آینده مصر پس از مبارک

دکتر شکیب ‌جاوید
با شدت گرفتن بیماری مبارک و کاهش و قابلیت جسمانی و فکری وی جهت اداره کردن کشوری مثل مصر، موضوع جانشینی رئیس‌جمهوری مصر در سطوح مختلف به یک مسأله حساس و مورد توجه محافل سیاسی و قانون‌های تصمیم‌گیری در منطقه و جهان تبدیل شده است.
در ملاقات حسنی مبارک با باراک اوباما در 18 آگوست 2009 (26 مرداد) در کاخ سفید، موضوع جانشینی ریاست جمهوری در مصر در کنار موضوعاتی همچون مقابله با ایران، نقش مصر در سیاست خاورمیانه‌ای اوباما، تحولات سودان، بحران شاخ آفریقا و... محورهای اساسی مذاکره طرفین بوده است. قبل از اجلاس سران آمریکا و مصر در واشنگتن مراکز مطالعات و پژوهش‌های سیاسی و رسانه‌های آمریکا و اروپا، تحلیل‌ها و گزارش‌هایی پیرامون موضوع مصر پس از مبارک، منتشر کردند.
رسانه‌ها و محافل سیاسی و اطلاعاتی گزارش‌هایی از وخامت وضعیت جسمانی مبارک 81 ساله، به مناسبت‌های مختلف می‌نویسند. از سویی، مرگ نوه‌اش در می 2009 نشانه‌هایی از شکست و ضعف بر چهره و رفتار مبارک نمایان ساخت و در داخل نخبگان سیاسی و نظامی مصر به ویژه هیأت حاکمه، نگرانی‌هایی به وجود آورد به ویژه مبارک پس از به قدرت رسیدن (در پی ترور سادات در اکتبر 1981) تعمداً پست معاون رئیس‌جمهوری را خالی گذاشته است. این پست در دوران حکومت جمال عبدالناصر (1970-1954) و محمد انورالسادات (1981-1970) مشخص بوده و نظام سیاسی مصر را از نگرانی خارج کرده است.
این روزها رژیم مصر در ابعاد مختلف و سطوح متفاوت زمینه‌ها را جهت جانشینی جمال فرزند مبارک فراهم می‌سازد. از جمله تمهیدات و مقدمات جانشینی مبارک عبارتند از:
1ـ افزایش قدرت جمال مبارک در حزب حاکم «الوطنی الدیمقراطی»: جمال که در گذشته در مدیریت یک بانک غیردولتی مشغول کار بوده و مهارتش بیشتر در امور اقتصادی و مالی بوده، اکنون وارد صحنه سیاست و تشکیلات حزبی شده است و طی پنج سال اخیر از کانال رهبری حزب حاکم، مکانیسم‌هایی جهت اجرای اصلاحات لیبرالی در زمینه اقتصاد و بانکداری کشور فعال ساخته است. پدرش نیز برای رفع موانع و ضوابط حزبی و تشکیلات در سر راه پسر به بازنشسته کردن یا کنار زدن رهبران و کادرهای بلندپایه حزب که با موضوع جانشینی جمال مخالفند، اقدام کرد.
2ـ حضور جمال در مناسبت‌ها و مراسم ملی و مردمی به نمایندگی پدر. این روند زمینه‌ها را برای پذیرش وی به عنوان رئیس‌جمهوری آینده مصر، مهیا می‌سازد.
3ـ تلاش نظام برای رام کردن احزاب معارض به ویژه جریانات مذهبی جهت پذیرفتن مکانیسم جانشینی تدریجی جمال به عنوان رئیس‌جمهوری مصر.
4ـ اتخاذ سیاست‌های امنیتی از سوی رژیم علیه شخصیت‌ها و گروه‌های سیاسی که با روند جانشینی جمال مخالفند.
