سیدبهزاد اخلاقی
سپر دفاع موشکی آمریکا یکی از جنجالبرانگیزترین مسائل میان واشنگتن و مسکو بعد از فروپاشی اتحاد شوروی است. روسها با فروپاشی شوروی با تهدیدات امنیتی متفاوتی رو به رو بودهاند که عمده آن رشد روزافزون پیمان آتلانتیک شمالی و نزدیکی آن به مرزهای غربی روسیه است.
اکنون و با گذشت 2 دهه از پایان نظام دوقطبی تنها روسیه است که از نظر تسلیحات نظامی توانایی مقابله با تهدیدات احتمالی از سوی واشنگتن را در اختیار دارد.
روسها با افزایش قیمت نفت در سالهای گذشته و تمرکز سیاستهای مالی خود برای صادرات حداکثری مواد خام اقدام به بازسازی ارتش و ساختارهای نظامی خود کردهاند که این اقدامات سیاستهای موازی در عرصههای جهانی و در رابطه با سرمایهگذاریهای اقتصادی در کشورهای مختلف جهان را نیز به دنبال خود داشته است. روسیه و آمریکا اکنون از نظر آزمایشات اتمی و ساخت موشکهای جدید در رقابتی نابرابر قرار دارند. شمار آزمایشات اتمی ایالات متحده به مراتب بیشتر از روسهاست. مسالهای که روسیه آن را بهعنوان یک اصل در روابط خود با آمریکا در نظر دارد بحث موازنه قواست. موزانه قوا به عنوان پایه روابط روسیه و آمریکا سیاستهای مسکو را در قبال تحولات پیرامونیاش که واشنگتن در آن دخالت دارد پیریزی میکند.
روسیه امروز معضلات امنیتی خود را برطرف کرده است و سیاستمداران کرملین نشان دادهاند که منافع ملی بر هر تعامل و رابطه دوجانبهای برایشان باارزشتر است.
طرح دفاع موشکی آمریکا بخش سوم یا به عبارتی کانون اتصال مثلث دفاع موشکی جهانی است که واشنگتن آن را بعد از کنار گذاشتن طرح جنگ ستارگان دنبال میکند. اکنون 2 حلقه از طرح دفاعی آمریکاییها عملیاتی شده است. این حلقهها که در کالیفرنیا و آلاسکا فعالیت میکنند، میتوانند تصویر درستی از تحولات آمریکای لاتین و بخشهایی از اروپا در اختیار وزارت دفاع آمریکا قرار دهند، اما سامانه دفاع موشکی ایالات متحده نقاط کوری دارد که روسها و چینیها برای آزمایشات اتمی و موشکی خود از آنها استفاده میکنند. نقاط کور راداری آمریکا باعث شده روسیه فدرال از امنیتی ضمنی در آزمایشات نظامی خود بهرهمند باشد.
جورج بوش در تعاملاتش با روسیه اشتباهات متعددی کرد که یکی از بزرگترین آنها عدم استفاده از پتانسیلهایی بود که میتوانست جنگ در افغانستان را راحتتر و تجاوز نظامی به عراق را با مشکلات کمتری رو به رو کند. سخنرانی ولادیمیر پوتین در کنفرانس اسفند ماه سال 1385 نشان داد روسیه پوتین نسبت به تحولات دنیای معاصر از رویه جدید پیروی میکند که جهان چندقطبی به عنوان یک واقعیت در بطن این نگره نهفته است. با توجه به چنین نگرهای جورجبوش بحث ساخت سپر دفاع موشکی در شرق اروپا و پشت دروازههای امپراتوری اسلاوها را مطرح کرد که به گفته بسیاری از صاحبنظران هنوز بسیار بزرگ است. در حالی که آمریکاییها با ابزارهای مختلف عنوان کردند این سامانه رادار و موشکهای رهگیر روسیه را نشانه نگرفتهاند و هدف آنها ایران و کره شمالی به عنوان به اصطلاح محورهای شرارت هستند اما این واقعیت برای همگان روشن بود که کنترل روسیه فدرال و جمهوری خلق چین با بیشترین بودجه نظامی مقصد رادارهای آمریکایی است.
دیدار باراک اوباما از مسکو که تحت تدابیر شدید امنیتی انجام شد را میتوان آزمایشی مهم برای سیاست تغییر دانست؛ تغییری که تعابیر مختلفی از آن شده است. روسها در این سفر به چهل و چهارمین رئیسجمهور آمریکا نشان دادند که طرح دفاع موشکی تا چه حد حساسیت آنها را برانگیخته است و برای فشردن دکمه«آغاز از نو» باید نگرانیهای آنها برطرف شود.
