ناباکو و رقابت برای انرژی

ایران شرقی
سید مسعود موسوی شفائی
در جهان امروز دغدغه های اقتصادی اهمیت بسیاری پیدا کرده و دسترسی به انرژی ارزان و مطمئن نیز یکی از عوامل مهم در بحث توسعه پایدار اقتصادی به حساب می آید. در همین راستا دریای خزر از جمله مناطقی است که ذخایر سرشار نفت و گاز دارد. اروپا نیز به دلیل نیاز مبرم به انرژی، تلاش گسترده ای برای اطمینان از دسترسی به انرژی از کشورهای تولیدکنندۀ حاشیۀ دریای خزر انجام داده است ، اما اغلب چنین فعالیتهایی با کارشکنی های روسیه همراه بوده است. پوتین بعد از به قدرت رسیدن در سال 2000میلادی یکی از اهداف خود را سامان دادن به مدیریت انرژی در روسیه اعلام کرد . وی با تغییر هیات تمدیره شرکت" گازپروم" اعضای دفتر خود از جمله"مدودف " را به عنوان هیات مدیره جدید انتخاب کرد و" الکسی میلر " که دوست نزدیک پوتین بودمدیر عامل شرکت "گاز پروم" شد. یکی از دغدغ ههای مهم اتحادیۀ اروپا ، وابستگی آن در بخش انرژی به روسیه است که این اتحادیه را مجبور به یافتن مسیرها و را ههای جدیدی برای برطرف کردن این وابستگی کرده است.
روسیه با داشتن ٤٨ تریلیون متر مکعب ذخایر گازی و تولید سالانه 590 میلیارد متر مکعب گاز طبیعی که حدود 22 درصد کل گاز تولیدی جهان است و نیز با داشتن ذخایر نفتی برابر با 3/ 72 میلیارد بشکه که 1/ 6 درصد از کل منابع نفت خام جهانمی باشد و تولید روزانه بیش از 7 میلیون بشکه نفت در روز، نقش مهمی در تأمین انرژی اتحادیه دارد.حجم بالای ذخایر گاز روسیه نسبت به ایران، قطر و آفریقا و نیز طول عمر بیشتر این ذخایر از دلایل اهمیت انرژی و ذخایر هیدروکربنی روسیه برای اروپا است. از طرفی خطوط انتقال گسترده منابع انرژی آن به اروپا به عنوان ابزارهای قدرت سیاسی و امنیتی این کشور عمل می ک‏ند. روسیه حدود 30 درصد گاز اروپا را تأمین می کند و طبق برخی پیشبینی ها ، این میزان تا سال 2030 میلادی به 60 درصد خواهد رسید.
از طرفی دیگرهمواره تصمیم های اروپا برای متنوع سازی منابع انرژی با مشکل مواجه شده است. دلایل بسیاری وجود داردکه چرا تلا شهای سیاست گذاران اروپایی برای متنو عسازی سیاست های انرژی با شکست مواجه می شودکه فاصله بسیار با تولیدکنندگان، انعطاف ناپذیری گاز طبیعی به عنوان یک کالا و سرمایه های بسیار برای ساختن خطوط لوله جدید برخی ازاین دلایل می باشند روسیه منشور انرژی را در سال 1991 میلادی با 50 کشور امضاء کرده است ، اما تاکنون از تصویب آن خودداری کرده است.
در صورت تصویب این منشور، انحصار کرملین بر منابع گازی این کشور و آسیای مرکزی کاهش خواهد یافت. در این منشور بر سرمایه گذاری شرکتهای خارجی در بازار و خطوط انتقال انرژی روسیه تأکید شده است. در این منشور تأکید شده است که مشارکت در مسائل انرژی میان اتحادیه اروپا و روسیه، باید بر اساس اصولی همچون تبعیض قائل نشدن، قابل پیشبینی بودن و امنیت عرضۀ انرژی در طولانی مدت ، دسترسی متقابل به بازار و زیرساخت ها و شفافیت متقابل برای سرمایه گذاری و با توجه به احترام به قوانین رقابتی و مفاد منشور انرژی استوار باشد. با توجه به این شرایط و سیاست های روسیه و اتحادیه اروپا نسبت به مسئله انرژی به بررسی وضعیت "ناباکو" می پردازیم.
