با ورق زدن برگه های تاریخ متوجه می شویم 30 و اندی سال پیش روزی به نام "روز جهانی محیط زیست" بر پیشانی سربرگهای تقویم ثبت گردید.
در آن سال برای اولین بار سازمان ملل متحد کنفرانسی را با موضوع انسان و محیط زیست در شهر استکهلم سوئد برگزار کرد که همزمان با برپایی این کنفرانس، مجمع عمومی سازمان ملل قطعنامه ای را تصویب کرد که منجر به تشکیل UNEP "برنامه محیط زیست سازمان ملل" شد.
امروز 34 سال از زمان تأسیس UNEP می گذرد و هر ساله در روز جهانی محیط زیست گروههای دولتی و NGOها با برپایی مراسمهای مختلف سعی در جلب توجه عمومی به مسایلی که محیط زیست را آلوده می کند، دارند.
UNEP هر سال یکی از مسایلی که شدیداً محیط زیست را تهدید می کند را به عنوان موضوع و شعار خود انتخاب می نماید و امسال برنامه محیط زیست سازمان ملل متحد تمرکز خود را بر پدیده بیابان و روند رو به گسترش آن اختصاص داده است.
این سازمان در اطلاعیه جهانی خود در این زمینه اعلام کرد: روز جهانی محیط زیست که هر سال در 5 ژوئن برگزار می شود یکی از مهمترین ابزارهایی است که سازمان ملل از طریق آن می کوشد تا ضمن آگاه سازی اذهان جهانی نسبت به محیط زیست، توجه و اقدامات سیاسی جاری در این زمینه را نیز افزایش دهد.
این برنامه جهانی با اشاره به روند رو به رشد بیابان و کویر در مناطق خشک و کم آب جهان، "بیابان و روند بیابان زدایی" را به عنوان مهمترین موضوع زیست محیطی در سال 2006 اعلام کرد و به منظور ایجاد آگاهی از این خطر رو به رشد شعار "سرزمین های خشک را بیابان نکنید"، را انتخاب نمود.
در بخش دیگری از این اطلاعیه درباره دلایل و اهمیت انتخاب این شعار آمده است: این شعار زمین را دربرمی گیرد، زیرا این اکوسیستم خشک و کم آب حدود یک سوم از کل جمعیت جهان را در خود جای داده است که در واقع آسیب پذیرترین بخش جامعه جهانی را تشکیل می دهد. این سازمان تأکید دارد: روز جهانی محیط زیست اتفاقی مردمی است که با اجرای برنامه ها و فعالیتهای مختلف از جمله مراسم درختکاری، عملیات ویژه و فوق العاده برای نظافت و پاکسازی محیط زیست، بازیافت زباله ها و... دولتها و مردم جهان را برای توقف فعالیتها و عوامل تشدید روند بیابانزایی در مناطق خشک و کم آب تشویق می نماید.
سرزمینهای خشک را بیابان نکنید
شعار امسال محیط زیست سازمان ملل بر اهمیت حفاظت از خشکیها که بیش از 40 درصد سطح زمین را پوشانیده، تأکید دارد.
بیابانها به عنوان یک اکوسیستم، جایگاه یک سوم از مردم جهان است که تقریباً افراد آسیب پذیر اجتماع هستند.
کوفی عنان دبیر کل سازمان ملل در پیامی به مناسبت روز جهانی محیط زیست با اشاره به قرار گرفتن در سال بین المللی بیابان و بیابان زدایی، انتخاب موضوع این روز را یادآور اهمیت مراقبت از مناطق و سرزمینهای وسیع خشک و نیمه خشک برای همه افراد ساکن در کره زمین عنوان می کند و می افزاید: خشکیها در تمامی مناطق وجود داشته و بیش از 40 درصد کره زمین را پوشانیده، ضمن این که جایگاه تقریباً 2 میلیارد نفری یک سوم جمعیت جهان را تشکیل می دهد.
کوفی عنان در این پیام سرزمینهای خشک زندگی را برای انسانها مشکل بزرگ عنوان می کند و معتقد است که آینده این سرزمینها اغلب نامطمئن است، ضمن این که با توجه به حیات انسانها در مرزهای اکولوژیکی، اقتصادی و اجتماعی ضروری می داند که ما نسبت به آنها یا زیستگاههای شکننده شان که بر آن وابسته اند، کوتاهی نکنیم.
