علی صالحآبادی
در دو شماره قبل وقوع انقلابها از منظر علمی و اجتماعی مورد بررسی و نقادی قرار گرفت. در این شماره تلاش میشود به اختصار انقلاب از منظر وعدهها، شعارها و کارکرد تحلیل شود.
1ـ انقلاب را باید همانگونه که رخ داده است مورد بررسی و ارزیابی قرار داد نه گزینشی و آنچه را که میپسندیم. حوادث و رویدادهای تاریخی را نمیتوان به هیچوجه نادیده گرفت و یا آن که در مورد آنها گزینشی عمل کرد. اینگونه برخورد با رویدادهای تاریخی از جمله انقلاب، مانند آن است که آنچه موافق و یا ما آن را دوست داریم تبلیغ و ترویج شود، در مقابل آنچه را نمیپسندیم آن را نادیده بگیریم و یا آن که به صورت سطحی به آن نگاه کنیم. این شیوه برخورد با رویدادها و از جمله انقلاب و نیروهایی که در آن حضور فعال و نقش تعیینکننده داشتهاند، صحیح نمیباشد. روش درست آن است که رویدادها را در زمان وقوع آنها و با بهرهگیری از قاعده علت و معلولی و ارزیابی بیطرفانه با هدف اصلاح امور، نتایج علمی و واقعی انتزاع شود.
2ـ واقعیت این است که انقلاب و پیروزی آن را نباید انحصاری تحلیل و یا ارزیابی کرد. زیرا در دوران مبارزه، همه نیروهایی که به نوعی مخالف رژیم شاه بودند به میدان آمدند و در پیروزی سهیم بودند. بنابراین نباید نقش و طرز تفکر آنها را نادیده انگاشت. آنهایی که در دهه 50 در زندان ساواک بودند، بهتر از هر کس میتوانند قضاوت کنند که دانشجویان بیشترین تعداد زندانیان سیاسی را شامل میشدند و چپگراهای مارکسیست، مجاهدین خلق، روحانیون و نیروهای ملی ـ مذهبی با وجود اختلاف ایدئولوژیک، همه در یک صف برای سرنگونی رژیم شاه مبارزه میکردند.
بنابراین در روایت انقلاب، باید نقش همه گروهها و شخصیتهای تاثیرگذار را همانگونه که بودهاند بدون کم و کاست در نظر گرفت. اشتباه گروههای چپ و مجاهدین خلق در این بود که پس از پیروزی، زمانی که احساس کردند در اقلیت هستند به جای تلاش از طریق راهکارهای مدنی برای رسیدن به اکثریت، دست به مبارزه قهرآمیز با خواست اکثریت زدند. این استراتژی غلط هم برای گروهها زیانبار بود و هم برای نظام جمهوری اسلامی.
3ـ پنجره تلویزیون در روزهای اخیر برای نخستین بار بر روی زوایای پیدا و پنهان دوران انقلاب تا حدی گشوده شد و با نمایش دادن صحنههای درگیری مردم با رژیم قبل، همگانی بودن انقلاب را که در آن زنان باحجاب، بیحجاب، جوانان با موهای بلند، شلوارهای تنگ، ریشدارها، ریشتراشیدهها و... صحنههایی بود که هر چند نسل اول انقلاب این صحنهها را از نزدیک دیده و لمس کردهاند، اما دیدن این صحنهها برای نسل سومیها بسیار آموزنده است، به همین دلیل این برنامهها پربینندهست، اما اشکال این برنامهها تکرار در چند شبکه آن هم بعضا به صورت همزمان بود. روانشناسان و جامعهشناسان بر این عقیدهاند، موضوع که زیاد بر روی آن اصرار و یا تکرار شود به جای نتیجه مثبت، نتیجهای منفی به بار میآورد، فایده دین صحنههای دوران انقلاب که سالها در آرشیو خام میخوردند، این بود صحنههایی به نمایش گذاشته میشد که تاکنون بیسابقه بود. نمونه آن پخش گزینشی قسمتی از دادگاه خسرو گلسرخی بود که بسیار بیننده داشت. دیدن این فیلم و دیگر صحنهها شرایط سخت مبارزه از یک سو و دیکتاتوری و سرکوب از سوی دیگر را به نمایش میگذارد. اشکال فیلم دادگاه گلسرخی نیز گزینشی بودن آن بود. به نظر نگارنده چنانچه دادگاه گلسرخی و دیگر دادگاههای مبارزین دوران انقلاب به طور مشروح از سیما پخش شود، جذاب و پرمخاطب است. ابتکار دیگر سیما، مصاحبه اختصاصی با پیشگامان انقلاب بود که آنها خاطرات خود را بازگو میکردند، بود. چون خاطرات متنوع است، اثر مثبتی بر بینندگان میگذارد. اما اشکال این برنامه نیز جناحی بودن چهرههایی بود که به تلویزیون دعوت شده بودند. اگر قصد رسانه مادر این است که تاثیرگذاریش افزایش یابد، دعوت از دیگر مبارزین که توسط جناح رقیب از دولت و مجلس بیرون رانده شدهاند علاوه بر آن که شبههجناحی بودن را از میان میبرد، بیترید مخاطبان دیگری را متوـجه رسانه ملی میکند.
