثال زدنی از خود به نمایش گذاشتند و قهرمانانه از قدس شریف دفاع کردند. در این جنگ، حمایت از قدس به اخوان المسلمین واگذار شد و این شهر به علت شجاعت مجاهدان مسلمان این جماعت و به یاری و فضل پروردگار سقوط نکرد. همین دفاع جانفشانانه اخوان المسلمین بود که مانع از سقوط شهر قدس در این سال شد، اما ارتش های عربی در جنگ سال ١٩٦٧ میلادی نتوانستند از این شهر مقدس دفاع کنند و به تبع آن، قدس در این سال سقوط کرد.
از سوی دیگر، اخوان المسلمین در جنگ سال ١٩٦٧ شرکت جست و پس از آن در اردن در کنار سازمان آزادی بخش جنگید و در نبردهای مناطق مرزی با دشمن صهیونیستی مبارزه کرد. اخوان المسلمین در این جنگ خیمه ها و اردوگاه هایی داشت که به "الشیوخ" معروف بود و رهبران و فرماندهان راست قامتی چون شهید دکتر عبدالله عزام در این نبردها مشارکت داشتند.
پس از جنگ سال ١٩٦٧ میلادی، اخوان المسلمین فلسطین در نوار غزه مجددا سازماندهی شد و جنبش اسلامی فلسطین سازمان یافته تر و گسترده تر فعالیت خود را به شکل تدریجی پی گرفت و نهادها و مؤسسات اجتماعی، سیاسی و فرهنگی زیادی را تاسیس کرد و در حقیقت از طریق این نهادها و مراکز، نسل انقلاب اسلامی فلسطین که در جنبش حماس نمود یافته بود، پرورش داد. از این رو، مجمع اسلامی که در سال ١٩٧٣ میلادی تاسیس شد و دانشگاه اسلامی و جمعیت خیریه اسلامی (که هر دو در سال ١٩٧٩ تاسیس شدند) و مساجد بزرگ و مهم در نوار غزه و کرانه باختری از جمله مهم ترین نهادهایی بودند که در این دوره به دستان پر توان اخوان المسلمین فلسطین بنا نهاده شدند.
همین روند ادامه یافت تا این که اخوان المسلمین فلسطین در سال ١٩٨٧ نسل تربیت یافته و آموزش دیده خود را در قالب تشکیل جنبشی به نام حماس روانه میدان جهاد و کارزار با دشمن اشغالگر صهیونیستی کرد. این نسل بود که به ندای انتفاضه اول لبیک گفت و با به راه انداختن انقلاب "مساجد" شعله انتفاضه "سنگ" را فروزان تر کرد. جنبش مقاومت اسلامی "حماس" با ورود مقتدرانه به انتفاضه سنگ، رهبری آن را به دست گرفت و نیروهای مجاهد حماس به شدت با اشغالگران صهیونیست درگیر شدند.
سپس، حماس اندک اندک پلههای ترقی و پیشرفت را یکی پس از دیگری طی کرد و هر بار پا به مرحله نوینی از جهاد و مبارزه گذاشت ؛ تا این که به نماد و سمبل مبارزات ملت فلسطین تبدیل شد.
مراحل مختلف ترقی و پیشرفت حماس
مرحله اول: انتفاضه مردمی
این مرحله با انتفاضه مردمی و اعلام موجودیت جنبش مقاومت اسلامی حماس و به دنبال آن به راه انداختن خیزش بزرگ مردمی شروع شد.
این برهه از ١٩٨٧/١٢/٧ تا اواسط سال ١٩٨٨ میلادی ادامه داشت و مبارزات حماس بیش تر در موارد زیر خلاصه می شد:
- تظاهرات و راهپیمایی
- رویارویی با اشغالگران صهیونیست با سنگ و کوکتل مولوتوف
- اعتصاب سراسری و خودداری کارگران از ادامه فعالیت خود در "اسرائیل"
- دادن وجهه اسلامی به نبرد
- فراهم کردن بستر اجتماعی مبارزه که عامل اصلی تداوم انتفاضه به شمار می رود.