وی می افزاید: در کره زمین مدیریت ناپایدار و تغییرات آب و هوا خشکیها را به بیابان تبدیل می کند و بیابان زدایی به نوبه خود آن قدر وخیم شده که باعث به قعر رفتن می شود.
به گفته عنان، تخمین زده می شود که بین 10 تا 20 درصد خشکیها-پیش از این- فرسایش یافته اند، ضمن این که مشکل در صحراهای حاشیه آفریقا و آسیای جنوبی است چرا که فرسایش و خشکیها یک مانع جدی برای ریشه کنی فقر و گرسنگی زیاد بوده و تلاشها را برای اطمینان از پایداری زیست محیطی با خطر مواجه می سازد.
در ادامه پیام کوفی عنان آمده است: این اهداف که دولتهای جهان قصد دارند تا سال 2015 به آن دست یابند عناصر ضروری برای دستیابی به آلاینده ای مطمئن برای انسانهاست و شواهد روزافزونی نیز بر این مبنا وجود دارد که فرسایش خشکیها و رقابت، منابع کمیاب را برای جوامع به ارمغان بیاورد.
دبیر کل سازمان ملل در پیام خود آورده است: ایجاد تغییرات در بیابانزدایی مشکل است، اما نمی توان از آن جلوگیری کرد. حفاظت و احیای خشکیها نه تنها بار رو به رشد حاصل از بیابان زدایی را در مناطق شهری جهان کاهش می دهد، بلکه به ایجاد دنیایی سرشار از صلح و امنیت کمک خواهد کرد.
وی افزوده است: در روز جهانی محیط زیست و در دهمین سالگرد کنوانسیون مبارزه با بیابان زدایی از تمامی دولتها و جوامع می خواهم تا توجه خود را به مشکلات و چالشهای زندگی در حاشیه بیابانها معطوف نمایند تا مردمی که در این مناطق زندگی می کنند مشتاقانه در انتظار آینده ای سرشار از صلح، سلامتی و پیشرفت اجتماعی باشند.
محیط زیست در ایران
توجه به محیط زیست و حفاظت از آن از جمله مسایل و مواردی هستند که دین مبین اسلام بر آن تأکید زیادی داشته است ودر احادیث مختلف نیز بر آباد کردن زمینهای بایر، درختکاری، پاکیزه نگاه داشتن نهرها و آلوده نکردن آنها تأکید و توجه زیادی نموده است.
در حدیثی از حضرت رسول اکرم(ص) نقل شده است؛ زمین، زمین خداست و بندگان، بندگان خدا هستند هر که زمین مرده ای را آباد کند متعلق به او می باشد.
در حدیث دیگری پیامبر اکرم(ص) توصیه به درختکاری نموده اند و درخت را باقیات صالحات برای انسان دانسته اند که هر کس از ثمره آن درخت استفاده کند برای کسی که درخت را کاشته، صدقه ای محسوب می شود.
وجود چنین بیاناتی نشان از توجه دین به مسأله محیط زیست می باشد که این خود سرلوحه بسیاری از فعالیت ها و سیاست گذاریهای مرتبط با این حوزه نیز می باشد.
دکتر میرزا احمدی استاد دانشگاه و فعال در حوزه های مرتبط با محیط زیست به خبرنگار ما می گوید: بر اساس ماده 10 لایحه الحاق دولت جمهوری اسلامی ایران به کنوانسیون سازمان ملل متحد برای بیابان زدایی در کشورهای مختلف، باید کشورهای متعهد دارای برنامه مشخصی تحت عنوان برنامه اقدام ملی باشند.
وی می افزاید: تدوین برنامه اقدام ملی مستلزم شناسایی عوامل مؤثردر بیابانزایی و معرفی منابع لازم اعم از فنی و مالی می باشد.
میرزا احمدی در تعریف جهانی بیابان زایی می افزاید: تخریب سرزمین در مناطق خشک، نیمه خشک و خشک نیمه مرطوب و در نهایت کاهش تولید بیولوژیک اراضی را بیابانزایی گویند.
