دکتر صادق آیت اللهی، معاون شهید تندگویان وزیر نفت پس از انقلاب، درحالی که در زمینه ی اکتشاف و استخراج و زمین شناسی فعالیت می کرده است به عرصه ی دیپلماسی کشور (سفیر ایران در مالزی) پا می گذارد که به گفته ی وی دلیل این امر کمبود نیروی انسانی انقلابی در این عرصه بوده است. پس از این تجربه به درخواست دکتر امراللهی، رییس سازمان انرژی اتمی سابق کشور به سمت مشاور امور بین الملل سازمان انرژی اتمی منصوب می شود و البته درحال حاضر نیز به سازمان انرژی اتمی مشورت هایی را میدهد.
آیت اللهی با توجه به تجربیاتش در زمینه زمین شناسی و پسماند های رادیو اکتیو و دفع زباله های هسته یی با سازمان انرژی اتمی همکاری می کند. وی طی سالهای 70 تا 77 به عنوان نماینده ی ایران در آژانس بین المللی انرژی اتمی به وین رفت. از دکتر آیت اللهی کتابی در زمینه ی پسماند های هسته یی به چاپ رسیده است.
دکتر صادق آیت اللهی، نماینده اسبق ایران در آژانس بین المللی انرژی اتمی در گفت و گو با ایسنا با بیان این که آژانس مستقل از سازمان ملل متحد نیست، اظهار داشت: در عین حال معتقدم آژانس می تواند، یک سازمان بین المللی فعال و نسبتا موفق در تحقق و اجرای وظایفش بوده است.
وی با اشاره به عملکرد بدنه ی دبیرخانه و شورای حکام آژانس گفت: تعامل مثبت کشورها با تک تک کشورهای عضو شورای حکام دستیابی به اهدافشان را امری امکان پذیر می سازد، بنابراین صحنه کارساز سیاسی و دیپلماتیک در آژانس، شورای حکام است.
آیت اللهی افزود: همکاری های فنی و تکنولوژیک آژانس با اعضای خود مثل ایران از وظایف اصلی آژانس است، با این حال چون تصویب طرح ها و پروژه های تحقیقاتی و فنی اعضای آژانس در شورای حکام صورت می گیرد و آنجاست که نمایندگان سیاسی کشورها به حمایت و یا مخالفت با توزیع همکاری های فنی به یک کشور عضو می پردازند، لذا چگونگی تعامل با کشورهای عضو شورای حکام به ویژه کشورهای موثر حایز اهمیت است.
وی گفت: استدلال منطقی و حقوقی که به زبان صحیح سیاسی بیان شود در جلسات شورای حکام قطعا تاثیر گذار است; وقتی می بینیم گروه 77 و یا اعضای غیر متعهد ها از نظریه و مواضع ایران در شورای حکام حمایت می کنند، این به دلیل منطقی بودن دیدگاه ایران و ارتباط مستمر و مذاکرات دوجانبه در سطوح مختلف است.
نماینده ی اسبق ایران در آژانس ادامه داد: آنچه تحمل آن مشکل است، برخورد تبعیض آمیز سازمان های بین المللی به طور عام و آژانس به طور خاص است. به خاطر نمی آورم که در جایی به طور مکتوب و مدون حق وتویی برای برخی کشورها در شورای حکام قایل شده باشند، اما همین که برخی کشورهای عضو شورای حکام از اعضای دایم شورای امنیت هستند، کافی است تا در برخی از دستور العمل ها اعمال نظر سیاسی کنند.
مشاور امور بین الملل سابق سازمان انرژی اتمی در پاسخ به این که چگونه می توان بین حق داشتن و حق نداشتن ایران در شورای حکام برای در اختیار گرفتن امکانات و موقعیت های قانونی و حقوقی آژانس رابطه ای ایجاد کرد؟ گفت: در اساسنامه ی آژانس است که اعضا از همکاری های مختلف از جمله همکاری های فنی می توانند برخوردار شوند.