خط لوله" باکو، ارزروم"راه اصلی انتقال انرژی از دریای خزر به اروپا است ، اما حلقه مفقود های بین ارزروم و شبک ههای خط لوله در اروپا وجود دارد که" ناباکو" این حلقه مفقوده را پر خواهد کرد. با توجه به این نکته که "ناباکو" اساساً با تلا شهای اروپا ساخته و را ه اندازی خواهد شد و قادر است سیاستهای بسیار متفاوت انرژی دولتهای عضو اروپا را نیز به خوبی هماهنگ کند. در اروپا ، واردات گاز طبیعی در حال دو برابر شدن است و از 200 میلیارد مترمکعب در سال 2002 میلادی به 400 میلیارد متر مکعب در سال 2030 میلادی خواهد رسید. مصرف و تقاضای کنونی گاز طبیعی در کشورهای اتحادیه 540 میلیارد متر مکعب است که 150 میلیارد متر مکعب آن از روسیه وارد می شود و هر گونه افزایش مصرف نیز در شرایط حاضر باید با تولید روسیه جبران شود.
با تکمیل خط لوله نفتی" باکو،جیحان" در سال 2005 میلادی و خط لوله گاز" باکو، ارزروم" در سال 2006 میلادی ، دو راه مهم انتقال گاز به اروپا به واقعیت رسید. این دو خط لوله با همدیگر میدان نفتی آذری ، چراغ ، گونشلی را توسعه دادند و میدان گازی شاه دنیز تبدیل به بخشی از کریدور استراتژیک سیستم خطوط لوله آذربایجانی ، ترکیه ای ، گرجستانی یا کریدور شرقی و غربی گردید. این کریدور برای مهار تسلط روسیه بر سیستم انتقال و خط لوله منطقه ای و دست یابی مستقیم به موجودی و ذخایر خزر در آذربایجان، ترکمنستان و قزاقستان طراحی شده است و ذخایر انرژی را از قزاقستان و ترکمنستان و از طریق خزر به آذربایجان و ازطریق لوله های موجود از طریق گرجستان و ترکیه عبور می دهد و سرانجام در بازار اروپا تحویل داده می شود.
کشورهای اروپائی و آسیای مرکزی و قفقاز در یک موقعیت تاریخی قرار دارند و به شدت در پی تنوع بخشی به مسیرهای ترانزیت و دسترسی مستقیم به انرژی هستند که خط لوله" ناباکو" به طور دقیق در همین راستا قرار دارد. خط لوله "ناباکو" حدود 3300 کیلومتر طول دارد که ساخت آن تقریبا پنج الی هشت میلیارد دلار هزینه دارد. کنسرسیوم" ناباکو "شامل OMV اتریش و MOL مجارستان، ترنس گازرومانی، بلغارگاز بلغارستان و بوتاس ترکیه و ششمین شریک یعنی RWE آلمان است. در همین راستا مدیر مؤسسه پی.وی.ام واقع در وین، دو پروژه "ناباکو" و" وایت استریم" را دو گزینۀ مهم برای تأمین گاز اروپا توصیف کرد. به بیان "ژوهانس بنیگنی"، مدیر یک مؤسسه نفتی در وین ، خاورمیانه با 41 درصد و حوزه دریای خزر با 32 درصد، در مجموع بیشترین ذخایر گاز طبیعی جهان را در اختیار دارند.
وی با بیان اینکه ایران 5/ 15 درصد از ذخایر گاز طبیعی جهان را در اختیار دارد، پیشبینی کرد که تولید گاز ایران و روسیه در مجموع از 570 میلیارد متر مکعب در سال 2000 به 800 میلیارد متر مکعب در سال 2017 میلادی می رسد. " بنیگنی" معتقد است ، جمهور یهای آذربایجان و قزاقستان نیز در نظر دارند تولید خود را به ترتیب ازحدود 12 و 25 میلیارد متر مکعب در سال 2000 به 30 و 80 میلیارد متر مکعب در سال 2020 میلادی برسانند. " رینهارد میسچک" مدیر کنسرسیوم خط لوله" ناباکو " اعلام کرد :گ از سال 2017 میلادی امکان انتقال گاز ایران از طریق خط لوله "ناباکو "وجود دارد و در گا مهای بعدی یعنی حدود سال 2017 میلادی دریافت گاز عراق و مصر قابل اجرا خواهد بود.انتظار می رود مرحله اول "ناباکو" از حدود سال 2012 میلادی عملیاتی شود. اول ساخت ، ارتباط بین "بوم گارتن" در اتریش و آنکارا در ترکیه خواهد بود. زمانی که این مرحله تکمیل شود ، خط لول ههایی که تا به حال موجود بوده ، همچون لوله هایی که میان ایران و گرجستان و در مرزهای ایران است برای شروع عملیات استفاده خواهند شد.
