فرید مرجایی
در حالی که بسیاری از دیپلمات ها به نتیجه مثبت برخورد ایران و آمریکا در مورد موضوع هسته ای امیدوارند، بسیاری از تحلیلهای جدید در مورد پیشنهاد جدید ایالات متحده و اروپایی ها به تهران نشان دهنده نقش پیچیده دیپلماسی روس ها در پشت صحنه است.
پیشنهاد ۶ قدرت جهانی که با واکنش محتاطانه تهران مواجه شد، نتوانست روابط سرد واشینگتن- مسکو را بهبود بخشد. این روابط ماه گذشته به پائین ترین سطح خود افت کرد. در آن هنگام دیک چنی معاون رئیس جمهوری ایالات متحده در ویلینوس مرکز لیتوانی، ولادیمیر پوتین رئیس جمهوری روسیه را به دلایل متعدد به باد انتقاد گرفت.
چنی در آن سخنرانی روسیه را محکوم کرد که از منابع نفت و گاز خود برای تاثیر گذاری و نفوذ بر کشور های همسایه سوءاستفاده می کند اما جالب اینکه دیک چنی ضمن حمایت از دولت ازبکستان یعنی جایی که نورسلطان نظر بایف رئیس جمهوری بوروکرات و کمونیست این کشور همه مخالفانش را سرکوب کرده است، از روند پیشرفت دموکراسی در این کشور ستایش کرد!
او همچنین با نظربایف در مورد احداث خط لوله نفت که روسیه را دور می زند، مذاکره کرد. به نظر می رسد، راستگرایان و محافظه کاران افراطی در ایالات متحده که دیک چنی یکی از تاثیر گذارترین افراد آن است، به طور فزاینده ای از روند سلطه کرملین بر منابع نفت و گاز و همین طور فروش تسلیحات به ونزوئلا، سوریه و ایران ناراحتند. در روز های اخیر بسیاری از روزنامه های روسیه به روند نزولی رابطه ایالات متحده و روسیه در ماه های اخیر، اشاره کرده اند. بر همین اساس روزنامه مسکو تایمز می نویسد: «بوش رئیس جمهوری ایالات متحده از سوی راستگرایان و محافظه کاران افراطی تحت فشار است تا در اجلاس سران گروه ۸ در سن پترزبورگ شرکت نکند، اجلاسی که قرار است در اوایل ماه ژوئیه برگزار شود و مسکو رئیس دوره ای آن شود.»
به نظر می رسد واکنش های زیادی برای آغاز اجلاس گروه ۸ در راه باشد. بسیاری از مقامات روسی در مخالفت با تمایل اروپا برای آزادسازی بازار صادرات گاز سخن گفته اند. آلکسی میلر رئیس شرکت دولتی نفت و گاز «گازپروم» در سخنانی درخواست اروپایی ها برای آزادی بازار انرژی را رد کرد. آلکسی کوروین وزیر اقتصاد روسیه هم به خبرنگاران خارجی گفت که روسیه برنامه دارد تا منشور انرژی اتحادیه اروپایی را مورد ملاحظه مجدد و بازنگری قرار دهد. منشوری که خواهان آزادی بازار برای همه صادر کنندگان است. بعد از سخنرانی دیک چنی، سرگئی لاوروف وزیر خارجه روسیه و کاندولیزا رایس وزیر خارجه ایالات متحده در ملاقاتی خصوصی در هتلی در شهر نیویورک در حضور وزرای خارجه اتحادیه اروپایی با یکدیگر درگیری لفظی پیدا کردند. در آن زمان چشم انداز همکاری جامع دو کشور برای ارائه پیشنهاد به ایران بسیار تاریک بود. گزارش های اخیر از شورای روابط خارجی می گوید که روابط واشینگتن- روسیه در مسیر غلطی افتاده است. بسیاری از ناظران و دیپلمات های واقع نگر روس اینگونه تحلیل می کنند که نمی دانند چرا نومحافظه کاران دولت بوش خواهان آغاز چنین جنگ سرد کوچکی هستند، اما برخی چیز ها تغییر کرده است. هنگامی که وزرای خارجه گروه ۱+۵ در اول ژوئن توانستند در مورد بسته پیشنهادی به ایران به توافق دست یابند بوش در تماس تلفنی با پوتین از وی خواست تا تلاش کند ایران را وادار به تعلیق غنی سازی اورانیوم کند.
اما در سطح دیپلماتیک، تلاش فشرده برای مصالحه با روسیه در مورد بسته پیشنهادی به ایران آغاز شد. اما برخلاف داوری ایدئولوژیک در دولت بوش کاخ سفید درک کرده است که نباید با روسیه تنش ایجاد کند. موضوع دیدن تصویر رایس و هنری کیسینجر بود که در نشستی برای بهبود رابطه با روسیه جلسه تشکیل داده بودند. اول در ستون عقاید واشینگتن پست، کیسینجر از روسیه بابت اقدام مثبت برای شکستن بن بست درباره ایران ستایش کرد. این ستایش پس از آن انجام گرفت که ایجاد غنی سازی اورانیوم در خاک روسیه برای ایران مطرح شده بود. هنری کیسینجر که با تلاش میانجی گری به مسکو پرواز کرد، در خانه ییلاقی پوتین با رئیس جمهوری روسیه دیدار کرد. براساس نوشته روزنامه روسی ایزوستیا، کیسینجر در همین رابطه گفته است که روسیه به طور کامل شایستگی عضویت در گروه ۸ را دارد، چرا که تصمیم های کشور های صنعتی بدون روسیه عملاً قابل اجرا نیست. پس از آن فضا به طرز قابل ملاحظه ای تغییر کرده است. پوتین درباره موارد همکاری با ایالات متحده صحبت کرد. از سوی دیگر هنری کیسینجر در مصاحبه ای اختصاصی با روزنامه نازاویزیمایا تاکید کرد که اختلاف دیدگاه های کاخ سفید و کاخ کرملین اجتناب ناپذیر است چرا که دو کشور منافع ملی متفاوتی دارند. اما این اختلاف ها می تواند کاهش یابد و چندان دیدگاه ها از هم دور نیستند، اگر همکاری های لازم انجام شود. کیسینجر وزیر خارجه دوران ریاست جمهوری ریچارد نیکسون در خاتمه مصاحبه خود گفت که روسیه را با احساس بسیاری خوبی ترک می کند. پوتین هم گفت که دو کشور در برخی مسائل دیدگاه متفاوتی دارند، اما به طور کلی درک متقابلی از هم دارند. از چنی تا کیسینجر راهی طولانی است. بسیاری از آن با دیپلماسی سکوت گذشته، به شرط آنکه محافظه کاران افراطی ایالات متحده فعال نشوند و سیاست های کاخ سفید در مورد روسیه را مورد انتقاد قرار ندهند.
اما بی تردید بدون پاسخ درست واشینگتن به مسکو و راضی کردن کاخ کرملین در بسیاری از موارد، بعید به نظر می رسد که مذاکرات با ایران آغاز شود. این تحولات به علاوه بیانیه جنبش عدم تعهد در تاریخ ۳۰ مه که در کوالالامپور منتشر و در آن از حق ایران در غنی سازی اورانیوم تحت پیمان منع گسترش سلاح های هسته ای (NPT) حمایت شد، این موضوع را برای رهبران آمریکا روشن ساخته است که مسائل جهانی به طرز فزاینده ای به سمت چند جانبه شدن پیش می رود.