دیده‌بانی فرهنگی، ابعاد و راهکارها

محمد کشاورزی - دانش آموخته حوزه علمیه قم
مفهوم فرهنگ یکی از پرکاربرد ترین واژه ها در زندگی اجتماعی انسان هاست که گستره وسیع آن از یک سو و ابعاد ذهنی و غیر عینی آن از سوی دیگر پیچیدگی های خاصی به آن داده است. به گونه ای که بررسی روند تغییرات و تحولات در این حوزه از نظام اجتماعی را بسیار دشوار نموده است. این دشواری در نظام های ایدئولوژیک که درصدد دستیابی به فرهنگ مطلوب و منطبق بر ارزش ها و آرمانهای خاصی هستند دوچندان می نماید.
تحقق این هدف فقط در سایه طراحی سازوکار و فرآیند مناسبی برای نظارت و ارزیابی دقیق تغییرات فرهنگی جامعه در حوزه های مختلف امکان پذیر خواهد بود. بدیهی است چنین فرآیندی نمی تواند فقط محدود به بخش فرهنگ باشد چرا که سایر حوزه ها نظیر تکنولوژی و فناوری، سیاست، اقتصاد و اجتماع تعامل وسیعی با حوزه فرهنگ داشته و منشا بسیاری از تغییرات در این عرصه هستند. از سوی دیگر در فرآیند تحلیل و ارزیابی مسائل فرهنگی گذشته، حال و آینده به گونه ای با هم مرتبط می گردند، بنابراین باید محدوده زمانی قابل توجهی در دیده بانی فرهنگی مد نظر قرار گیرد.
در نتیجه طراحی نظامی برای ارزیابی و دیده بانی فرهنگی و کنکاش ابعاد مختلف موضوع کاری بس دشوار بوده و از پیچیدگی فراوانی برخوردار است. فرهنگ دارای دو بعد عینی و ذهنی است. ابعاد ذهنی درمولفه هایی از قبیل مقوله بندی، تداعی معانی، باورها، ارزیابی ها، معانی ضمنی، انتظارات، هنجارها، قوانین، خودشناسی ها،عقاید غالب، مطلوب ها و ارزش ها و معنی رفتار تجلی می یابد.
در واقع موارد فوق نگرش مردم نسبت به محیط و دنیای پیرامون خود را نشان می دهد. ابعاد عینی فرهنگ، در میراث فرهنگی، هنرهای تجسمی، سینما، نقاشی، خط، آثار باستانی، ادبیات و رفتارها، ملاحظه می شود.
در مجموع فرهنگ مجموعه مرکبی از ارزش ها، عق—اید، هنجارها و نمادها در نظر گرفته می شود که در یک جامعه پذیرفته شده و پایداری آن بصورت غیررسمی و جمعی تضمین شده است. بنابراین فرهنگ چهار مولفه یا جزء اصلی دارد، این اجزا عبارتند از:
1. آگاهی و عقاید 2. ارزش‌ها 3. هنجارها 4. نمادها
حال اگر در صدد ارزیابی و تحلیل تغییر و تحولات عرصه فرهنگ با مختصات فوق باشیم، چه تعریفی ازدیده بانی فرهنگی می توان ارائه داد؟
این کتاب در صدد است ضمن تبیین فضای مفهومی موضوع و ابعاد آن، درنهایت فرآیند و سازوکاری را برای دیده بانی فرهنگی ارایه نماید.
این فرآیند دارای مراحلی چون جریان شناسی فرهنگی، مسئله شناسی، مهندسی و تحلیل مسئله فرهنگی، سیاستگذاری و بهره برداری از ابزارهای فرهنگی مناسب می باشد.
1. تعریف دیده‌بانی فرهنگی
دیده بانی فرهنگی عبارت است از پایش، تحلیل و بررسی ارزش ها، نگرشها، هنجارها و رفتارهای موجود جامعه، سطح فرهنگ ملی وعمومی و خرده فرهنگ ها که برای مسئله شناسی فرهنگی و پایش جریان های فرهنگی تولید شده در حوزه های مختلف جامعه اعم از فرهنگ دینی، فرهنگ سیاسی، فرهنگ اقتصادی، فرهنگ مدنی و فرهنگ علمی انجام می گیرد و هدف آن آینده نگاری فرهنگی و شناسایی به موقع جریانها و مسائل فرهنگی و ارائه راهبردهای مواجهه صحیح با آنها می باشد.
2. ابعاد دیده‌بانی فرهنگی
1 . 2. بررسی مقاطع مختلف زمانی: هر پدیده فرهنگی در یک طیف زمانی قابل تحلیل و بررسی است. مسائل امروز فرهنگی در عین حال که ریشه در گذشته دارند، دارای تاثیراتی نیز در آینده خواهند بود. بنابراین از حیث زمانی دیده بانی فرهنگی دارای ابعاد ذیل خواهد بود:
ارزیابی عملکرد فرهنگی گذشته درحوزه های مختلف به منظور شناخت نقاط قوت و ضعف
ارزیابی و ضعیت کنونی به منظور سنجش رضایتمندی عاملان و گروه های مخاطب
تآینده پژوهی و پیش یابی آینده فرهنگی به منظور شناخت فرصت ها و تهدیدهای پیش روی
2 . 2 . جریان‌های فرهنگی: در هر جامعه ای جریان های فرهنگی دارای نقش مهمی در رشد فکری مردم و شکل گیری ذهنیت عمومی جامعه هستند. جریان های فرهنگی از جنبه های مختلفی قابل بررسی می باشند:
منشا و مبدا جریان: نخبگان و صاحبان فکری که تولید اندیشه می کنند، متفکرین موج آفرینی که مترجم و بازگو کننده افکار دیگران در سطح جامعه هستند.