ظرفیت این مرحله تا 8 میلیارد متر مکعب خواهد بود. مرحله دوم ساخت در سال 2012 میلادی شروع خواهد شد و تا پایان سال 2013 میلادی و در زمانی که ارتباط بین مرز ترکیه تا گرجستان و ایران تکمیل شود به پیش می رود. پس از این دو مرحله ایستگاه های جدیدی در نقاط کلیدی خط لوله برای افزایش فزایندۀ ظرفیت خط لوله برای اینکه به 21 - 5/ 25 میلیارد متر مکعب در هر سال برسد، ایجاد خواهد شد. البته پیشبینی می شود که این خط لوله حداقل 5/ 13 تا 5/ 25 میلیارد متر مکعب گاز در سال و حداکثر تا 31 میلیارد متر مکعب در سال به اروپا تحویل منتقل کند. اما این پروژه باسدهای مختلفی مواجه است .تردیدهای جدی در مورد تأمین ک‌نندگان" ناباکو" وجود دارد. هنوز چندان مشخص نیست که کشورهای متعهد بتوانند به طور کامل تعهدهای خود را عملی کنند. اگرچه هدف "ناباکو" در ابتدا انتقال گاز از ایران و خاورمیانه بود ، اما ساخت خط لوله گاز" باکو ، ارزروم" و توسعه شاه دنیز جذابیت بسیاری در کوتاه مدت داشت و تا حدودی ساخت" ناباکو" را به تعویق انداخت. مصر ، عراق ، لیبی ، ایران و عربستان سعودی دیگر بازیگرانی هستند که امروزه جزو سهامداران و تأمین ک‌نندگان اصلی" ناباکو" به شمار می روند.
آذربایجان در حال حاضر تنها کشوری است که به طور کامل با "ناباکو توافق "کرده است. میدان شاه دنیز مرحله اول این پروژه را تکمیل می ک‏ند. زمانی که پروژه وارد مرحله دوم شود شرایط بسیار نامطمئن خواهد بود. طبق نظر متصدی "بی.پی 7" ظرفیت شاه دنیز برای تولید حدود 8 الی 12 میلیارد متر مکعب در هر سال است و برای مرحله دوم،" ناباکو" در سال های 2011 تا 2012 میلادی کافی نیست و قادر نخواهد بود هم وصل ک‌ننده ترکی ، یونان و هم به تنهایی تأمین ک‌ننده" ناباکو" باشد.
هرچند که" الهام علی اف" اظهار می گوید :" شا ه دنیز می تواند تا 50 میلیارد متر مکعب در هر سال تأمین انرژی کند ، اما باید محتاطانه تر با این موضوع برخورد کرد. ترکمنستان گزینه بعدی پس از آذربایجان است ، اما مشکلات بسیاری در این زمینه وجود دارد که مهمترین آنها مسائل و کشمکش های سیاسی میان آذربایجان و ترکمنستان است. موضوع اصلی مورد اختلاف حقوقی طرفین ، اساساً به کاپاز، سردار و میدان نفتی آذری ، چراغ، گونشلی و همچنین مشکلاتی بر سر راه برداشت انرژی از خزر بر می گردد.ایران گازبیشتری برای مرحله دوم دارد، اما برنامه هسته ای ایران بررسی سیاستهای انرژی آن را دچار مشکل کرده است. نبود اطمینان درباره ظرفیت تولید و مصرف بالای انرژی در ایران نیزوجوددارد. ترکیه نیز که از ایران گاز وارد می کند ، شرایط مناسبی ندارد."گاز پروم "مذاکرات بسیاری با دولتهای ترانزیت اروپای مرکزی داشته تا آنان متعهد به خطوط لوله "استریم جنوبی" که در رقابت با" ناباکو" است ، شوند." گازپروم "تلاش کرده تا دولت های ترانزیت را از شرکت در" ناباکو" منع کند. واقعیت آن است که بسیاری از دولت های اروپای مرکزی و شرقی خودشان را زیر فشارهای" گازپروم"، آسیب پذیر احساس می ک‏نند.موضوع آخر و بسیار مهم، مسائل مالی "ناباکو" است. مباحث بسیاری درباره سودآوری این پروژه در جریان است و اینکه آیا این پروژه آنقدر سودآور هست که بتوان بدان اطمینان داشت. به هر حال هم اکنون بانک سرمایه گذاری اروپایی تعهد کرده که 2/ 6 میلیارد دلار هزینه راپرداخت کند و برای تأمین بقیه منابع مالی مورد نیاز، کنسرسیوم مشغول مذاکره با "بانک توسعه و بازسازی اروپا " است.