5ـ تکاپوی رژیم قاهره برای بیعت گرفتن از ارتش، دستگاه‌های امنیتی و پلیس و تکنوکرات‌های دولت برای جمال مبارک.
6ـ اجرای تعدیلات فراوان در قانون اساسی و قوانین سیاسی جهت آسان شدن عملیات جانشینی جمال.
7ـ در سطح منطقه و جهان، مبارک تحرکات دیپلماتیک هویدا و نهان جهت گرفتن پذیرش ریاست جمهوری جمال داشته است.
اما هنوز ارزیابی روشن از میزان موفقیت رژیم مبارک در این راستا در دست نیست و با وجود سیاست سرکوبگرایانه و مشت‌های آهنین ولی افکار عمومی مصر با جانشینی جمال داشته است.
با نزدیک شدن موعد انتخابات ریاست جمهوری مصر در سال 2011، مراکز مطالعاتی و پژوهشگران غربی، اقدام به نشر مقالات و کتبی درباره آینده مصر پس از مبارک و موضوع جانشینی ریاست جمهوری مصر کردند.
کارشناسان خاورمیانه بر این امر تأکید دارند که هنوز کشورهای خاورمیانه وارد مرحله تحول دموکراتیک نشده‌اند، کشور مصر نیز از این نظر مستثنی نیست.
غرب از آینده تحولات دموکراتیک در منطقه خاورمیانه به ویژه مصر نگران است، زیرا آنها با این واقعیت‌ها روبه‌رو هستند که:
ـ رژیم مبارک پایگاه مردمی قوی‌ای ندارد و با بحران مشروعیت روبه‌روست.
ـ جریانات معارض که شامل طیف‌های اسلامی، چپ و ناصریست هستند، با سیاست‌های آمریکا و رژیم صهیونیستی مخالفند.
ـ معارضین مبارک، انسجام و وحدت کافی ندارند و نمی‌توانند فشار جدی و قوی علیه مبارک وارد سازند.
غرب اذعان دارد که قوی‌ترین جریان معارض در عرصه سیاست مصر جریان اسلامی است و اخوان‌المسلمین قدیمی‌ترین و قوی‌ترین مخالف رژیم مبارک بوده و ظرفیت‌ها و قابلیت‌های زیادی برای پر کردن خلأ نظامی سیاسی مصر پس از مرگ ناگهانی مبارک دارند. آینده سیاسی مصر برای برخی کشورهای منطقه و جهان اهمیت‌های متفاوتی دارد بنابراین آنها تحولات این کشور و روند جانشینی را رصد می‌کنند تا خود را با تحولات آینده این کشور هماهنگ و انطباق دهند. برای رژیم صهیونیستی، آینده روابط میان این رژیم و مصر و آینده توافقات صلح کمپ دیوید، بسیار حیاتی است به ویژه نوع تعامل رژیم آینده مصر با روند صلح خاورمیانه که قراردادهای سازشکارانه را با صهیونیست‌ها دنبال کند. مراکز پژوهشی رژیم صهیونیستی گزارش‌های راهبردی پیرامون مصر پس از مبارک، آینده نقش آن در روند صلح خاورمیانه و روند عادی‌سازی روابط اعراب با رژیم صهیونیستی را تهیه و برای برخورد با سناریوهای احتمالی خود را آماده کرده‌اند.
