بازگشت روسیه به قاره سیاه

علی‌رضا نوری
سفر ماه گذشته دمیتری مدویدیف رئیس جمهوری روسیه به چهار کشور آفریقایی مصر نیجریه نامی بیا و آنگولا و امضا اسناد مهمی طی این سفر در حوزه های مختلف به ویژه اقتصادی و خصوصا در حوزه انرژی را می توان تحولی مهم در سیاست خارجی روسیه دانست . هرچند در منابع مختلف غ خبری و تحلیلی از این سفر به عنوان سفری اقتصادی یاد می شود اما با عنایت به اهداف بلند مدت روسیه در عرصه های منطقه ای و بین المللی و تمایل و تلاش این کشور برای احیا جایگاه از دست رفته خود در این عرصه ها که نمود آن را در سال های اخیر می توان به شکل افزایش تحرکات مسکو در جغرافیاهای مختلف از شرق آسیا تا آمریکای لاتین مورد ارزیابی قرار داد سفر افریقایی مدویدیف را می توان بازگشت روسیه به قاره سیاه با رویکردی جدید و گواهی بر اصرار این کشور به ارتقا موقعیت خود در ترتیبات نظام بین الملل دانست .
هرچند به دلیل تراکم رقابت ها در قاره سیاه روسیه برای گسترش حضور و نفوذ خود با مشکلات زیادی مواجه خواهد بود اما مقامات کرملین با التفات به دورنمای مثبت رشد و توسعه در این قاره از یک سو و پویایی مضاعف آمریکا کشورهای اروپایی و چین برای بهره برداری از ظرفیت های این قاره از سوی دیگر بر آنند تا در این فضای رقابتی عرصه را به رقبای خود واگذار نکرده و سهم بایسته خود را از مزایای این قاره بر گیرند. ترکیب هیات نمایندگی روسیه که به همراه مدویدیف عازم کشورهای آفریقایی شدند نیز گواه اهمیت بالای این سفر برای مسکو است . در این هیات مقاماتی از حوزه ها و زمینه های مختلف از جمله آناتولی پرمینوف رئیس آژانس فضایی سرگئی کری ینکو رئیس سازمان روس اتم ویکتور ایوانوف رئیس سرویس فدرال کنترل مواد مخدر اولگ دوبرودیف رئیس شبکه رادیو تلویزیونی میخاییل دمیتریف رئیس سرویس فدرال همکاری های نظامی ـ فنی و نمایندگان شرکت های لوکویل گازپروم « انرگیا » حضور داشتند.
اهداف اقتصادی
مرور تحولات سیاست خارجی روسیه طی سال های اخیر به ویژه از ابتدای ریاست جمهوری پوتین حاکی از مسلط شدن رویکرد عمل گرایی بر رفتارهای خارجی این کشور است که اسباب آن شده تا مقامات کرملین با تاکید بر این مهم که روسیه تبدیل به قدرت بزرگی نخواهد شد مگر با قدرت اقتصادی اقتصادی سازی سیاست خارجی را مجدانه مورد نظر قرار داده و تدابیری را نیز برای عملیاتی کردن این رویکرد در نظر گیرند. بر اساس همین پیش ذهنیت از همان ابتدای دوره پوتین دستگاه دیپلماسی روسیه کمک به اقتصاد این کشور برای ادغام در اقتصاد جهانی و مساعدت به شرکت های روسی برای حضور قوی تر در عرصه رقابت جهانی را به عنوان یک وظیفه مورد توجه قرار داد. این وضعیت به نحوی است که طی سال های اخیر گاها از دولت به عنوان نماینده شرکت های این کشور به ویژه از جانب گازپروم یاد شده و حتی در برخی منابع از سفر اخیر مدودیف به آفریقا نیز به عنوان لابی جهت تسهیل در فعالیت شرکت های روسی در قاره سیاه تعبیر شده است .
به این اعتبار سفر ماه گذشته مدویدیف به چهار کشور افریقایی را بیش از هر چیز می توان سفری اقتصادی و با هدف تحقق دیپلماسی اقتصادی در سیاست خارجی روسیه دانست که به طور ویژه حمایت از نفوذ اقتصادی روسیه در قاره آفریقا و پشتیبانی از شرکت های روسی فعال در این قاره را مد نظر دارد. شایان توجه اینکه شرکت های روسی به ویژه شرکت های فعال این کشور در حوزه انرژی از جمله « گازپروم » « روس نفت » « لوک اویل » و « ناواتک » چندی است که گستره فعالیت خود را در قاره آفریقا به ویژه در حوزه های نفت و گاز مصر و نیجریه و همچنین در زمینه های انرژی اتمی الماس آلومینیوم تولید قطعات اتوموبیل و مواد کمیاب مضاعف کرده و حتی برخی از این شرکت ها طی سال های اخیر اقدام به خرید میادین نفت و گاز در آفریقا کرده اند. بر اساس آمارهای موجود شرکت های مختلف روسی طی سال های اخیر تا حدود 10 میلیارد دلار برای سرمایه گذاری در آفریقا اختصاص داده اند که تاکنون 4 تا 6 میلیارد دلار از این مبلغ هزینه شده و برنامه ریزی برای عملیاتی کردن باقی مانده این مبلغ نیز مجدانه در حال پی گیری است .
