حضور حماسی مردم
مردم ایران اسلامی حضوری حماسی و غرورآفرین در انتخابات داشتند. در 22 خرداد ماه 39165191 نفر در شعب أخذ رأی شرکت کردند و دست به انتخاب نامزد موردنظر خود زدند. در این انتخابات 85 درصد مردم شرکت داشتهاند که نشاندهنده میزان علاقه و دلبستگی مردم به نظام سیاسی است.
مشارکت مردم در انتخابات ریاستجمهوری موجب تقویت پایههای قدرت و اقتدار یک کشور میگردد و حکایت از پشتوانه مردمی یک نظام سیاسی دارد. این چیزی است که بسیاری از کشورهای جهان از آن بیبهره هستند؛ بهطوری که حتی مدعیان آزادی و دموکراسی را وادار به کرنش در برابر ملت ایران میکند. البته رمز پیروزی و موفقیت ایران در جهان امروز همین است. دولتمردان ایرانی با تکیه به مردم خود سیاستهایشان را بهپیش میبرند و به پشتوانه ملت خود، مواضع عزتمندانه اتخاذ میکنند.
مشارکت 85 درصدی در انتخابات ریاستجمهوری دهم، بهعنوان بالاترین رکورد مشارکت سیاسی مردم طی سالهای پس از انقلاب و بعد از همهپرسی 98 درصدی رأی به جمهوری اسلامی، در این دوره ثبت شد. این حضور حماسی در انتخابات ریاستجمهوری در تاریخ ایران بینظیر است. مشارکت سیاسی مردم در انتخابات که میزان مردم سالاری دینی، جمهوریت نظام و توسعه سیاسی را نشان میدهد، در دهمین دوره از انتخابات ریاستجمهوری به بالاترین رقم در تمامی دورههای گذشته در کشور رسیده است. این در حالی استکه کمترین میزان مشارکت به میزان 50 درصد در انتخابات ششمین دوره ریاستجمهوری در دولت هاشمی رفسنجانی ثبت شده است.
مناظرههای تلویزیونی چالشی
در ایران استفاده از تلویزیون به ابزار مناسبی برای اطلاعرسانی به آحاد جامعه مبدل شده است. فیلمهای تبلیغاتی، مناظرهها، گفتوگوها و اخبار از طریق تلویزیون در تیراژی بسیار گستردهتر از دیگر عناصر تبلیغاتی به مخاطبان میرسند و طیف گستردهتری از مخاطبان را درگیر میکنند. با توجه به گستره مخاطبان و قدرت تأثیرگذاری این رسانه، نامزدهای ریاستجمهوری برای استفاده از این رسانه برنامهریزیهای بسیاری کردند و مخاطبان نیز با اشتیاق و حرارت، پیگیری محتوای این برنامهها را در دستور کار خود قرار دادند. در این دوره از ابتدای سال، صدا و سیما برنامههای انتخاباتی خود را کلید زد و در راستای ایجاد شور و نشاط انتخاباتی و آگاهی بخشی جامعه برنامهریزی کرد و با شروع ایام تبلیغات انتخاباتی به کاندیداها برای معرفی خود و برنامههایشان فرصت و زمان مناسبی اختصاص داد. این برنامهها از طریق قرعهکشی و با حضور نمایندههای کاندیداها اختصاص پیدا کرد.
کاندیداها در قالبهای مختلفی مانند پرسش و پاسخ، پخش سخنرانیهای انتخاباتی و تولید فیلم مستند تبلیغاتی از صدا و سیما استفاده کردند و برنامهها و نظرات خود را به مخاطبین انتقال دادند. جذابترین و پرمخاطبترین بخش برنامههای تبلیغاتی کاندیداها، آیتم مناظرههای کاندیداها بود که تأثیر زیادی در ایجاد هیجانات سیاسی و شکلدهی به فضای تبلیغات انتخاباتی داشت.
مردم ایران برای اولینبار شاهد مناظرههای چالشی نامزدهای انتخاباتی بودند که حضور رودرروی کاندیداها و نقدها و پاسخهای آنان به انتقادات یکدیگر، فضایی جذاب و بعضا پرتنش را ایجاد میکرد و مردم نیز استقبال بسیاری از این مناظرهها کردند. بهطوری که رییس ستاد انتخابات صدا و سیما تعداد مخاطبان رادیویی و تلویزیونی مناظره محمود احمدینژاد و مهدی کروبی را در داخل و خارج از ایران 70 میلیون نفر ذکر کرد. همچنین مناظره موسوی و کروبی 35 میلیون مخاطب داخلی داشته است و البته دبیر ستاد انتخابات صدا و سیما گفت: «50 میلیون نفر در داخل کشور و 150 میلیون نفر در سطح جهان پیگیر مناظره میان محمود احمدینژاد و میرحسین موسوی بودند و در مجموع 200 میلیون نفر شاهد این مناظره بودند.»