- فرهنگ سازی مقاومت از طریق نوشتن شعارها، ترسیم نقاشی ها، صدور بیانیه ها و انتشار کتاب ها و مقالات مختلف
- تعیین روزهای خاصی برای درگیری و اعتصاب
مرحله دوم: پیشرفت انتفاضه
این مرحله از سال ١٩٨٩ آغاز شد و جنبش مقاومت اسلامی حماس با پی گرفتن فعالیت های مذکور تغییرات و پیشرفت های چشم گیری در آن ها ایجاد کرد و با وارد ساختن فعالیت مسلحانه به عرصه مبارزات و انتفاضه جلوه خاصی به آن بخشید و مجاهدان حماس دست به عملیات هایی نظیر اسارت نظامیان صهیونیست، بمب گذاری در تاسیسات اقتصادی و نظامی، پرتاب نارنجک به سمت نظامیان صهیونیست، کمین گرفتن در مسیر عبور نظامیان اشغالگر صهیونیست زدند.
از مهمترین مبارزات این دوره میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- ادامه مبارزات دوره پیشین
- اسارت دو نظامی صهیونیستی
- دستگیری معروف ترین مزدوران و اعدام این افراد پس از تحقیقات گسترده و بازجویی از آنها
- بمب گذاری و پرتاب تعداد زیادی نارنجک به سوی نظامیان صهیونیست
- کمین گرفتن در مسیر عبور اشغالگران صهیونیست و به هلاکت رساندن تعداد زیادی نظامی صهیونیستی
- بازداشت شیخ احمد یاسین رهبر و بنیانگذار جنبش مقاومت اسلامی حماس و همرزمان ایشان.
به دنبال بازداشت شیخ احمد یاسین زیرساخت های سازمانی و هسته های اصلی حماس افشا شد اما این جنبش همچنان مقتدرانه راه عزت و اقتدار را طی کرد و نه تنها بازداشت بنیانگذارش تاثیری بر آن نگذاشت، بلکه باعث شد تا مجاهدان حماس مصمم تر و با عزمی راسخ تر به مبارزات خود ادامه دهند.
مرحله سوم: تاسیس نهادها
این مرحله پس از بازداشت شیخ احمد یاسین و بازگشت دکتر موسی ابومرزوق از آمریکا به خاک وطن شروع شد. دکتر ابو مرزوق پس از بازگشت به میهن کار تاسیس نهادها و سازمانهای حماس را آغاز کرد و این گونه مرحله نوینی فراروی حماس گشوده شد. در این برهه سازمان ها و سرویس های زیر در حماس تشکیل شد:
- سازمان دعوت و تبلیغ
- دفتر فعالیت های اداری
- سازمان اطلاع رسانی
- سازمان نظامی (گردان های شهید عزالدین قسام)
- سرویس امنیتی
این گونه کار تشکیل هسته های سازمان ها و بازسازی نهادها پس از بازداشت شیخ احمد یاسین و یارانشان ادامه یافت ؛ تا این که تعداد زیادی از رهبران و مجاهدان حماس در اولین سالگرد انتفاضه اول در سال ١٩٩٠ میلادی بازداشت شدند. در این سال، مجاهدان گردان های شهید عزالدین قسام سه شهرک نشین صهیونیستی را در سالگرد انتفاضه سنگ در شهر اشغالی یافا به هلاکت رساندند و به دنبال آن چهار تن از رهبران جنبش مقاومت اسلامی "حماس" به نام های مهندس عماد العلمی، مصطفی قانوع، فضل الزهار و مصطفی اللداوی بازداشت و به خارج از فلسطین تبعید شدند. همچنین، صدها عضو و رهبر حماس بازداشت شدند، اما بخش بزرگی از دستگاه نظامی حماس و سایر نهادهای این جنبش همچنان ناشناخته بود و صهیونیست ها موفق به بازداشت آن ها نشدند و همین سربازان گمنام که برخی از آن ها هنوز هم ناشناخته هستند، روند پیشرفت در حماس را ادامه دادند.