به تاکید کارشناسان روس ضرورت فعال شدن دیپلماسی اقتصادی روسیه با عنایت به ظرفیت های بسیار قاره سیاه برای سرمایه گذاری و فعالیت اقتصادی از یک سو و کمبود سرمایه و ضعف تکنولوژی در این قاره برای بهره برداری از ظرفیت های موجود خود از سوی دیگر که آمریکا و کشورهای اروپایی از مدت ها پیش با سو استفاده از همین مولفه به بهره برداری گسترده از مزایای این قاره مبادرت کرده اند بیشتر قابل درک است . لذا آنها بر این نکته تاکید دارند که مسکو باید با کاربست تدبیر دیپلماتیک و حمایت از شرکت های روسی فعال در این قاره سهم بایسته خود را از این بازار گسترده برگرفته و از این طریق به تقویت موقعیت خود در نظام بین المللی اقتصادی و به تبع آن ارتقا موقعیت سیاسی خود در این نظام اقدام کند.
از سوی دیگر با عنایت به اینکه یکی از اهداف راهبردی روسیه در عرصه بین الملل تبدیل شدن به ابرقدرت انرژی است و این موضوع به تکرار مورد تاکید مقامات مختلف این کشور قرار گرفته و نیز از آنجایی که قاره آفریقا به لحاظ منابع هیدروکربنی واجد ظرفیت های بسیار بوده و در این زمینه روند رو به رشدی را آغاز کرده تحلیل گران روس بر این باورند که کرملین باید برای تحقق اهداف بلندمدت خود در حوزه انرژی و افزایش توان رقابتی با شرکت های امریکایی و اروپایی که هم اکنون به صورت انحصاری در صنایع نفت و گاز آفریقا حضور دارند پویایی خود در این زمینه را افزون کرده و مجدانه به حمایت از شرکت های روسی در این قاره اهتمام ورزد.
با این ملاحظه توافق با طرف های افریقایی در حوزه انرژی از جمله با مصر در زمینه نفت و گاز و همچنین انرژی اتمی به طور ویژه مورد ملاحظه مدویدیف و تیم همراه او قرار گرفته و در این زمینه توافقات اولیه نیز صورت پذیرفته و در این سفر نیز مورد تاکید قرار گرفته است . افزون بر این هیات روسی در سفر به نیجریه (به عنوان اولین سفر رئیس دولت روسیه به این کشور) که یکی از مهم ترین کشورهای تولیدکننده انرژی قاره آفریقا است نهایی کردن توافق های اولیه صورت گرفته در حوزه انرژی از جمله در باب همکاری گازپروم و شرکت ملی نفت نیجریه را مورد نظر دارد . بر اساس این قرارداد گازپروم 5/2 میلیارد دلار در صنایع هیدروکربنی نیجریه سرمایه گذاری خواهد کرد که به طور خاص به اکتشاف و استخراج گاز اختصاص خواهد یافت . در سفر مدویدیف به نامی بیا که این سفر نیز اولین سفر رئیس دولت روسیه به این کشور آفریقایی محسوب می شود همچنین نهایی کردن توافقات صورت گرفته بین شرکت های نفت و گاز روسی از جمله گازپروم با شرکت ملی نفت نامی بیا مورد توجه قرار خواهد گرفت . در سفر مدویدیف به آنگولا نیز قرار است موافقتنامه ای پیرامون همکاری شرکت « زاروبی یژنفت » با شرکت نفت دولتی این کشور امضا شده و زمینه های توسعه همکاری دو کشور در حوزه انرژی مورد بررسی قرار گیرد.