البته پیش از این، صدا و سیما مناظرات تلویزیونی داشته است. سابقه مناظرههای رودررو در تلویزیون ایران به سالهای آغازین پیروزی انقلاب برمیگردد. در آن سالها با توجه به فضای باز سیاسی ناشی از سقوط حکومت پهلوی و حضور جریانها و طیفهای مختلف در بدنه انقلاب ایدئولوژیک ایران، این امکان بهوجود آمد که نمایندگان این طیفها در گفتوگویی رودررو به بحث و بررسی درخصوص مبانی تفکری که نمایندگیاش را بهعهده داشتند بپردازند. شاید بتوان مناظرههای انجام شده در آن سالها را یکی از مهمترین و جنجالیترین برنامهها در صدا و سیمای جمهوری اسلامی بهحساب آورد. بهعنوان مثال مناظره بین دکتر بهشتی دبیرکل حزب جمهوری اسلامی و حبیبا... پیمان با نورالدین کیانوری، دبیر اول حزب توده ایران و مهدی فتاپور از سران چریکهای فدایی خلق و همچنین مناظره محمدتقی مصباح یزدی و عبدالکریم سروش با فرخ نگهدار رهبر سازمان فداییان خلق ایران (اکثریت) و احسان طبری عضو کمیته مرکزی حزب توده از سری مناظرههای جنجالی آن دوران هستند. همچنین در دور نهم انتخابات ریاستجمهوری نیز دو مناظره تلویزیونی برگزار شد. حسین مرعشی و کلهر در 31 خرداد ماه 84 به نمایندگی از هاشمی رفسنجانی و احمدینژاد به مناظره با یکدیگر پرداختند و در محمدباقر نوبخت و خوشچهره مناظره کردند. این دو مناظره نیز تأثیر زیادی در نتیجه انتخابات داشت.
مردم ایران برای اولینبار شاهد مناظرات کاندیداهای ریاستجمهوری بودند و این رقابت رودررو باعث شد که بر جذابیتهای رقابتهای انتخاباتی افزوده شود و زمینه را برای انتخاب مردم مساعد سازد. این مناظرات در شکلگیری فضای سیاسی تأثیر زیادی داشته است؛ بهطوری که پس از مناظره موسوی و احمدینژاد، فضای سیاسی دوقطبی شد و بهمرور زمان دو کاندیدای دیگر از روند رقابتها حذف شدند.
البته در کنار جذابیتهای رسانهای و تأثیرگذاری بالای تبلیغاتی، اشکالاتی در این مناظرات وجود داشت که بهنظر میرسد با مجرب شدن مدیران رسانه ملی و قانونگذاری مناسب بر کیفیت آن نیز افزوده خواهد شد.
رنگپردازی تبلیغاتی
یکی دیگر از اولین کارهای انتخابات دهمین دوره ریاستجمهوری، استفاده از رنگ و نمادها بود.
در نهمین دوره انتخابات ریاستجمهوری برخی کاندیداها در پردازش صحنه تبلیغات خود، میکوشیدند تا با استفاده از رنگ خاصی، لباسها و دکور تبلیغاتی را با تم رنگ خاصی طراحی میکنند. محمد باقر قالیباف از رنگهای متمایل به قهوهای و علی لاریجانی از رنگ آبی غالبا در تبلیغات خود استفاده میکردند. اما این نورپردازیها صرفا از طرف کاندیداها صورت میگرفت و حامیان آنان کمتر به این موضوع توجه داشتند.