کشورهای دارنده صنعت پیشرفته ی هسته یی باید به کشورهای جهان سوم برای گسترش صنعت صلح آمیز هسته یی کمک کنند و نیز سهم بیشتری از بودجه را تقبل کنند. هر چند که برخی مواقع با عدم پرداخت بودجه برای رسیدن به هدفی به آن سازمان بین المللی دهن کجی می کنند، مثل عقب انداختن بودجه سازمان ملل از سوی آمریکا که 25 درصد از بودجه این سازمان را تامین میکند.
وی با بیان این که اساسا آژانس برای ارایه همکاری های فنی به کشورهای در حال رشد تاسیس شده است افزود: اما متاسفانه تحت تاثیر فشار سیاسی کشورهای غربی و پیشرفته در صنعت هسته یی این کمک ها محدود و با مراقبت و گزینشی صورت گرفته است.
آیتاللهی اظهار داشت: وقتی پیشنهادی برای دریافت همکاریهای فنی به شورای حکام میرود، هدف اختصاص بودجه آن همکاری است، نه این که شورای حکام ار ارایه یا عدم ارایه این همکاری سوال کند و یا آن را به بحث گذارد.
وی ادامه داد: اگر کشورهایی مثل آمریکا با توجه به اهرمهای سیاسی قوی، مانع از ارایه همکاریها و خدمات فنی آژانس به اعضای آن شود، از اصول اساسی و اولیه آژانس انحراف صورت گرفته است.
نماینده اسبق ایران در آژانس با اشاره به توجیه سیاسی برای ایجاد موانع بر سر همکاریهای فنی به ایران گفت: آنها با تبلیغات درباره این که فعالیتهای هستهای ایران در مسیر صلحآمیز قرار ندارد، در دنیا ایجاد تشکیک و بر روی این تبلیغ ناروا، لابی سیاسی و هزینههای هنگفت میکنند.
وی خاطر نشان کرد: این که در شورای حکام تصمیم گرفته میشود در یک مورد درخواست همکاری فنی به ایران ارایه نشود، یک تصمیم سیاسی، تحت اعمال فشار آمریکا و همپیمانانش است.
آیتاللهی با اشاره به برخورد سیاسی آژانس با پرونده هستهای ایران و ادامه این برخوردها در آینده گفت: کشورهایی مثل آمریکا که دارنده سلاح هستهای هستند و یا کشورهای پیشرفته در صنعت هستهای که سلاح اتمی ندارند، از اعمال فشار خاصی علیه این کشورها استفاده میکنند و به یکساننگری در تصمیمگیری سیاسی قایل نیستند.
وی افزود: این کشورها ادعایشان با سیاستهایشان متناقض است. همه میدانند که خطر هستهای در کل منطقه خاورمیانه رژیم صهیونیستی است و حتی هند و پاکستان که ان.پی.تی را امضا نکردهاند و آزمایش هستهای مهم انجام دادهاند، تهدیدآمیز نیستند و خود را به دنیا تحمیل نمیکنند، اما متاسفانه از سوی اسرائیل در منطقه این مساله را راحتی احساس میشود.
عضو هیات علمی سازمان انرژی اتمی با اشاره به توان داخلی ایران به لحاظ تحقیقات، تجهیز نیروی انسانی، تدارک تجهیزات فنی، نصب و تولید در سطح تحقیقاتی و تجاری گفت: برای عملی کردن این مسایل باید بر دانش فنی تا جایی که بتوانیم صنعت هسته یی را در سطح تجاری گسترش دهیم و بر آن مسلط شویم.
وی ادامه داد: این کارها به عزم ملی و سیاسی نیاز دارد، عزمی که پیگیری این تلاش ها را به دولت فعلی و قبلی و آینده موکول نکند، بلکه به طور کلی سیاستگذاری شود و دولت ها مجری و ادامه دهنده ی این امور باشند. همچنین به سرمایه گذاری مادی و معنوی، فنی، سیاسی و دیپلماسی نیازمندیم تا هرگونه شبهه ای که دشمنان ایجاد می کنند را پاسخگو باشد، به شکلی که رسانه های غربی میدان را برای تبلیغات علیه برنامه های صلح آمیز هستهای باز نبینند.
