گروه اجتماعی ـ تجربه نشان میدهد در کشور ما به ویژه در کلانشهر تهران تا زمانی که میزان آلودگی هوا در شرایط اضطراری قرار نگیرد اعضای کمیته اضطراری کاهش آلودگی هوا تشکیل جلسه نداده و به همین لحاظ راهکارهایی با تاثیر طولانی مدت به کار گرفته نمیشود.
با توجه به اینکه شهر تهران از سه سمت در محاصره رشته کوههای البرز قرار دارد، آلودگی ناشی از استفاده از خودروها و وسایل دیگر آلودهساز باعث میشود آلایندهها در سطح شهر محبوس شود و بدون وزش باد مساعد راه خروجی نداشته باشد. به این ترتیب همانطور که در سال قبل نیز شاهد بودیم، از 15 آذر 84 تعطیلیهای پی در پی مدارس و ادارات به دلیل روند فزاینده آلودگی هوا و وجود شرایط اضطراری در تهران به وجود آمد. امسال نیز کارشناسان مربوطه در این امر پیشبینی میکنند طی ماههای باقی مانده تا پایان سال جاری، چنین شرایطی در پایتخت کشور به وجود آمده و به دنبال آن شاهد تعطیلی مدارس، ادارات و اختلال در روند فعالیتهای اجتماعی و اقتصادی در این کلانشهر باشیم.
بر این اساس، آلودگی هوای تهران بار دیگر به حد اضطراری و خطرناکی خواهد رسید که منجر به نوعی سازگاری اجباری برای شهروندان تهرانی نسبت به مواجهه با آلودگی هوا میشود چرا که طی 10 روز اول مهر امسال در مقایسه با مدت مشابه در شهریور همین سال، هیچگونه تاثیری بر تردد شهروندان در سطح شهر نداشته است. تجربه نشان داده است که هر ساله افزایش آلایندههای هوا، تعداد بیشتری از شهروندان تهرانی را به کام مرگ و مبتلا شدن به بیماری نزدیکتر میکند به گونهای که بنابر گفتههای معاون سلامت وزارت بهداشت، آلودگی هوا یکی از عوامل مردهزایی در تهران شده است.
علاوه بر این، پزشکان نیز معتقدند؛ استنشاق هوای آلوده میتواند بر رگهای قلب تاثیر بگذارد و در پایان در افراد آسیبپذیر موجب مرگ آنان شود. بدین ترتیب طول عمر در شهرها به علت آلودگی هوا رو به کاهش است. گذشته از غبار و ذرات ریز، در هوای آلوده اینچنینی مقدار زیادی مواد سمی دیگری مانند دیاکسید کربن و دیاکسید نیتروژن هم وجود دارد و باعث مسموم کردن بدن انسان میشوند. به عقیده دانشمندان تغییرات ناگهانی آلودگی هوا به ویژه برای کسانی که بیشتر حساس هستند، خطرساز است طوریکه کودکان، کهنسالان و کسانی که از بیماریهای قلبی یا ریوی رنج میبرند، نسبت به این تغییرات حساستر هستند.
در حال حاضر 11 سال از نخستین باری که بحث آلودگی هوای تهران به عنوان یک بحران ملی در کشور مطرح شد، میگذرد اما طی این سالها تدابیری مشخص، قابل اجرا و مستمر از سوی مسئولان و متولیان امر در جهت کاهش و کنترل آلودگی هوا اندیشیده نشده است. اهمیت کنترل آلودگی هوا به حدی است که دانشمندان به رابطهای مستقیمی میان میزان آلودگی هوا و تعداد دفعات ابتلا به مشکلات قلبی دیده شده، اشاره کرده و گفتهاند: حتی در مواردی که آلودگی هوا در حد مجاز نیز اعلام میشود این خطر برای مردم وجود دارد. موضوع به حدی جدی است که افزایش اندک دود اگزوز، تعداد افراد بستری شده به دلیل مشکلات قلبی را تا 5/2 درصد افزایش میدهد.
براساس آمار بینالمللی، بیماریهای ناشی از آلودگی هوا چهارمین رتبه مرگ و میر را به خود اختصاص دادهاند و بنابر گزارش سازمان ملل متحد هر ساله 3 میلیون نفر از مردم جهان بر اثر این پدیده جان خود را از دست میدهند. همچنین تحقیقات انجام شده توسط شرکت کنترل کیفیت هوا و وزارت بهداشت نیز حاکی است که میزان این آلایندهها در شهر تهران 2/8 برابر استاندارد جهانی است. به این ترتیب روزانه 1200 تن آلاینده در هوای تهران پخش میشود و این در حالی است که رشد سالانه انتشار co2 در کشور 25 درصد است. از سوی دیگر، باید توجه داشت که آلودگیهای شهری تا یک صد کیلومتر را تحتالشعاع قرار میدهند.
همچنین سوانح رانندگی را افزایش داده و با کاهش دما، این نوع آلودگیها تشدید میشوند. علاوه بر این، بررسیهای اولیه حاکی از آن است که این شرایط در برخی روزهای گرم سال در شهر تهران نیز نمود یافته و موجب دشواریهای تنفسی و آسیب دستگاه تنفسی شهروندان میشود. سرفه، سوزش چشم و تنگی تنفس در سالمندان و کودکان از آثار سوء گاز ازن است که در اثر افزایش گرما، شدت مییابد.