افزون بر حوزه انرژی گسترش تعاملات اقتصادی روسیه با این چهار کشور آفریقایی در سایر حوزه های اقتصادی نیز مطمح نظر هیات روسی است که از آن جمله می توان به تقویت همکاری ها در حوزه انرژی صلح آمیز هسته ای اشاره کرده که برخی تفاهم نامه های اولیه نیز در این خصوص از جمله در اسفند گذشته میان روسیه با مصر و نیجریه به امضا رسیده است . علاوه بر این روسیه در آنگولا نیز برنامه هایی را برای احداث چند نیروگاه برق آبی در دست اجرا دارد. مسکو همچنین در حوزه صنایع نظامی و هواپیماهای مسافربری نیز در صدد گسترش فعالیت خود در آفریقا است و همچنین طی توافقی مسئولیت ارتباطات ماهواه ای در آنگولا را برعهده خواهد گرفت . نکته جالب تامل پیرامون گسترش تعاملات اقتصادی و تجاری میان روسیه با کشورهای آفریقایی و به طور خاص با مصر اینکه در سال 1387 میزان گردش تجاری میان مسکو و قاهره 84/1 میلیارد دلار بوده که بخش اعظمی از این میزان به صنعت توریسم مصر باز می گردد به نحوی که در این سال 1 84 میلیون توریست روسی به مصر مسافرت کرده و از این جهت روسیه اولین کشور از حیث اعزام توریست به مصر در بین کشورهای جهان محسوب می شود.
با وجود این هدف گذاری های بعضا بلندپروازانه مرور تاریخ روابط شوروی با کشورهای آفریقایی گواه آن است که این تعامل بیشتر بر حوزه های سیاسی و ایدئولوژیکی مبتنی بوده و لذا روسیه در شرایط حاضر زیربسترهای قدرتمندی برای اتکا به آنها جهت توسعه روابط خود با این قاره در اختیار ندارد. مرور آمارها نیز نشان می دهد که تعاملات تجاری روسیه تنها با مصر قابل ملاحظه است و این روابط با نیجریه نامی بیا و آنگولا رقم قابل ملاحظه ای را نشان نمی دهد. با این وجود سیاست مداران و اقتصادیون روسیه آفریقا را بازار گسترده ای می دانند که حائز ظرفیت های بسیاری را فعالیت اقتصادی روسیه بوده و مسکو می تواند با تجمیع منابع خود نسبت به استفاده از این ظرفیت ها اقدام کند.
به همین اعتبار مقامات روسیه در نظر دارند تا قراردادهای اقتصادی که در زمان شوروی با کشورهای آفریقایی منعقد شده اما به علل مختلف از جمله جنگ داخلی در این کشورها و یا مشکلات روسیه در دهه 1369 مجالی برای عملیاتی شدن نیافته را احیا کنند . اما نکته قابل تامل در این خصوص و در باب برنامه های بلندمدت روسیه در آفریقا اینکه کرملین تاکید کرده که بازگشت روسیه به آفریقا به سان دوره شوروی نخواهد بود و مسکو با تکنولوژی های جدید شرکت های بین المللی جدید و با عنایت به قواعد بازار به توسعه حضور و نفوذ خود در این قاره مبادرت و به حداکثرسازی مزایا و منافع خود در قاره سیاه اقدام خواهد کرد.
اهداف سیاسی
از منظر کارشناسان و سیاست مداران مختلف به ویژه روسی شرایط موجود در قاره آفریقا از جمله شرایط سیاسی ذهنیت ها و برداشت ها در این قاره از یک سو و ظرفیت های اقتصادی روسیه (هرچند به طور نسبی ) از سوی دیگر برای احیا حضور این کشور در این قاره مهیا است چرا که روسیه همانند کشورهای اروپایی و آمریکا سابقه استعماری در این قاره ندارد و مردم و نخبگان این قاره ذهنیت مثبتی از کمک های این کشور به فرآگرد استعمارزدایی در این قاره دارند. به این اعتبار آنها با اشاره به پویایی سایر رقبای روسیه در آفریقا به ویژه آمریکا کشورهای اروپایی و چین تاکید دارند که مسکو باید هرچه سریع تر ضمن تدوین یک برنامه بلندمدت برای توسعه حضور و نفوذ خود در آفریقا نسبت به تثبیت این حضور اقدامات عملی را مطمح نظر قرار دهد. اما نکته ای که کارشناسان روس بر آن تاکید دارند این مهم است که تلاش در این زمینه بدون حمایت و پشتیبانی مستقیم و مستمر دولت عقیم خواهد بود و شرکت های روسی با عنایت به شرایط ویژه آفریقا و توانمندی های بسیار رقبا به تنها قادر به گسترش نفوذ خود در این قاره نخواهند بود.