آیت اللهی با بیان این که صنعت هسته یی بسیار پیچیده است گفت: کشورهایی که در این عرصه وارد شده اند با تعامل بین المللی و مثبت کار خود را پیش برده اند، چرا که این کار در انزوا به سختی پیش میرود.
وی اظهار امیدواری کرد که مراجع بین المللی و دولت های ذی نفوذ در این مجامع در مساله ی هسته یی ایران منصفانه گام بردارند و مسیر دستیابی ایران به حق بین المللی و قانونی اش را مسدود نکنند.
این نماینده اسبق ایران در آژانس در پاسخ به این سوال که اگر در آینده شرایط از آنچه امروز با آن مواجه ایم، سخت تر شود، چه باید کرد؟ گفت: آینده به تعامل ایران با دنیا بستگی دارد، معتقدم ایران نمی تواند مثل کره شمالی عمل کند. کره شمالی هم خودش می داند که در دنیا منزوی است و هم دنیا; شاید بتواند کم و بیش در دنیای امروز یکی ـ دو دهه دوام بیاورد، اما دنیای امروز دنیایی نیست که حداقل ایران که با خیلی از کشورها روابط خوبی دارد، در انزوا به سر ببرد. ایران در منطقه کشوری مطرح است و در عرصه بین المللی به ویژه با کشورهای غربی روابط تنگاتنگ اقتصادی و سیاسی دارد، بنابراین نمی توانیم دور خود یک خط قرمز بکشیم و چشم مان را بر روی همه مسایل بیندیم.
این استاد دانشگاه تصریح کرد: تلاش کشورهایی که به تحریک آمریکا سعی بر گوشه گیر و منزوی نشان دادن ایران دارند، بیهوده است؛ چرا که دیپلماسی ایران ارتباط خود را با بیرون کاملا حفظ کرده و می کند و بر گسترش روابط مثبت با همه کشورها تلاش دارد.
نماینده اسبق ایران در آژانس با اشاره به این که گفته میشود تحریمها ما را قویتر میکند؟ با رد این دیدگاه اظهار داشت: معتقدم باید با مقوله تحریم واقعبینانه برخورد کرد. تحریمها آثار سوء کوتاهمدت بر ما دارد. در دنیای ارتباطات و تعاملات گسترده سیاسی، اقتصادی و اجتماعی ناگزیر از داد و ستد هستیم که این مساله وابستگیهایی را به وجود آورده است.
وی گفت: نمیتوان آنچنان برنامهریزی کرد که به هیچوجه به هیچ جای دنیا وابستگی نداشت، بلکه باید طوری رفتار کنیم که هر چه بیشتر دنیا به ما وابستگی داشته باشد.
وی با این اعتقاد که آمریکا و دولت بوش تفکرات سیاسی و بینالمللی را به هم زده است گفت: در چشماندار آینده تعاملات خود با دنیا، اگر نخواهیم کشوری منزوی باشیم که نمیخواهیم ـ چرا که اعتقادات، جهانبینی و واقعیات جامعه ایران این اجازه را نمیدهد ـ باید سیاستگذاری کلان کشور نوع تعاملش با دنیا را مشخص کند و فصل مشترکاتمان با دنیا را به درستی تعریف کند.
آیتاللهی با متزلزل خواندن اوضاع سازمانها و مجامع بینالمللی گفت: البته تلاشهایی سازنده از سوی برخی گروهها مثل غیر متعهدها صورت گرفته است، اما کافی نیست.
نماینده اسبق ایران در آژانس در ادامه این گفتوگو با اشاره به برخی ادعاها مبنی بر این که ذخایر اورانیوم ایران برای تولید کیک زرد کافی نیست، گفت: این مسایل بهانهای غیر قابل قبول است. این ادعاها مثل آنچه که درباره ذخایر نفت و گاز ایران مطرح میکنند، است مبنی بر این که با وجود ذخایر عظیم نفت و گاز داشتن انرژی هستهای توجیه اقتصادی ندارد. اما اتفاقا چون ایران کشوری نفتخیز است، نباید ذخایر ارزشمند نفت و گازش را به راحتی بسوزاند و از سویی به آلودگی محیطزیست کمک کند.