همچنین گاز ازن در طبیعت باعث تخریب برگ گیاهان شده و به علت نفوذ در اشیای پلاستیکی آنها را دچار آسیب میکند. خشکی درختان و خزان زودرس گیاهان از عوامل این گاز خطرناک برشمرده شده است. با در نظر گرفتن مقدار تقریبی 65 درصد سهم از آلودگی هوا برای میزان آلایندگی خودروها، روزانه 201 میلیون کیلو دی اکسید کربن وارد هوای ایران شده به نحوی که بنزین موجود در هوای تهران را 100 برابر توکیو میکند. تاکنون عمده آلایندههایی که باعث آلودگی هوای شهر تهران شدهاند شامل منوکسیدکربن، دیاکسید گوگرد، دیاکسید نیتروژن، هیدروکربورها و ذرات معلق عنوان شدهاند.
آلودگی هوا، تحدید دائم و جدی بر سلامت و بهداشت جامعه و نیز محیط زیست دارد. بررسی خطرات زیست محیطی حاصل از سوخت بنزین نشان میدهد عمدهترین آلایندههای این سوخت، اکسیدهای نیتروژن، منوکسید کربن و هیدروکربنهای نسوخته در محیط زیست است. بررسیها نشان میدهد منوکسیدکربن با هموگلوبین خون ترکیب پایداری را تشکیل میدهد که این ترکیب از رسیدن اکسیژن مطلوب به سلولها جلوگیری کرده و سوخت و ساز سلول را مختل میکند.
سرعت ترکیب اکسیدهای نیتروژن با هموگلوبین خون هزار مرتبه سریعتر از سرعت ترکیب مونواکسیدکربن با هموگلوبین است که موجب تشکیل مواد سرطانزا در خون شده و 200 برابر بیش از جذب اکسیژن است. تمایل جذب هموگلوبین خون با مونواکسید کربن و اثرات سوء آن بر سلامتی بصورت اختلال در بینایی، تار دیدن، خستگی، سردرد و خوابآلودگی بروز میکند و باعث ایجاد تغییر در عملکرد قلب و شش میشود. آلودگی هوا همچنین باعث کاهش وزن نوزاد میشود و بر میزان مرگ و میر کودکان تأثیر میگذارد زیرا حساسیت نوزادان به آلودگی هوا بیشتر بوده و ابتلای کودکان به سرطان خون اولین پیامد زندگی در خیابانهای پرترافیک است.
علاوه بر این، منوکسیدکربن ابتلا به بیماریهای قفسه سینه در کودکان را افزایش و انجام فعالیتهای مغزی را در افراد کاهش میدهد. آلودگی هوا همچنین باعث عفونتهای شدید تنفسی (ARI) در کودکان و اطفال، بیماریهای مزمن تنفسی نظیر تنگی نفس و برونشیت، سرطان ریه و ابتلا به سرطان معده شده و اختلالات ژنتیکی و ابتلا به بیماریهای موروثی و اختلال در حافظه را افزایش میدهد. تشدید حملات آسم و تحمیل آسیب جدی به DNA افراد، از دیگر آثار سوء افزایش آلودگی بر روی سلامت افراد است.
به گفته مدیر عامل شرکت کنترل هوا، سالانه حدود 2 میلیون و 289 هزار و 762 تن انواع آلایندهها تنها از منابع متحرک به هوای تهران وارد میشود که از این رقم حدود یک میلیون و 976 هزار تن آلاینده منوکسیدکربن، حدود 21 هزار تن آلاینده ذرات معلق، بیش از 105 هزار تن اکسیدهای ازت و 180 هزار تن هیدروکربن است. یوسف رشیدی با بیان اینکه حد مجاز آلایندههای هوای تهران PSI 001 است، اظهار نظر میکند: براساس مطالعات آلودگی هوا بدن انسان میتواند در زیر این میزان آلودگی با آلایندهها مقابله کرده و در بیش از این رقم قابلیت خود را از دست میدهد.
در مجموع به نظر میرسد با تکرار هر ساله بحران آلودگی هوا و فقدان برنامه موثری برای مقابله با آن، مردم تهران چارهای جز این ندارند که در انتظار باد و باران بمانند تا هوای آلوده را با خود ببرد و بشوید تا پدیده وارونگی و به دنبال آن افزایش آلودگی هوا دیگر در تهران بوجود نیاید هر چند که این نیز آرزویی بیش نیست. تکرار افزایش بیرویه آلودگی هوا در تهران نشاندهنده ناکارآمدی تدابیر مسئولان در شرایط بحرانی برای مهار آلودگی هوا و کاهش خسارت انسانی بوده است، چرا که پس از پایان یافتن شرایط بحرانی آلودگی هوا، راهکارهای موقتی دیگر پاسخگو نبوده و در طولانی مدت منجر به وخیمتر شدن وضعیت قبلی افزایش دوره آلودگی هوای شهر شده است.