4ـ انقلاب با شعار آزادی، اجرای عدالت، حاکم شدن ارزشهای اصیل دینی و از میان بردن مناسبات غلیظ رژیم قبل، به پیروی رسید. اما همانگونه که بسیاری از انقلابها از شعارهای اولیه فاصله گرفتهاند، انقلاب اسلامی نیز با گذشته نزدیک به سه دهه از پیروزش در اجرای شعارهای اولیه با چالش مواجه است. در دوران انقلاب جمعیت کشور دو برابر شده است و حدود 70 درصد مردم به شهرها مهاجرت کردهاند. پدیده زیست محیطی ساکنان کلانشهرها را تهدید میکند و دولت توان مقابله با مشکلات پیش آمده ناشی از ازدحام جمعیت در شهرها، بیکاری و دیگر ناهنجاریها را ندارد. اقتصاددانان معتقدند، به رغم افزایش درآمد ارزش کشور در سالهای گذشته، درآمد سرانه ایرانیان به لحاظ ارزش دلاری از سال 56 کمتر شده است. همچنین همین گروه اعتقاد دارند که شاخص رفاه عمومی در همان سال 8/106 بوده است، این شاخص در سال83 به رقم 6/108رسیده است که نشان میدهد پس از انقلاب تنها شاخص رفاه 2 رقم افزایش یافته است.
این واقعیتها، پرسشهای است که دولتهای گذشته و کنونی باید به مردم ایران که به رغم وجود این مشکلات، در روز 22 بهمن با حضور چشمگیر، سالگرد انقلاب را گرامی داشتند، پاسخگو باشند.
5ـ انقلاب برای آن که ماندگار شود، لازم است روند آن پویا و رو به جلو باشد. این کار شدنی نیست مگر با مشارکت مردم در تعیین سرنوشت خود، از طریق توسعه نهادهای مدنی، احزاب، روزنامههای مستقل و مجلسی که نمایندگان آن آزادانهتر از سوی مردم انتخاب شوند و همچنین رییسجمهور، برای نمونه، اگر بیطرفانه عملکرد مجلس اول تا ششم را با مجلس هفتم مقایسه کنیم، درمییابیم که عملکرد این مجلس از دیگر مجالس ضعیفتر بوده است. همچنین اگر به عملکرد 18 ماهه دولت نهم نیز اینگونه بنگریم، درمییابیم که عملکرد این دولت نیز از اسلاف خود ضعیفتر است و با شعارهایی که داده است، فاصله دارد. پدیده گرانی، افزایش تنش در روابط خارجی، رکود اقتصادی، سقوط بورس، افزایش سرسامآور قیمت زمین و مسکن، تصویب بودجه تورمزای سال 85 و تکرار آن در سال 86 نمونههای است که نشان میدهد دولت و مجلسی که به لحاظ فکری همسو و همفکر هستند به جای این که در پاسخ به مطالبات مردم و تحقق شعارها و آرمانهای انقلاب، وضع را بهتر از گذشته کنند، در عمل زندگی را بر مردم سخت کردهاند. نباید فراموش کرد که انقلاب برای اجرای عدالت، ایجاد رفاه، امنیت شغلی و اجتماعی، احترام به حقوق شهروندی و... به وجود آمده است. نگارنده آمادگی دارد با دولتیها و یا مجلسیها درباره روند کنونی مسایل مهم کشور از جمله عملکرد این دو نهاد به مناظره بپردازد تا معلوم شود در جهت تحقق شعارهای انقلاب حرکت شده است یا فاصله گرفتن با آن.