وی ادامه داد: معتقدم این بهانهگیریها بسیار سخیف است. اساسا تامین ذخایر اورانیوم ایران از داخل و یا خارج از کشور به چه کسی ارتباط دارد! در عین حال که کار سختی هم نیست.
این کارشناس در امر اکتشاف و استخراج ادامه داد: بخشی از منابع اورانیوم کشور تثبیت شده است، اما بخشی دیگر نه. آن بخش از منابع ثابت نشده به سرمایهگذاری منسجم نیاز دارد. معتقدم اگر در 10 سال اکتشاف مستمر داشته باشیم، ذخایر و معادن بسیار بیشتری را به دست خواهیم آورد. متاسفانه دیدگاهی در کشور وجود دارد که اگر بر روی عملیات اکتشاف سرمایهگذاری شود و به نتیجه نرسیم، انگار که کاری صورت نگرفته است در حالی که باید تمام نقاط مورد اکتشاف قرار گیرد و مکانهایی که در آن اورانیوم نیست هم شناسایی شود.
آیتاللهی در خصوص راهاندازی نیروگاه بوشهر اظهار داشت: هزینههایی که تا قبل از پیروزی انقلاب اسلامی برای این نیروگاه صرف شده است، حدود 4 میلیارد دلار بود و با احتساب ارزش پول و سود آن در این سالها در حدود 7 تا 8 میلیارد دلار تاکنون هزینه داشته است. هزینه نگهداری و تجهیزاتی که خریداری شده و تاکنون به ما تحویل داده نشده است و قرارداد تکمیل نیروگاه بوشهر که هزینههای خاص خود را دارد که البته مقابل هزینه اولیه کمتر است.
وی اظهار امیدواری کرد که روسیه بتواند به تعهدات زمانبندی شده خود عمل کند و در سال 2007 شاهد راهاندازی این نیروگاه باشیم.
نماینده اسبق ایران در آژانس با اشاره به برنامه بلندمدت ایران برای تولید 20 هزار مگاوات برق هستهای و نیز درباره پتانسیل ایران برای ساخت نیروگاههای آب سبک به طور بومی، گفت: معتقدم توانایی این کار در ایران وجود دارد؛ به شرط آنکه عزم و اراده سیاسی و ملی باشد و مسایل سیاسی و بینالمللی هم به نحوی از جو آشفتهای که بر مساله هستهای کشورمان حاکم شده است، خارج شود.
این استاد دانشگاه تصریح کرد: در هر کشوری مطالعاتی که برای امنیت توان برق صورت میگیرد، بهترین روش این است که سبدی از انواع مختلف مولدهای برق وجود داشته باشد. تصور میکنم برای تامین 20 درصد از انرژی کشور از طریق برق هستهای به 4 یا 5 نیروگاه 5000 تا 6000 مگاواتی نیاز داریم.
وی افزود: اگر مسایل فنی و اجرایی و سیاسی و بینالمللی در زمینه هستهای را حل کنیم، طی 5 تا 10 سال میتوانیم نیروگاه بسازیم.
نماینده اسبق ایران در آژانس با اشاره به نقش و جایگاه محمد البرادعی به ویژه در مساله هستهای ایران و این که اظهارات مثبت وی در رسانههای جهان چندان بازتاب پیدا نمیکند، اما بالعکس اظهارات منفی وی حتی به مستندی برای تصمیمگیری تبدیل میشود؟
با تایید این مطلب، گفت: البرادعی وقتی درباره ایران مثبت صحبت میکند، آن را جزو تبلیغات ایران قلمداد میکنند، این در حالی است که لازمه مثبت صحبت کردن این است که در مکانهای دیگر نیز بر دیدگاهاش پافشاری کند که متاسفانه اینگونه نیست، اما وقتی منفی صحبت میکند، صحبتهایش مستند کلیه منابع خبری غربی قرار میگیرد، شاید ایشان به اعتقاد خودش سعی بالانس کردن دیدگاههایش دارد، اما باید بداند که از منفی صحبت کردن وی تمام رسانههای غربی از آن سوءاستفاده میکنند.