جریانات اسلامی و موضوع جانشینی
جریانات اسلامی شامل طیف‌هایی از تشکل‌های سیاسی ـ فرهنگی مانند اخوان‌المسلمین، جماعت اسلامی، گروه‌های جهاد اسلامی و همچنین جمعیت‌ها و سازمان‌های مذهبی ـ تبلیغی نظیر طریقت‌های صوفیه (در مصر بیش از 60 طریقت صوفی فعال وجود دارد) و جمعیت‌های سلفی هستند. از دیدگاه محافل غربی، جماعت اخوان‌المسلمین قوی‌ترین تشکیلات فعال سیاسی در صحنه سیاسی مصر است که نمی‌توان از آن چشم‌پوشی کرد. گرچه این جمعیت اخیراً شاهد تحولات لیبرالی نظیر تغییر مواضعش در قبال حقوق زنان و روند دموکراسی در مصر است ولی با حماس و حزب‌الله لبنان در قبال سیاست‌های آمریکا و رژیم صهیونیستی همگراست. اندیشه‌هایی مثل شیخ یوسف قرضاوی، طارق البشری، احمدکمال ابولمجد و محمد سلیم العوا که روی اندیشه اسلامی معاصر تأثیرگذار است در حقیقت ادامه افکار و اندیشه‌های اخوان‌المسلمین است و گرچه دارای افکار پیشرو در موضوعات زنان، آموزش، گفت و گوی ادیان و تمدن‌ها و اصلاحات است ولی از دیدگاه غرب جریان اخوانی و اندیشه‌های آن بر ضد رژیم صهیونیستی است. اغلب جریانات اسلامی با جانشینی جمال مبارک مخالفند ولی با تلاش‌های اخیر رژیم مبارک برخی از طیف‌ها با دریافت هدایا، رشوه و امتیازات سیاسی و اقتصادی به جرگه طرفداران ریاست جمهوری جمال مبارک پیوسته‌اند.
به نظر عصام‌ درباله، عضو مجلس شورای جماعت اسلامی (از رهبران جماعت اسلامی که سال‌ها به اتهام شرکت در ترور سادات در زندان‌های مصر بوده است)، اصل انتقال قدرت و خلافت در اسلام بر پایه انتخاب و بیعت استوار است و این اصل در دوران رسول خدا(ص) و خلفای راشدین جریان داشته تا اینکه معاویه این اصل را نادیده گرفت و پسرش یزید را ولیعهد کرد و این اصل به خلافت دوره‌های عباسی و عثمانی منتقل شد. از دیدگاه درباله فقهای اسلام با این بدعت مخالفت نکرده‌اند زیرا ولایتعهدی شیوه‌ای برای ثبات قدرت و ابزار جهت مقابله با فتنه و تشتت جهان اسلام بوده است. بر این اساس آقای عصام ‌درباله اصل جانشینی و وراثت قدرت را به عنوان یک استثنا و نه یک قاعده قبول دارد. از دید دکتر صغوت عبدالغنی از رهبران جماعت اسلامی مصر، وراثت قدرت یا ولیعهدی شرعاً حرام است و هیچ فقیهی اصل جانشینی خانوادگی را جایز نمی‌داند. اما صغوت عبدالغنی معتقد است که جریان اسلامی در مصر قابلیت مخالفت با جانشینی جمال مبارک را ندارد، بنابراین این جریان‌ها و رهبران آن باید درباره این موضوع عاقلانه بیندیشند و عمل کنند. دکتر ناجح ابراهیم از دیگر اعضای شورای جماعت اسلامی هرگونه معامله‌ای میان رژیم و گروهش بر سر پذیرش جانشینی فرزند مبارک را رد کرد.
عبدالمنعم شحات، شیخ سعید عبدالعظیم، شیخ برهامی و دکتر جمال المراکبی که از شیوخ جریان سلفی در مصر هستند، اظهار داشته‌اند در قضیه جانشینی دخالت نمی‌کنند و آنچه برای آنها اهمیت دارد حکومت عادل و متشرع با احکام الهی است.
برخی از گروه‌های سلفی همچون شاخه شهر دمنهور جمعیت انصارالسنه سیاست مبارک را در جانشینی فرزندش تأیید کرده و او را امیرالمؤمنین نامیدند. این موجب تنش و تعارض میان رهبری جمعیت انصارالسنه با سران و اعضای این شاخه شد.