این فعال در عرصه محیط زیست در ادامه می افزاید: از آنجایی که عوامل تخریب طیف وسیعی از فعالیتهای انسانی، از بهره برداری بی رویه و نامناسب از منابع تا کاربرد تکنولوژیها را در برمی گیرد، بنابراین جلوگیری از بیابانزایی و اصلاح یا احیای اراضی بیابانی شده نیز مستلزم طیف وسیعی از فعالیتها اعم از اجرایی، مدیریتی و فرهنگی است که بنا به ماهیت امر، مسؤولیتهای اجرایی آن فراتر از وظایف یک وزارتخانه بوده و لزوم همکاری و مشارکت وزارتخانه ها و دستگاههای دیگری که به نوعی در امر بهره برداری از آب و خاک و گیاه دخالت دارند، مشهود است.
وی با توجه به شعار امسال روز جهانی محیط زیست اظهار داشت: با توجه به فرابخشی بودن مقوله بیابانزایی و بیابان زدایی و به منظور ایجاد هماهنگی در زمینه های سیاستگذاریها تشکیل کمیته ملی بیابان زدایی با مشارکت بیش از ده سازمان و وزارتخانه نقطه امیدواری است و باید از چنین حرکتهایی حمایت دولتی صورت بگیرد.
بیابان در ایران!
بیش از دو سوم خاک ایران به لحاظ شرایط طبیعی و اقلیمی و داشتن آب و هوای خشک بیابانی است و یا به سرعت روند بیابانی شدن را طی می کند.
بیابان یک عرصه و یک فضای محدود نیست و هیچ نقطه ای از کره مسکونی در طول اعصار و قرون نتوانسته است سرنوشت خود را جدای از این واژه ببیند. تغییرات زمین شناسی، آب و هوایی، جمعیتی و هزاران عوامل دیگر در گسترش بیابانها نقش دارد. متأسفانه پدیده بیابانی شدن با بیابانی بودن مشکل کشورهای جهان سوم است. بیابان بخشی از زیست بومهای کره زمین است که عوامل دخیل در آن با انسان، گیاه، آب، خاک و... پیوندی ناگسستنی دارد و رشته این پیوندها بطور پیچیده ای در هم تنیده است. رفتار نسنجیده و ناآگاهانه به تخریب زمینهای قابل کشت و مراتع منجر می شود و پدیده بیابان را تشدید می کند. امروز بسیاری از زیست بومها در معرض تهدید و تخریب قرار گرفته است. این پدیده امروزه، پا را از اقلیمهای خشک و نیمه خشک فراتر نهاده است و در مناطق خشک نیمه مرطوب در حال چهره نمایی است.
وحشت و نگرانی دولتها از به مخاطره افتادن حیات در نتیجه بیابان زایی سبب شد درسال 1992 سران کشورها به سمت تنظیم و تصویب کنوانسیونی قدم بردارند که اگر نمی توانند این پدیده را به طور کامل متوقف کنند، حداقل روند آن را کند سازند. تهیه، تنظیم و تصویب کنوانسیون در یک فرصت زمانی بسیار کم اتفاق افتاد و اکنون اعضای متعهد موظف به اجرای آن شده اند. زیرا که تخریب سرزمین و کاهش توان حاصلخیزی خاک برای تأمین نیازهای مختلف موجودات کره زمین از جمله انسان، از نگرانیهای عمده انسان در آستانه قرن 21 محسوب می شود.
در این میان، کشور ما با ایجاد بیش از دو میلیون هکتار جنگلهای بیابانی در دهه های اخیر به منظور ایجاد تعادل زیست بومها و حفظ منابع پایه، گام مهمی را در جلوگیری از گسترش بیابانها برداشته است. هر چند مناطق بحرانی واقع در نقاط زیستی و اقتصادی اولویت دار را، از حالت بحرانی خارج کرده ایم، لیکن حجم و سطح وسیع رو به گسترش بیابانها به گونه ای است که طلب می کند برای حفظ جمعیت، توسعه اشتغال و رونق تجارت و تولید، به حفظ منابع پایه بیشتر توجه کنیم. در این میان تدوین برنامه "اقدام ملی مقابله با بیابانزایی" که مورد درخواست کنوانسیون و نیاز واجب ایران است، ضروری و لازم الاجراست.