وی ادامه داد: هانس بلیکس، مدیرکل پیشین آژانس هم همین شیوه را داشت، اما میدان را کمتر برای آمریکا و غرب باز میگذاشت. در عین حال که معتقدم اگر البرادعی از آرمانهای جهان سوم و ایران دفاع کند، بسیار تاثیرگذار است.
آیتاللهی با بیان این که گزارشهای بازرسان آژانس از مراکز هستهای ایران، کاملا به نفعِ ماست و حقانیت کشور در صلحآمیز بودن فعالیتهای هستهایاش را ثابت میکند، افزود: اما وقتی این گزارش به سطح مدیرکل میرسد با اضافه کردن یک یا دو جمله سیاسی ـ دو پهلو، به مسیری دیگر کشیده میشود.
وی با اشاره به قطعنامههایی که در شورای حکام علیه ایران تصویب شده است، به ویژه قطعنامه ارسال گزارش پرونده ایران به شورای امنیت و موضع ایران مبنی بر غیرقانونی بودن قطعنامهها از مقطعی حدود یک سال گذشته، گفت: در قدم اول باید بگویم که ماشین دیپلماسی کشور باید آنقدر قدرتمند حرکت کند تا امکان بروز شرایطی که در آن قطعنامهای علیه کشور صادر شود به وجود نیاید.
این دیپلمات سابق کشورمان معتقد است که تمام مجموعه سیاسی در داخل که با این مساله درگیر هستند، بنابراین باید با مطالعات گسترده و بدون آنکه عینک پولاریزه به چشم بزنند موضوع را پیگیری کنند.
وی با بیان این اعتقاد که باید در طول سالهای گذشته زمینه رشد علف هرز گرفته میشد، اظهار داشت: این که در شورای امنیت و شورای حکام قطعنامهای درست میشود و به مجاری عمومی آژانس و سپس شورای امنیت میآید به این معنا است که از سالهای خیلی پیش باید بسیار بهتر و عمیقتر کار میکردیم و شرایط امروز نشان میدهد که در این کار موفق نبودهایم.
نماینده اسبق ایران در آژانس خاطر نشان کرد: تازه امروز متوجه شدهایم که دیپلمات ایرانی مستقر در آژانس که قرار است از مواضع ایران دفاع و یا بیان کند به حمایت مستمر در داخل کشورش نیازمند است؛ چرا که با این پشتیبانیها امکان تصویب قطعنامه به آسانی نخواهد بود.
آیتاللهی گفت: معتقدم ماشین دیپلماسی کشور در مساله هستهای دیر راه افتاد و وقتی هم که به راه افتاد، شروع خوبی نداشت. متاسفانه در سالهای گذشته دیپلماتهای کشورمان از پشتوانه سیاسی لازم از داخل برخوردار نبودهاند. اما شرایط فعلی خیلی بهتر شده است، معتقدم دیپلماتها نیاز دارند که بشنوند و همیشه خود را در تئاتری از مباحثات قرار دهند که در آن مخالفین هم نشستهاند. مساله خطرناک آنجاست که در مطالعات و بررسیهایمان عینک پولاریزه به چشم بزنیم و نخواهیم نظرات دشمن و مخالف را ببینیم و تحت تاثیر غرور ملی قرار گیریم.
آیتاللهی معتقد است که در ایران بر روی این مساله تمرین نشده است.
نماینده اسبق ایران در آژانس تاکید کرد: هیچ کشوری نمیتواند مانع جریان همکاری فنی آژانس با کشورها شود.
وی در ادامه افزود: خروج از ان.پی.تی هیچ کمکی به ایران نمیکند. معاهدات بینالمللی درازمدت هستند و نباید تحت تاثیر جریانات و مسایل کوتاهمدت قرار گیرند. معتقدم مقاطعی در کشور داشتهایم که با توجه به حاد بودن آن شرایط میتوانستیم در واکنش از ان.پی.تی یا هر معاهده دیگر خارج شویم؛ اما آن مقاطع هم این کار را نکردیم. جنگ تحمیلی و استفاده از سلاح شیمیایی توسط صدام برای دنیا یک فاجعه بود؛ چه رسد به ایران با این حال ما از ان.پی.تی خارج نشدیم.