مرحله چهارم: توسعه سازمان نظامی (گردانهای شهید عزالدین قسام)
همچنان که گفته شد، در جریان این بازداشت ها بخش بزرگی از دستگاه نظامی حماس همچنان مخفی فعالیت می کرد و از دایره بازداشت ها خارج بود، به همین علت بازسازی این سازمان و سازماندهی نیروهای آن کار آسانی بود. سازمان نظامی حماس پس از بازسازی و سازماندهی مجدد، دوباره فعالیت خود را در اول سال ١٩٩١ شروع کرد. این دومین دوره تاسیس یک سازمان نظامی وابسته به حماس بود. این بار سعی شد که نهادی کاملا قوی و مقاوم در برابر ضربات دشمن صهیونیستی بنا نهاده شود. همین امر هم عملا روی داد و پس از اندک زمانی، ما شاهد وقوع مهم ترین و کم نظیرترین عملیات ها علیه صهیونیست ها در تاریخ اشغال فلسطین بودیم. به عنوان مثال، مجاهد شهید سردار عماد عقل عملیات های بزرگی را فرماندهی کرد که معروف ترین آن ها عملیات "مسجد مصعب بن عمیر" بود که در آن سه نظامی صهیونیستی به هلاکت رسیدند و سلاح های آن ها مصادره شد. در سال ١٩٩٢ میلادی تعداد زیادی از نظامیان صهیونیست به دست مجاهدان عضو گردان های شهید عزالدین قسام به قتل رسیدند. در این برهه بود که مجاهد عماد عقل چون ستاره ای در آسمان مقاومت فلسطین درخشید و به فرد شماره یک تحت تعقیب صهیونیست ها تبدیل شد.
مرحله پنجم : عملیاتهای شهادتطلبانه
در این برهه دایره فعالیت ها و مبارزات فراگیرتر شد و کرانه باختری را هم در برگرفت و مجاهدان حماس در اندیشه انجام عملیات های شهادت طلبانه افتادند. مهندس شهید یحیی عیاش طراح این عملیات ها مواد منفجره مخصوص عملیات های شهادت طلبانه را می ساخت و اشغالگران صهیونیست برای اولین بار با سلاحی فلسطینی آشنا شدند که از قبل، با آن آشنا نبودند. این سلاح چیزی نبود جز عملیات شهادت طلبانه که لرزه بر پیکره رژیم اشغالگر قدس انداخت. اولین دست از این عملیات ها در آغاز سال ١٩٩٤ میلادی اجرا شد. در این عملیات، مجاهد شهید "ساهر تمام" با خودروری بمب گذاری شده خود وارد یک رستوان مخصوص نظامیان صهیونیست شد و با منفجر کردن خودرویش تعداد زیادی از این نظامیان را به هلاکت رساند. این عملیات در پاسخ به کشتار فلسطینیان در حرم حضرت ابراهیم (ع) اجرا شد و عملیات های دیگری هم یکی پس از دیگری در پاسخ به این جنایت هولناک صورت گرفت. وقتی جنایت کشتار فلسطینیان در حرم مطهر حضرت ابراهیم در شهر الخلیل رخ داد، جنبش مقاومت اسلامی "حماس" تهدید کرد که پاسخ سنگینی به صهیونیست ها خواهد داد و عملا هم، مجاهدان این جنبش با اجرای پنج عملیات بی نظیر شهادت طلبانه پاسخ دردناکی به این کشتار دادند و شمار زیادی از شهرک نشینان و نظامیان صهیونیست را به هلاکت رساندند. شهید مهندس یحیی عیاش ـ طراح عملیات های شهادت طلبانه و مربی شهادت طلبان ـ در این برهه به فرد شماره یک تحت تعقیب صهیونیست ها تبدیل شد و اشغالگران از نام ایشان به شدت هراس داشتند. این دوره به مرحله عملیات های شهادت طلبانه، اسارت نظامیان صهیونیست، تیراندازی به شهرک نشینان صهیونیست و کمین گرفتن در مسیر عبور کاروان های ارتش اشغالگر صهیونیستی معروف بود.