برخلاف دوره نهم که کاندیداها عنصر رنگ را بهکار میگرفتند، در دوره دهم حامیان کاندیداها از این عنصر استفاده میکردند. کاندیداها در انتخاب رنگ خاص خود، فلسفه و دلایلی را نیز طرح میکردند و تلاش داشتند تا از این عنصر برای جلبنظر مردم سود ببرند و برخی از شعارها و نگاههای خود را پررنگ کنند. در این زمینه، مهندس موسوی پیشگام بود و رنگ سبز را برای ستادهای تبلیغاتی خود انتخاب کرد که در سنت ایرانی نشانه سیادت است و البته روشنی و حرکت. همچنین رنگ سال به این رنگ بسیار نزدیک است! و علاقهمندان به «مد» را نیز راضی کرد که به این رنگ لباس بپوشند. موسوی از این نماد در ارکان مختلف ستاد و تبلیغات خود استفاده کرد و مچبند، شال سبز و لباسهای مختلف مردانه و زنانه تولید کرد و در اختیار حامیان خود قرار داد. از سوی دیگر نیز ستاد دکتر احمدینژاد پرچم سه رنگ ایران را بهعنوان نماد تبلیغات خود انتخاب کرد که بر وحدت و یکپارچگی ملت ایران تأکید داشت. البته مهدی کروبی هم تلاش کرد که بهصورت ناقص از رنگ سفید برای این منظور استفاده کند. استفاده از رنگهای مختلف باعث شد که در فضای جامعه رقابتهای انتخاباتی انعکاس یابد و طرفداران کاندیداها با استفاده از این نمادها در جامعه مانور دهند.
شبهای تبلیغاتی
در این دوره، شبهای ایام تبلیغات انتخابات، تفاوت جدی با دورههای قبل داشت. در این دوره شاهد حضور برنامهریزی شده حامیان کاندیداها در معابر و خیابانها بودیم.
حامیان کاندیداها در میادین اصلی شهر حاضر میشدند و با یکدیگر به گفتوگو میپرداختند و از کاندیدای خود دفاع میکردند. مناظرههای تلویزیونی در سطح کوچکتر در میادین شهر بین حامیان کاندیداها برگزار شد. البته کارناوالهای انتخاباتی شبها حرکت میکردند و شعارهایی در حمایت از کاندیدای خود سرمیدادند که شور و نشاط بسیاری در خیابانهای شهر ایجاد میکرد و البته مزاحمتهایی هم برای مردم ایجاد میشد.
در زمان مناظرات تلویزیونی کاندیداها نیز حامیان آنان در میادین اصلی و نزدیک صدا و سیما حاضر میشدند و آنان را بدرقه میکردند و پس از آن، شعارهایی علیه دیگر کاندیداها و در حمایت از نامزد خود سرمیدادند که غالبا این فعالیتها تا نیمههای شب ادامه مییافت. اگرچه شبهای پرشور انتخاباتی به نشاط فضای انتخابات کمک کرد، ولی در کنار آن منشاء مزاحمتهای بسیاری برای شهروندان بود.
زنان نامزدها
در دهمین دوره انتخابات ریاستجمهوری، زنان کاندیداها دوشادوش مردان خود در فعالیتهای تبلیغاتی شرکت میکردند. کاندیداها در فعالیتهای تبلیغاتی همراه بانوان خود به فعالیت پرداختند. البته خانم دکتر احمدینژاد در فعالیتهای انتخاباتی شوهر حضور پیدا نکرد. نامزدهای انتخاباتی تلاش کردند که برای حضور زنان و جلب نظر آنان تمهیداتی بیندیشند که حضور زنان در فعالیتهای تبلیغاتی یکی از مهمترین راهکارهای آنان بود. روشن است که هیچیک از این نامزدهای اصلی حاضر نیست، از نیمی از آرای احتمالی یعنی آرای نیمه مؤنث جامعه چشم بپوشد.
بارزترین حضور زنان در اردوگاه محسن رضایی، یکی حضور همسرش معصومه خدنگ هنگام ثبتنام در ستاد انتخابات وزارت کشور بود و یکی دیگر انتصاب لیلی بروجردی به سمت مشاور رضایی در امور بانوان. لیلی بروجردی، از نوادگان امام خمینی(ره) و البته از بستگان سببی محسن رضایی است.
مهدی کروبی حضور دو زن را بهطور جدی در کنار خود داشت، همسرش فاطمه کروبی و همچنین جمیله کدیور. فاطمه کروبی خود از چهرههای سیاسی است و سابقه نمایندگی مجلس در دوره پنجم را دارد و دبیر کل مجمع اسلامی بانوان هم هست. او در دوره ریاست بنیاد شهید توسط شوهرش در دهه 60، رییس برخی از مراکز درمانی این بنیاد بود. نام فاطمه کروبی در انتخابات مجلس هشتم در فهرست حزب اعتماد ملی و مجمع اسلامی بانوان برای راهیابی به مجلس از تهران بود که البته با آرای پایینی شکست خورد. با این حال، شخص فاطمه کروبی هنوز چندان که انتظار میرفت برای تبلیغات به نفع شوهرش به میدان نیامد و جستوجو در خبرگزاریها در اینباره، صرفا یکی دو سخنرانی نهچندان متأخر در شهرستانها را نتیجه میدهد.