شناسایی بسترهای رشد جریان فکری: زمینه های داخلی و خارجی شتاب دهنده یا کند کننده جریان
مقصد تاثیری گذاری جریان:
حوزه های معرفتی: اثبات مکتب، شناخت مکتب، اجرای مکتب (ارزش ها و عقاید اساسی یا فرعی)
حوزه های اخلاقی: هنجارها و رفتارها (اساسی یا فرعی)
ویژگی‌های جریان:
رو به رشد و ظهور
تثبیت شده
در حال تغییر و زوال
گستره جریان
میزان تاثیر گذاری جریان
3 . 2 . حوزه های فرهنگی: فرهنگ در هر نظام اجتماعی در ارتباط متقابل با سایر حوزه های نظام اجتماعی نظیر اقتصاد، اجتماع، سیاست و نظایر آن و همچنین فرهنگ سایر جوامع بوده و بر آنها تاثیر گذاشته و تاثیر می پذیرد. در سایه چنین ارتباطی مفاهیم ذیل اهمیت ویژه ای در دیده بانی فرهنگی پیدا می کنند:
- فرهنگ ملی
- فرهنگ جهانی (وجوه مثبت و منفی) و فرهنگ های خارجی ( غربی و شرقی)
-فرهنگ دینی
- فرهنگ اقتصادی
- فرهنگ سیاسی
- فرهنگ اجتماعی
- فرهنگ عمومی
4 . 2 . سطوح دیده بانی فرهنگی: پدیده های فرهنگی بنا به گستره تاثیرگذاری خود فرهنگ عمومی یا خرده فرهنگ خاصی را تحت تاثیر قرار می دهند.بنابراین ارزیابی تغییرات فرهنگی باید در دو سطح ذیل صورت پذیرد:
- فرهنگ عمومی
- خرده فرهنگ ها
5 . 2 . محصولات و کالاهای فرهنگی: در دنیای مدرن با پیشرفت تکنولوژی و صنایع فرهنگی هر روز شاهد تولید صدها محصول فرهنگی در قالب کتاب، آثارهنری، فیلم های سینمایی، اسباب بازی، بازیهای رایانه ای وغیره هستیم که نقش مهمی در فرهنگ سازی دارند.
- محصولات فرهنگی تولید داخل کشور
- محصولات فرهنگی وارداتی از خارج از کشور
6 . 2 . رسانه‌ها: رادیو، تلویزیون، اینترنت، مطبوعات، نشریات و ... .
7 . 2 . گروه های مرجع اصلی در جامعه: گروه های مرجع به افرادی گویند که گفتار و کردار آنها در جامعه برای مردم و به ویژه جوانان می شود و از تاثیر گذاری فراوانی در سطح جامعه برخوردار است نظیر: ورزشکاران هنر پیشگان، دانشمندان و ... .
8 . 2 . سبک زندگی: یکی از اصلی ترین حوزه های دیده بانی فرهنگی توجه به سبک زندگی و الگوهای موجود در آن است. رفتار مسکن گزینی، پوشاک و مد لباس، نحوه گذراندن اوقات فراغت، مصارف فرهنگی و نظایر آن جزئی از سبک زندگی به شمار می روند.
3.روش شناسی دیده بانی فرهنگی
1 . 3 .  مسئله یابی و مسئله شناسی فرهنگی: درسطح توده عام مردم مطرح می باشد.
- منابع و مآخذ مسئله یابی: نگرش سنجی ها، گزارش های کارشناسی نهادهای فرهنگی و سایر انواع مطالعات کمی و کیفی.
- شاخص های تعیین مسئله فرهنگی: تطابق با ملاک های دینی، قدرت بالای تاثیر گذاری برگستره وسیعی از جامعه، میزان ثبات و ماندگاری، متوجه ی اصلی ترین ارزش ها و باورهای فرهنگی
-معیارهای اولویت بندی مسائل فرهنگی
2 . 3 . جریان شناسی فرهنگی: در سطح تولیدات فرهنگی نخبگان جامعه مطرح می باشد.
3 . 3 . پردازش اطلاعات و تجزیه و تحلیل: پردازش اطلاعات حاصله از نظام دیده بانی فرهنگی به روش فراتحلیل و یا تحلیل ثانویه اطلاعات و بهره مندی از روش های کیفی و دیدگاه های تخصصی خبرگان صورت می پذیرد. هریک از مسائل و جریان های فرهنگی از سه بعد مورد بررسی قرار می گیرد.
- بعد دین شناختی
- بعد جامعه شناختی
- بعد روان شناختی
4 . 3 . سیاست پژوهی و آینده پژوهی: این بخش از نظام دیده بانی فرهنگی فرهنگی در صدد است بعد از فرا تحلیل و پردازش نهایی داده ها و اطلاعات حاصل از مطالعات و پژوهش ها، به تنظیم سیاست ها و راهبردهای منتج از نتایج پژوهش ها، مطالعات، فراتحلیل ها و آینده شناسی فرهنگی پیرامون مسئله ی—ا جریان مورد نظر، مبتنی بر روش های علمی سیاست پژوهی و آینده پژوهی بپردازد.
5 . 3 . پی آمد سنجی: این مرحله از نظام دیده بانی فرهنگی، به ارزیابی سیاست ها و راهبردهای به اجرا در آمده پیرامون مسئله یا جریان مورد نظر، پرداخته و بعد از پایش پی آمد های حاصل از هر سیاست و راهبرد، پیشنهادهای لازم برای تقویت، حذف، تغییر و یا اصلاح آن ارائه می نماید.