همانطور که میدانیم رهبر معظم انقلاب اسلامی در پایان پیام نوروزی تاکید کردند همه ما به خصوص مسئولان قوای سه گانه، شخصیتهای اجتماعی و آحاد مردم باید در سال جدید در مسیر تحقق این شعار مهم، حیاتی و اساسی یعنی اصلاح الگوی مصرف در همه زمینهها، برنامهریزی و حرکت کنیم تا با استفاده صحیح مدبرانه از منابع کشور، مصداق برجستهای از تبدیل احوال ملت به نیکوترین حالها، ظهور و بروز یابد.
با نگاهی دقیق به فرمایشات مقام معظم رهبری میتوان به عمق دید ایشان، که راهنمای اساسی برای مدیران کشور در اداره سازمانهایشان است پی برد. امروز همه میدانیم که دنیای پر تلاطم امروز هیچ حاشیه امنی برای کشورهای جهان قائل نیست و رقابت تنگاتنگ بین کشورهای جهان به منظور افزایش سهم از تجارت جهانی جایگزین جنگهای جهانی شده است که در قرن بیستم تعیینکننده برتری و سلطه کشورها بود. در دنیای امروز موفقیت و برتری کشورها بود. در دنیای امروز موفقیت و برتریها نه در اسلحه و تجهیزات نظامی، بلکه در مدیریت بهینه منابع حاصل شود.
توسعه ارتباطات و تعاملات جهانی چنان فاصلههای جغرافیایی را کاهش داده که دنیا را تبدیل به دهکده کوچکی (دهکده جهانی) کرده است. در این دهکده کوچک که ساز و کار تجارت در آن به وسیله مکانیسمهای سازمان تجارت جهانی (WTO) تعیین میشود مدیریت منابع در اختیار، از اهمیت بالایی برخوردار است.
جنگهای قرن بیست ویکم، جنگ منابع انرژی است. جنگهایی که نشانه آن را از هم اکنون در مناقشه آمریکا و روسیه در منابع عظیم قطب شمال، سهمخواهی کشورهای جهان از منابع خاورمیانه به راحتی قابل مشاهده است.
در چنین شرایطی رشد و بقا کشورها در استفاده از بهینه و مدبرانه از منابع در اختیار است؛ منابعی که به سختی و گاه در نزاع با سایر کشورها بدست میآید.
منابع و عوامل تولید در اختیار کشورها یا سازمان را میتوان به طور خلاصه به 6 دسته تقسیمبندی کرد.
1. نیروی انسانی؛
2. زمین؛
3. تجهیزات (دستگاهها و ماشینها)؛
4. پول و سرمایه؛
5. تکنولوژی (دانش تولید)؛
6. مدیریت (دانش،فرایندها و ساختارها).
مهمترین منبع تولید
اندیشمندان مدیریت، همگی متفقالقول هستند که مدیریت مهمترین منبع در اختیار سازمانها است چون مدیریت وظیفه هدایت و راهبری سایر منابع را بر عهده دارد. بنابراین اگر در پی درک سخنان رهبر فرزانه هستیم باید به این منبع مهم یعنی «مدیریت» توجه شود. اصلاح الگوی مدیریت در راستای استفاده مدبرانه و بهرهور از سایر منابع تولید، ما را به سمت اصلاح الگوی مصرف منابع سوق خواهد داد.
به عبارت دیگر مدیریت عبارت است «مجموعهای از دانش، مهارتها و هنر برای استفاده بهینه از منابع محدود مدیریت مجموعهای دانش (علم) هنر میباشد که با طراحی و ایجاد فرایندها و ساختارهای سازمانی به دنبال استفاده بهرهور و بهینه از منابع است».
متاسفانه یک برداشت سطحی از نظرات رهبر انقلاب در نامگذاری سال 88 به عنوان سال حرکت به سمت «اصلاح الگوی مصرف» شده است. به گونهای که برداشت را به معنای کم مصرف کردن ترجمه کردهاند در حالی که نظام جمهوری اسلامی در راستای توسعه عدلت و رفاه در سطح جامعه هیچگاه نمیخواهد مردم را به سختی بیندازد و به جای آنکه رفاه را توسعه دهد بخواهد مردم را به سختی بیندازد.
