آزادی گفتار و بیان به ویژه در زمینه مسایل سیاسی و سایر مسایل عمومی شریان اصلی هر حکومت مردم سالار است. حکومت های مردم سالار بر محتویات بیشتر اظهارات کتبی و سخنرانی ها نظارت ندارند. بدین ترتیب در حکومت های مردم سالار معمولا صداهای متفاوتی در حال بیان نظرات و عقاید متفاوت یا حتی متضاد با حکومت ها هستند.
طبق باور نظریه پردازان مردم سالاری، مذاکره باز و آزاد معمولا به بهترین انتخاب ختم می شود و احتمال دوری از خطا در آن بیشتر است.
مردم سالاری بر تبعه با سواد و آگاهی متکی است که دسترسی آنان به اطلاعات، امکان مشارکتشان را در زندگی عمومی جامعه شان و نیز انتقاد از مقامات حکومتی نابخرد یا مستبد و یا چنین تدابیری به کامل ترین شکل ممکن فراهم می سازد. شهروندان و نمایندگان منتخب آنها می دانند که مردم سالاری بر پایه وسیع ترین دسترسی به نظرات، داده ها و عقاید بدون ممیزی استوار است.
برای این که مردم آزاد بتوانند بر خود حکومت کنند لازم است که در بیان گفتاری و نوشتاری آزاد باشند تا بتوانند نظراتشان را به طور باز، عمومی و مکرر اعلام نمایند.
اصل آزادی بیان باید توسط قانون اساسی مردم سالار حفاظت شود تا از ممیزی اجباری شاخه های قانون گذار یا اجرایی حکومت جلوگیری به عمل آید.
حمایت از آزادی بیان از حقوقی است که منفی خوانده می شود و بر خلاف اقدامات مستقیمی که حقوق به اصطلاح مثبت خواستار می شوند به سادگی از حکومت می خواهد تا از محدود نمودن بیان بپرهیزد. در بیشتر موارد، مقامات حکومت مردم سالار مداخله ای در محتوای بیانات نوشتاری و گفتاری جامعه ندارند.
اعتراضات، حوزه آزمایش کلیه حکومت های مردم سالار به شمار می روند – بنابراین حق تجمع آرام حقی ضروری است و نقش لازمی را در تسهیل کاربرد آزادی بیان ایفا می کند. جامعه مدنی برای افرادی که با برخی ازمسایل مخالفت شدید دارند امکان برگزاری مجادلات تند را فراهم می سازد.
آزادی بیان یک حق لازم است، اما کافی نیست و نمی تواند در توجیه خشونت، تهمت، هتک حرمت، خرابکاری یا گفتار مستهجن به کار آید. حکومت های تثبیت شده مردم سالار معمولا برای توجیه منع سخنرانی هایی که ممکن است باعث بروز خشونت شوند یا پیشینه دیگران را بدون صحت خدشه دار نمایند یا موجب براندازی حکومتی مشروطه گردند یا رفتار مستهجن را گسترش دهند نیازمند باید به میزان بالایی در معرض تهدید باشند. بیشتر حکومت های مردم سالار همچنین از بیاناتی که موجب بروز خشونت نژادی یا قومی شود ممانعت به عمل می آورند.
مشکل موجود بر سر راه مردم سالاری، برقرای تعادل بین دفاع از آزادی بیان و تجمع و مقابله با بیاناتی است که به طور واقعی از خشونت، ارعاب یا خرابکاری حمایت به عمل می آورند.