اما جمیله کدیور زنی بود که هنگام ثبتنام مهدی کروبی در ستاد انتخابات او را همراهی میکرد. کدیور دکترای علوم سیاسی دارد، همسر او، عطاءا... مهاجرانی، نیز از حامیان مهدی کروبی در انتخابات پیشرو بود. حضور جمیله کدیور در روز ثبتنام کروبی، تا اندازهای غیبت همسر همیشه حاضر در صحنه شیخ را جبران میکرد. شاید این توصیه مشاوران شیخ بوده که بهنظرشان جمیله کدیور بهمراتب رأیجمعکنتر از فاطمه کروبی بوده است.
با این همه، حضور هیچیک از این زنان به اندازه حضور زهرا رهنورد با روسری گلدار و کیف چرمی بزرگش بهچشم نیامد. رهنورد در کنار شوهرش، میرحسین موسوی، در رقابتهای انتخاباتی حضور داشت. تا جایی که طرفداران میرحسین که روز ثبتنام او در مقابل ستاد انتخابات کشور جمع شده بودند، سه تصویر در دست داشتند: محمد خاتمی، میرحسین و زهرا رهنورد. با اینحال، میرحسین بهتنهایی برای ثبتنام به خیابان فاطمی رفت؛ نه همسرش رهنورد همراه او بود و نه کس دیگری از حامیان و اطرافیانش؛ شیوهای متفاوت با دیگر سه نامزد مطرح که هریک تلاش کرده بودند مهمترین و شاید رأیجمعکنترین اطرافیانشان را با خود به ستاد ببرند. زهرا رهنورد که 64 سال دارد، رییس دانشگاه الزهرا بود و بهعنوان روزنامهنگار، هنرمند و نویسنده نیز شناخته میشود. رهنورد، دکترای علوم سیاسی دارد. همراهی فعالانه رهنورد در برنامههای تبلیغاتی شوهرش در انتخابات ریاستجمهوری ایران، جز اینکه با استقبال وبلاگنویسهای ایرانی و سایتهای خبری روبهرو شد، به سوژهای جالب برای رسانههای خارجی تبدیل شد و از جمله روزنامه گاردین در اینباره یک گزارش نوشت. این روزنامه انگلیسی در گزارشی با عنوان «زهرا رهنورد، بانوی اول آینده ایران؟» نوشت: «خانم رهنورد همچون میشله اوباما، همسر رییسجمهور آمریکا نقشی فعال در انتخابات ریاستجمهوری ایران ایفا میکند و در اکثر سفرهای تبلیغاتی شوهرش حضور دارد. زهرا رهنورد چهرهای شناخته شده نزد جامعه دانشگاهی ایران است و قابلیت مناسبی برای جلب آرای زنان ایرانی دارد و در غالب سفرها و برنامههای تبلیغاتی میرحسین موسوی را همراهی میکند.»
اعتراض به نتایج
یکی از اولینهای این انتخابات، نحوه تازه اعتراض به نتایج انتخابات است. در این دوره انتخابات ریاستجمهوری شاهد هستیم که کاندیداهایی که در انتخابات پیروز نشدند بهصورت جدی در نتایج تشکیک کردهاند و بعضا خواستار ابطال انتخابات نیز شدهاند. برای اولینبار کاندیداهای انتخابات در اعتراض به نتایج از حامیان خود دعوت کردهاند که در صحنه جامعه حاضر شوند و به نتایج اعتراض کنند. البته پیش از این، کاندیداهای اصلاحطلب با تشکیل کمیته صیانت از آراء، تلاش کردند که با نظارت بر روند برگزاری انتخابات از سلامت انتخابات یقین حاصل کنند که علیرغم فعالیت این کمیته، همچنان شاهد عدم پذیرش نتایج انتخابات هستیم. متأسفانه دامنه اعتراضات گسترش یافته و به تعدی به اموال عمومی و خصوصی سرایت کرده است و برخی آشوبطلبان نیز از این رهگذر، مشکلات امنیتی در پایتخت ایجاد کردهاند.
با نگاهی به این اولینها و بسیاری از تحولات خاص، باید پذیرفت که انتخابات دهم در نوع خود، انتخابات منحصر به فردی بود و زوایایی از آن تا سالها در ذهن مردم باقی خواهد ماند.