شایان تامل اینکه روسیه در مقطعی توسعه نفوذ خود در آفریقا را آغاز کرده که سایر کشورها از جمله امریکا کشورهای اروپایی و چین نیز نگاه ویژه ای به این قاره داشته از جمله چین از مدت ها پیش برنامه های بلندمدتی را برای توسعه نفوذ سیاسی و اقتصادی خود در این قاره مورد توجه قرار داده اند. هم از این رو تاکید مقامات روسی بر آن است که مسکو باید توسعه نفوذ خود در قاره در حال رشد آفریقا را به عنوان وجهی مهم از راهبرد بلندمدت خود در تبدیل شدن به قدرت جهانی مطمح نظر داشته باشد و تدابیر عملی را نیز در این جهت مورد توجه قرار دهد. به این اعتبار سفر مدویدیف به آفریقا را می توان گامی در این راستا و تحولی مهم در سیاست خارجی روسیه و گواه آن دانست که مسکو به رغم مشکلات و کاهش توان اقتصادی خود (به تبع کاهش درآمدهای نفتی ) همچنان در پی گیری برنامه های بلندمدت و بلند پروازانه خود از جمله در قاره آفریقا مصمم است و این سفر می تواند مطلع و مقدمه ای برای حضور موثر و پردامنه تر دولت و شرکت های روسی در قاره سیاه باشد. از سوی دیگر نخبگان روس با اشاره به تشدید پویایی های دیپلماتیک و اقتصاد خارجی روسیه طی سال های اخیر در جغرافیاهای مختلف از جمله شرق آسیا خاورمیانه امریکای لاتین تاکید دارند که آفریقا جز مغفول مانده راهبرد توسعه خارجی روسیه بوده و باید برای گسترش حضور جهانی روسیه به این جغرافیای در حال رشد نیز توجه ویژه مبذول شود تا افزایش توان تاثیرگذاری روسیه در ترتیبات بین الملل صورت عملی تری به خود گیرد. به این اعتبار هرچند در برخی منابع سفر مدویدیف به آفریقا سفر اقتصادی و به تبع فعال شدن شرکت های روسی در این قاره و برای حمایت از فعالیت های آنها تعبیر می شود اما نباید از اهداف سیاسی مسکو در این سفر غافل شد.
از جمله اهداف سیاسی این سفر که در برخی منابع نیز به آن اشاره شده تلاش آرام اما هدفمند روسیه برای استفاده از شکست های آمریکا در عرصه خارجی و افت قابل تامل پرستیژ آن در عرصه بین الملل است . با این ملاحظه برخی تحلیل گران انتخاب مصر به عنوان اولین کشور مقصد سفر آفریقایی مدودیدف و تاکید در این سفر بر موضوع خاورمیانه به ویژه اشاره رئیس جمهور روسیه بر اینکه « متاسفانه وضعیت در خاورمیانه نسبت به گذشته بهتر نشده » را بی ارتباط با سفر چندی پیش اوباما به این کشور نمی دانند. به تاکید آنها مسکو درصدد است با فرصت طلبی از مجال مغتنم حادث شده تالی شکست سیاست های آمریکا در خاورمیانه از جمله در عراق عدم اجابت اهداف این کشور در موضوع صلح عربی ـ اسرائیلی و به تبع آن افت فاحش اعتبار واشنگتن در این منطقه نسبت به ارتقا نفوذ منطقه ای خود استفاده کرده و خود را به عنوان وزنه تعادلی در برابر این کشور معرفی کند. به نظر می رسد با عنایت به همین ملاحظات بود که مدویدیف در دیدار با حسنی مبارک بر تشکیل کنفرانس مسکو پیرامون مسائل خاورمیانه زودتر از موعد برنامه ریزی شده یعنی تا پایان سال جاری میلادی تاکید کرد.
جمع‌بندی
سفر مدویدیف به چهار کشور افریقایی را می توان مطلعی برای پی گرد برنامه های بلندمدت روسیه در قاره سیاه و نشانه ای از عزم دولت این کشور برای حمایت از شرکت های روسی در این قاره و در مقابل رقبای قدرت مند آمریکایی اروپایی و چینی آنها دانست . کرملین مترصد آن است تا پس از احیا نسبی حضور خود در جغرافیاهای مختلف از جمله شرق آسیا خاورمیانه و آمریکای لاتین بخشی دیگری از پازل حضور جهانی خود را با توسعه نفوذ در قاره سیاه عملیاتی کند. تاکید مقامات روسیه بر آن است که هرچند قاره آفریقا با ظرفیت های بسیار خود فضا برای فعالیت کشورهای مختلف را داراست اما مسکو نباید در این زمینه از رقبای قدرتمند خود عقب بماند. با این ملاحظه سفر مدویدیف به آفریقا را می توان اقدامی در راستای اهداف تعیین شده کرملین در تبدیل روسیه به قدرتی جهانی و بازیابی موقعیت از دست رفته آن در ترتیبات نظام بین الملل دانست که بدون توسعه نفوذ آن در این قاره تحقق این راهبرد نیز دور از انتظار خواهد بود.