صرفنظر از تبلیغات رسانهای اقدام باراک اوباما در لغو اجرای پروژه دفاعی نباید فراموش کرد که سامانه موشکی در اروپا پایه غیرقابل انکار برنامه بلندمدت آمریکا برای سیطره قدرت خود بر جهان است. اکنون سوال اساسی آن است که آیا این سامانه از پایه به صفحات تاریخ پیوسته است یا واشنگتن هدفهای دیگری از این اقدام دنبال میکند. رابرت گیتس در آخرین مقالهاش که در روزنامه نیویورکتایمز منتشر شده به این نکته اشاره کرده است که سامانه موشکی آمریکا جایگزین طرحی جدید خواهد شد که بر موشکهای قابل حمل با برد متوسط و کوتاه استوار است. طرح جدید که قرار است با روسیه درباره آن مشورت شود قرار است فرآیندی سریعتر برای عملی شدن را طی کند و سال 2015 رونمایی شود.
2015 سالی خواهد بود که رئیسجمهور آتی روسیه فدرال آخرین روزهای حضورش در کرملین را پیش روی خود دارد و مشخص نیست اوکراین و گرجستان و البته برنامه اتمی کره شمالی و ایران چه سرنوشتی خواهند داشت. اقدام اوباما با توجه به حضور رابرت گیتس، مردی که طرحهای او توانست پای آمریکا را از بحران عراق خارج کند در وزارت دفاع نشان از توجه حداکثری و استفاده از تمام امکانات برای ایجاد شرایطی امن برای افغانستان دارد. جنگ افغانستان را نمیتوان از مناسبات آمریکا و روسیه جدا دانست. قراردادی که روسها در مسکو با باراک اوباما بستند نشان از معاملهای قابل توجه داشت. پرواز هواپیماهای پهنپیکر آمریکایی برای انتقال تجهیزات به افغانستان از آسمان روسیه سرنوشت انتقال نیرو و تجهیزات به جبهههای نبرد را تغییر داده است.
روسیه در قبال این همکاری در انتظار اقدامی مشابه از سوی واشنگتن بود که لغو سامانه موشکی در اروپای شرقی توانست خوابی آرام را برای سردمداران کاخ کرملین به ارمغان آورد. روسیه هم در پاسخ به تصمیم باراک اوباما موشکهای الکساندر خود را از استان کالینگراد برمیچیند. این تحولات بر روابط میان روسیه و اتحادیه اروپایی بیتاثیر نخواهند بود. تاریخ نشان داده است تقویت مناسبات میان مسکو و واشنگتن تاثیرات عکسی در مناسبات بروکسل و کرملین خواهد گذاشت. لغو ساخت سامانه موشکی در شرق اروپا دولت آمریکا را به سوی استفاده از سامانههای موجود خود در دیگر نقاط جهان سوق خواهد داد. بهترین جایگزینی که اکنون پنتاگون حساب ویژهای روی آن باز کرده است سامانه ضدموشکی است که در اراضی اشغالی و ساحل مدیترانه وجود دارد. انتقال موشکهای پاتریوت و هوک -3 به بندر حیفا در اواخر سپتامبر 2009 نشان میدهد همانطور که رابرت گیتس پیشتر به آن اشاره کرده بود آمریکا پتانسیلهایی دارد که برای تامین منافع خود آنها را به کار خواهد گرفت.
دولت روسیه با توجه به این تغییر موضع دولت آمریکا که پیش از ورود اوباما به کاخ سفید زمزمههایش به گوش میرسید، با واقعیتهای جدیدی در مقابل خود رو به رو است. همکاری بیشتر با واشنگتن در مساله هستهای ایران خواسته اصلی غرب از کرملین است و روسها هیچ موضع مشخصی در این رابطه نگرفتهاند. حضور روسیه در بازارهای خاورمیانه کاملا منوط به موضعگیریهای این کشور در قبال ایران است و کرملیننشینان با علم به این مهم سیاستهای آتی خود را ترسیم خواهند کرد.
روسها میدانند که طرح دفاع موشکی آمریکا منافع عظیمی برای این کشور به همراه خواهد داشت و صرفنظر کردن از چنین طرحی موقتی است.
پرسشی که کرملین باید به آن پاسخ دهد آن است که اکنون آنها از این فرصت به دست آمده چگونه میتوانند بهرهمند شوند. در صورتی که روسها بتوانند طرح دفاع اروپایی خود را با تغییراتی عملیاتی کنند، میتوانند از حضور سامانه موشکی آمریکا در قاره سبز جلوگیری کنند. این مهم باید به توافق کشورهای حوزه اتحادیه اروپا و کشورهای شمالی قاره اروپا که عضو اتحادیه نیستند، برسد. روسیه اکنون فرصتی را در مقابل خود میبیند و در صورتی که بتواند از آن به نحو قابل قبولی استفاده کند بخش اعظمی از نگرانیهای امنیتیاش را برطرف کرده است.