مهم‌ترین شخصیت‌هایی که برای نامزدی ریاست جمهوری مصر در محافل سیاسی و اجتماعی این کشور مطرح هستند عبارتند از:
1ـ جمال مبارک: وی نقاط ضعف زیادی دارد از جمله اینکه نخبگان سیاسی، نظامی و امنیتی مصر بر سر نامزدی وی اجماع ندارند زیرا معتقدند او ظرفیت‌های لازمه برای مدیریت کشور و مقابله با بحران‌های سیاسی و اقتصادی کشور را ندارد.
2ـ ژنرال عمر سلیمان: نخبگان سیاسی و امنیتی مصر تا حدودی او را برای ریاست جمهوری مصر، مناسب می‌دانند. سلیمان طی دهه اخیر روابط خوبی با محافل سیاسی رژیم صهیونیستی و آمریکا برقرار کرده است.
3ـ برخی از شخصیت‌های نظامی، سیاسی و مذهبی مانند ژنرال شاذلی (قهرمان جنگ اکتبر بر ضد رژیم صهیونیستی)، طارق البشری (اندیشمند و فرزند شیخ اسبق الازهرا) و محمد البرادعی، رئیس سابق آژانس بین‌المللی انرژی هسته‌ای، از سوی برخی محافل جهت تصدی پست ریاست جمهوری مصر پسر از فوت مبارک، مطرح هستند.
سناریوهای آینده مصر پس از مبارک از سوی محافل پژوهشی و آکادمی مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفته و احتمالات زیر مطرح است:
1ـ مصر هم‌پیمان مهمی برای واشنگتن است و به همراه عربستان سعودی، اردن و مراکش در ایجاد یک نظام منطقه‌ای کم هزینه برای آمریکا فعال بوده است. روند جانشینی تحت شرایط سیاسی، اقتصادی و اجتماعی مصر بحران‌زده، با دشواری‌های گوناگونی روبه‌رو است و ریاست جمهوری جمال مبارک یک زایش ساده و معمولی نخواهد بود. به نظر آمریکایی‌ها مصر هم‌اکنون در مرحله انتقالی است و بی‌ثباتی حاد قاهره برای منافع ملی واشنگتن بسیار زیان‌آور است.
2ـ دو سناریو جهت دخالت ارتش در روند ریاست جمهوری مصر وجود دارد؛ اول دخالت نظامیان به حمایت از مقررات قانونی و اصول قانون اساسی و فراهم آوردن زمینه‌های قانونی برای رئیس‌جمهوری آینده مصر و دوم کودتای نظامی است که احتمالات پیرامون این سناریو خطرناک و پیش‌بینی نشده است و احتمال جنگ داخلی و خونریزی شدید وجود دارد.
3ـ غرب به ویژه آمریکا به دنبال انتخاب گزینه‌های مناسب برای مدیریت جانشینی مصر براساس منافع سیاسی و اقتصادی خود است. به نظر می‌رسد جانشینی جمال مبارک که ادامه دکترین و سیاست مبارک برای غربی‌ها به ویژه آمریکا و رژیم صهیونیستی است گزینه مناسبی است و طی سال‌های گذشته مبارک با غربی‌ها بر سر تضمین جانشینی جمال تعامل کرده ‌است.
4ـ سناریوی انقلاب مردمی و به قدرت رسیدن جریان اسلام‌گرا: این سناریو بدترین گزینه برای آمریکا و رژیم صهیونیستی است. به نظر غربی‌ها رخ دادن چنین انقلابی منافع آنها را در مصر و منطقه خاورمیانه به خطر می‌اندازد و امنیت رژیم صهیونیستی بلکه اصل بقای این رژیم را به مخاطره خواهد انداخت.
به هر حال راه رسیدن جمال مبارک به مسند قدرت جاده صافی نیست و مدیریت مصر با جمعیت 70 میلیونی که 42 درصد آنها زیر خط فقر هستند بسیار دشوار است. آیا جمال مبارک ظرفیت ایجاد 650 هزار فرصت شغلی در سال و ترمیم جایگاه کشورش در خاورمیانه را دارد؟