زمانی که رئیس سازمان جنگلها، مراتع و آبخیزداری کشور در حاشیه سفرش به استان خراسان رضوی از وجود 130 کانون بحرانی بیابانزا در کشورمان خبر داد، می شد حدس زد که چه شرایطی بر محیط زیست کشورمان حکمفرماست.
به هر حال حدود 20 درصد اراضی کشور ما بیابانی است و این به معنای 5/32 میلیون هکتار بیابان در کشور است.
خداکرم جلالی در جمع خبرنگاران افزود: چنین وضعیتی توجه جدی دولت و مجلس را جهت کنترل کانونهای بحرانی و مقابله با پدیده بیابانزایی می طلبد، چرا که در صورت عدم توجه، این کانونها به راحتی توسعه می یابند.
وی می افزاید: علاوه بر عوامل کویری، خشکسالی و وزش باد، اقدامات انسانی مانند برداشت بی رویه از آبهای زیرزمینی نیز باعث شده که دشتهای حاصلخیز تبدیل به اراضی دیم و بیابانی شود.
وی استفاده از سوخت هیزمی و بوته ای را از دیگر عوامل ضربه به عرصه های طبیعی ذکر کرد و افزود: در این زمینه وزارت نفت موظف شده که با تأمین سوخت فسیلی، سوخت هیزمی و بوته را به حداقل ممکن برساند.
جلالی در ادامه افزود: در طول برنامه چهارم توسعه، کنترل 5/1 میلیون هکتار از کانونهای بحرانی بیابانزا در برنامه این سازمان قرار دارد و کنترل سالانه 300 هزار هکتار از این کانونها از برنامه های اصلی این سازمان است.
وی با بیان این که سهم کشور ما 2/1 درصد از خشکی جهان است، افزود: این در حالی است که 4/2 درصد بیابانهای جهان در ایران واقع شده است و این نشان دهنده آن است که پدیده بیابان زدایی برنامه ملی می طلبد که همه دستگاهها باید با آن مقابله کنند.
رئیس سازمان جنگلها و مراتع در ادامه گفت: هم اکنون در 17 استان کشور طرحهای بیابان زدایی صورت می پذیرد و سالانه حدود 5/2 میلیون هکتار عملیات آبخیزداری و سایر اقدامات مربوط به مقابله با پدیده بیابانزایی انجام می شود.
جلالی افزود: امتیازات ملی این سازمان در سال جاری نسبت به سال گذشته 11 درصد کاهش داشته است و به رقم 108 میلیارد تومان رسیده است که تلاش داریم با جذب اعتبارات اختصاصی در متمم بودجه نیمه دوم سال جاری افزایش قابل توجهی را در اعتبارات این سازمان داشته باشیم.
دکتر پرویز کردوانی استاد دانشگاه تهران و کارشناس برجسته حوزه زمین شناسی نیز درباره بیابانزایی در ایران گفت: در گذشته تخریب پوشش گیاهی مهمترین عامل بیابانزایی در کشور بود، اما امروز افت سطح آبهای زیرزمینی در دشتها به دلیل حفر بیش از حد چاه و برداشت بی رویه آب، خشکسالی و چرای بی رویه دام و صدور پروانه چرای غیرمجاز دام مهمترین عوامل بیابانزایی در کشور است.
وی افزود: اگر روند برداشت آبهای زیرزمینی با همین شدت ادامه یابد 10-20 سال دیگر تمام دشتهای ایران فاقد آب می شوند و کشاورزی و دامپروری به طور کلی نابود می شود. در عین حال علی رغم اجرای طرحهایی مثل طرح تعادل دام و مرتع، باز هم آینده خوبی را متصور نیستم چون با این شدتی که طرح در حال پیشرفت است اشکالات زیادی هم به آن وارد است.