برخی نظرات مقام معظم رهبری را به معنای توصیه به صرفهجویی در استفاده از منابع میدانند؛ ضن تایید این نکته، باید بیان کرد که این برداشت، یک برداشت درست، ولی ناقص از فرمایشات ایشان است. قید کلمه «در همه به زمینه» ما را به این مفهوم هدایت میگند که باید به عمق نظرات ایشان پی ببریم.
همانطور که بیان شد مهمترین منبع در اختیار سازمانها مدیریت است. بنابراین مهمترین گام در حرکت به سمت اصلاح الگوی مصرف، اصلاح الگوی مدیریت و اقتصاد کشور مبتنی بر ارزشهای اسلامی و لی است. باید توجه کرد قرن بیستویکم را قرن دانایی نامیدهاند و مدیریت در این قرن را مدیریت دانایی یا مدیریت دانش (Knowledge Management) میدانند به عبارت دیگر مدیریت دانش عبارت است از مجموعهای از دانستهها و مهارتها برای استفاده بهینه از دانش در استفاده بهینه از منابع محدود در اختیار سازمانها.
هدف از مدیریت دانش اداره سازمانها از طریق تغییر سطح دانش و آگاهیهای عمومی که منجر به تغییر فرهنگ میشود، است. در عصر مدیریت دانش سازمانها تلاش میکند از طریق آموزش، اطلاعات و دادهها را به دانش تبدیل کنند و با نهادینه کردن دانش در سطح سازمانها، فرهنگ دانایی را شکل دهند.
راهکارهای حرکت به سمت اصلاح الگوی مصرف
حال چگونه میتوان فرهنگ دانایی در راستای اصلاح الگوی مصرف در سطح جامعه و سازمانها توسعه داد. در ادامه، نگارنده به دو دسته راهکارهای کوتاه مدت و بلند مدت اشاره میکند.
راهکارهای کوتاه مدت
این راهکار در راستای راهکارهای بلند مدت تدوین شده و ضمن بستر سازی، خود نقش موثری در اصلاح الگوی مصرف خواهند داشت.
1. توزیع اطلاعات
تلاش برای توزیع اطلاعات، به معنای توسعه دانایی جامعه در راستای ایجاد یک دانش مشترک جمعی برای اصلاح الگوی مصرف است. برنامههای آموزشی که از طریق وسایل ارتباط جمعی داده میشود میتواند نقش موثری در این باره ایفا کند.
2. تغییر نگرش
نگرش را میتوان ادراک یا فهم مثبت یا منفی در مورد موضوعی خاص تعریف کرد. در این وضعیت تنها به دنبال ارائه اطلاعات به افراد نیستیم. بلکه به دنبال آن هستیم که نگرش و تمایلات افراد را به سمت دلخواه یعنی اصلاح الگوی مصرف هدایت کنیم.
برای تغییر نگرش با توجه به نفوذ فرهنگ اسلامی در کشور از مصداقهای اسلامی استفاده کرد به طور مثال قرآن میانهروی را الگوی مصرف و عامل پایداری خانواده و جامعه معرفی میکند. «والذین اذا انفقوا لم یسرفوا و لم یقترفوا و کان بین ذلک قواما». (آیه 67 سوره فرقان) و یا «کثره السرف تدمر» اسرافکاری زیاد انسان را به هلاکت میکشاند. (فهرست غررالحکم،ص195).
راهکارهای بلند مدت
باید دقت کرد که رهبر معظم سال 88 را سال حرکت به سمت اصلاح الگوی صرف نامگذاری کردهاند و نه سال اصلاح الگوی مصرف؛ بنابریان باید به دنبال راهکارهای بلندمدت و ریشهای نیز در این زمینه باشیم که در این زمینه میتوان به موارد ذیل اشاره داشت.
تغییر ساختار و فرایندها
آنچه مسلم است برای اصلاح الگوی مصرف نمیتوان تنها بر مصرف کنندگان فشار وارد کرد. از طرقی بهبود الگوی مصرف از طرف مصرف کنندگان تا حدی امکانپذیر است و برای دستیابی به نتایج بهتر و بیشتر باید به تولید کنندگان نیز توجه کرد. تغییر در ساختارها و شیوههای مدیریت و حرکت از مدیریت سنتی به مدیریت علمی میتواند نقش بسزایی در افزایش بهرهوری و کاهش هزینههای تولید داشته باشند.
ابداع و ساخت محصولات جدید
با توجه به اولویت مصرف انرژی در محصولات، تولید کنندگان، شاخص اساسی در تولید محصول را باید میزان مصرف انرژی قرار دهند. متاسفانه برخی از محصولات تولیدی کشور از کیفیت لازم برخوردار نبوده و اصطلاحاً تلاش برای خلق و ابداع محصولات جدید با در نظر گرفتن اصل صرفهجویی در انرژی میتواند نقش موثری در بهبود الگوی مصرف باشد؛ به طور مثال توجه برخی آمارها در این زمینه میتواند مفید باشد (خبرگزاری فارس).
بر اساس گزارش موسسه «مارکت اوراکل»، ایران از نظر ارائه بنزین ارزان، سومین کشور و از نظر میزان یارانه پرداختی به این کالا نخستین کشور در میان کشورهای جهان است و بیش از 36 درصد کل مصرف بنزین خاورمیانه در سال 2007 در ایران مصرف شده است. یا بر اساس گزارش صندوق بین المللی پول، ایران دومین کشور جهان از نظر پرداخت یارانه انرژی با رقم 37 میلیارد دلار است. مصرف سرانه انرژی در ایران به ازای هر نفر بیش از 5 برابر مصرف سرانه کشوری مانند اندونزی با 225 میلیون نفر جمعیت، 2 برابر چین با یک یلیارد و 300 میلیون نفر و 4 برابر کشور هند با یک میلیارد و 122 میلیون نفر است که با مقایسه شاخص شدت مصرف انرژی در ایران با بسیاری از کشورهای جهان، شاهد وضعیت ناهنجار بهرهبرداری انرژی هستیم. و یا الگوی مصرف آب آشامیدنی بر اساس اعلام بانک جهانی برای یک نفر در سال، یک متر مکعب و برای بهداشت در زندگی به ازای هر فر 100 متر مکعب در سال است.
بر این اساس، در کشور ما 70 درصد بیشتر از الگوی جهانی آب مصرف میشود! از نظر مصرف برق هم، ایران نوزدهمین کشور پر مصرف برق دنیاست و دولت سالیانه یارانه 4 هزار میلیارد تومانی برای برق در نظر میگیرد. معاون اول رئیس جمهور در همایش ملی نگاه قدسی به آب، گفته است که سرانه مصرف آب ایرانیها پنج برابر سرانه مصرف جهان است.
بهروزآوری تکنولوژی و تجهیرات تولید
کاهش هزینههای تولید از طریق به روزآوری تکنولوژی و استفاده از تجهیزات جدید و تولید، نقش بسیار موثری بر استفاده بهرهور از عوامل تولید خواهد داشت. تلاش برای دستیابی به این امر در کوتاه مدت از طریق سرمایهگذاری بر منابع انسانی کشور در راستای توانمندسازی آنها برای خلق و ابداع تکنولوژیها و تجهیزات جدید و بومی مفید خواهد بود.
تغییر سبک زندگی اجتماعی
باید پذیرفت در جهت تلاش مدیران کشور برای تبدیل ایران به کشوری توسعه یافته باید ضمن حفظ ارزشهای اصیل اسلامی و ملی، سبک زندگی اجتماعی مردم در شهرها و روستاها منطبق بر کشورهای توسعه یافته شود. تغییر در سبک زندگی مردم نقش بسیار مهمی در مصرف انرژی و استفاده بهرهور از منابع خواهد داشت. مثلاً تغییر سبک زندگی مردم در مصرف آب در مصارف آشامیدنی و غیر آشامیدنی، تاثیر بسیار مهمی بر استفاده بهرهور از این منبع حیاتی دارد.
ضمن خاتمه این بحث باید عنوان کرد که اندیشمندان کشور از زوایای مختلف به این موضوع پرداختهاند و راهکارهای متعددی در این زمینه ارائه دادهاند؛ ولی باید توجه کرد که تعداد راهکارها شاید مانع از پرداختن درست به این موضوع دستیابی به نتیجه دلخواه شود.
نگارنده در نهایت توصیه میکند با برگزاری چند همایش علمی در زمینه الگوی صرف، تعداد مناسبی راه حل در کوتاه مدت و بلند مدت انتخاب شده و برنامههایی برای عملیاتی کردن آن به اجرا در آید.