وی افزود: انتقال دام از یک منطقه به منطقه دیگر و یا اسکان دامداران و عشایر در دشتها هر کدام تبعات اقتصادی، اجتماعی و زیست محیطی خاصی دارند که در این طرح و از جمله طرح خروج دام از جنگل نادیده گرفته شده که من شخصاً با طرح خروج دام از جنگل هم به شدت مخالفم، زیرا، به جای ایجاد تعادل در توزیع جغرافیایی دام، با سرازیر کردن دامها از یک مرتع به مرتع دیگری که وضعیت نسبتاً خوبی دارد و صدور پروانه چرا، منطقه جدید در معرض تخریب قرار می گیرد.
وی خاطرنشان ساخت: برداشت بی رویه آب از سفره های زیرزمینی در دشتها در حال حاضر یک معضل جدی است که حتی جنوب تهران و شهرری را هم تهدید می کند. در چنین شرایطی اسکان عشایر در مناطق دشتی، آن هم بدون در نظر گرفتن سایر نیازمندیهای ساکنان آن تبعات دیگری به دنبال دارد.
هفته محیط زیست در ایران
هفته محیط زیست در کشورمان همزمان با روز جهانی آن یعنی 5 ژوئن آغاز می شود که امسال به دلیل همزمانی آغاز این هفته با سالگرد ارتحال امام"ره"، با یک روز تأخیر برگزار می شود.
معاون آموزش و برنامه ریزی سازمان حفاظت محیط زیست در نشست خود با خبرنگاران ضمن اشاره به این که هفته محیط زیست با شعار "هفته محیط زیست هفته پاسداشت نعمات الهی" از 16 تا 22 خردادماه برگزار می شود، گفت: بر این اساس روز 16 خرداد ماه به عنوان بیابان و محیط زیست با شعار هفته محیط زیست، یادواره وجود الهی، روز 17 خردادماه به عنوان سلامت و محیط زیست با شعار محیط زیست هدیه آفرینش، روز 18 خردادماه به عنوان بسیج عمومی و محیط زیست با شعار هفته پاسداشت نعمات الهی، روز 19 خرداد ماه با عنوان امنیت جهانی و محیط زیست با شعار نعمت محیط زیست آرامگاه همیشگی بشریت، روز 20 خرداد به عنوان دین و محیط زیست با شعار هفته محیط زیست، ترنم خوش قرآن و طبیعت، 21 خرداد به عنوان ورزش و محیط زیست با شعار پیوند مشترک روح و جسم با تبسم به محیط زیست و روز 22 خرداد ماه به عنوان صنعت، انرژی پاک و محیط زیست با شعار محیط زیست جلوه گاه الهی نامگذاری شده است.
محمدیزدی در بخش دیگری از این نشست اظهار داشت: بررسیها نشان می دهد در کشور ما 593 تشکل زیست محیطی وجود دارد که سالانه نیازمند یک میلیارد و 200 میلیون تومان بودجه هستند.
وی افزود: طبق ماده 64 برنامه توسعه چهارم کشور، وزارت آموزش وپرورش و صدا و سیما موظفند در زمینه های آموزش زیست محیطی با سازمان محیط زیست همکاری کنند.
یزدی افزود: اگر چه ارتقای فرهنگ زیست محیطی در 10 سال اخیر مشاهده می شود، اما متأسفانه هنوز گسترش فرهنگ و اخلاق زیست محیطی در درجه مطلوبی قرار ندارد و این تلاشها باید ادامه یابد و هفته محیط زیست فرصتی است تا توجه افکار عمومی و بویژه مدیران کشور به ارزش محیط زیست و حفظ آن جلب شود.
...و حرف آخر
به هر حال بیابان پس از جنگلهای بارانی مناطق گرمسیری از لحاظ فراوانی و تنوع زیستی مقام دوم را در جهان داراست و در کشور ما پیشروی بیابان از تخلیه روستاها و افزایش مهاجرت شدیدتر و مسأله سازتر شده است. نزدیکی دو مناسبت جهانی یعنی روز جهانی محیط زیست در 15 خرداد و روز جهانی بیابان زدایی در 27 خرداد آن هم در سالی به نام "بیابان و بیابان زدایی" فرصت مناسبی برای بازنگری در سیاستهای اتخاذ شده و ایجاد بستر و حمایت از جریانات کاهش دهنده این پدیده طبیعی است.