انقلاب سنتی مدرن

طبقات و نیروهای اجتماعی شش گانه
فرآیند شکل گیری طبقات اجتماعی با استناد به معیارهایی چون درآمد، منزلت اجتماعی، تحصیلات، نوع مالکیت، امتیازات حقوقی و مزایای فرهنگی از یکدیگر متمایز می شوند. بر این اساس، می توان ساختار طبقاتی و قشربندی اجتماعی در ایران معاصر را بر حسب سنتی یا مدرن بودن و همچنین بر اساس جایگاه اجتماعی آنها شش گونه تصور کرد:
۱ - طبقات بالای سنتی شامل اشراف زمین دار، شاهزادگان، سرمایه داران تجاری و مالکان بزرگ شهری؛ 2- طبقات بالای مدرن شامل سران دولتی، کارخانه داران، سرمایه داران صنعتی؛ 3- طبقه متوسط سنتی شامل خرده بورژوازی شهری، تاجران بازاری و روحانیت؛ 4- طبقه متوسط جدید شامل تحصیل کردگان دانشگاهی، روشنفکران، هنرمندان، نویسندگان، دانشجویان، وکلا، پزشکان، اساتید دانشگاه و مهندسان؛ 5- طبقه پایین سنتی شامل دهقانان، ایلات و عشایر؛ 6- طبقه پایین مدرن هم شامل کارگران شهری می شوند. طبقات بالا برای ارضای نیازهای اقتصادی خود طرفدار آزادی تجارت و رشد اقتصادی، طبقات متوسط عمدتا خواستار تغییر و تحولات در ساختارهای سیاسی و طبقات پایین نیز معمولا گرایش به نیروهای رادیکال طبقه متوسط دارند و توسط آنها تغذیه فکری می شوند و خواست آنها در مجموع عدالت اجتماعی و تقسیم عادلانه امکانات و منابع است.
جایگاه نیروهای اجتماعی و طبقات بالا
تا پیش از آغاز اصلاحات ساختاری پهلوی اول و در عصر قاجار، طبقات بالا ارتباط نزدیکی با دربار و خاندان سلطنتی داشتند و اساسا متکی به دولت و عمدتا شامل طبقات سنتی بودند. اما رضاشاه به منظور تمرکز هر چه بیشتر قدرت دولتی تلاش کرد از نفوذ و قدرت طبقات بالای آن زمان یعنی خاندان های زمین دار قدیمی و سران ایلات بکاهد. با وجود این تلاش ها، به قدرت اقتصادی آنها آسیبی نرسید و نفوذ آنها همچنان تا اواسط دوران پهلوی دوم و تا پیش از اصلاحات ارضی ادامه داشت. اما ازپس از 28مرداد 32 تا انقلاب اسلامی 1357 یعنی دوران گذار از کشاورزی ماقبل سرمایه داری به صنعتی شدن سریع، درآمدهای عظیم نفتی و به دلیل سیاست اصلاحات ارضی، زمین داران بزرگ که یکی از متحدان اصلی حکومت به شمار می رفتند به تدریج جای خود را به طبقه سرمایه داری شهری دادند و گرایش جامعه به سوی صنعتی شدن موجب شد که نقش صاحبان سرمایه و نخبگان مالی ـ صنعتی افزایش یابد. البته این به معنای اضمحلال کامل طبقات اشراف زمین دار نبود بلکه همین طبقات به سرمایه گذاری در شهرها روی آوردند و مالکیت بخش زیادی از شهرک های خصوصی، بانکداری، کارخانه های تولیدی، تجارت خارجی و ساختمان سازی شهری را در اختیار گرفتند. از این روی در زمان پهلوی دوم پیوند میان طبقات بالا با دربار به شکل نوین آن گسترش یافت. بنابراین طبقه سرمایه دار جدید که جایگزین طبقه اشراف زمین دار شده بود، همواره شریک شاه و دربار محسوب می شدند و در مجموع در دوران انقلاب نیز یا جانب شاه را گرفتند و یا همراه با سرمایه های خود به خارج از ایران مهاجرت کردند.
جایگاه نیروهای اجتماعی و طبقات پایین
در دوران قاجار طبقات پایین عمدتا شامل کشاورزان، دهقانان، طبقات محروم شهری، پیشه وران و ایلات و عشایر بودند و نقش چندانی در عرصه سیاسی و اجتماعی نداشتند و حتی در انقلاب مشروطه نیز نمی توان جایگاه تاثیرگذاری را برای این طبقات در نظر گرفت. رضاشاه هم در زمان خود کوشید ایلات را تابع قدرت مرکزی کند و در این راستا تلاش کرد از طریق برنامه اسکان اجباری، آنان را به اصطلاح به دنیای نوین و متمدن وارد سازد. به همین دلیل در مجموع در اواخر سلطنت رضاشاه وضع دهقانان بدتر شد. اما اصلاحات دهه 1340 در ظاهر نخستین تحولات عمده را در ساختار جامعه دهقانی ایران به وجود آورد. بر اساس این برنامه ها که قرار بود زمین های کشاورزی در میان دهقانان تقسیم شود، فقط نیمی از روستائیان صاحب زمین شدند. به همین دلیل نوعی فقر بر روستاها حاکم شد و این فقر باعث مهاجرت آنها به شهرها و حاشیه شهرها شد. اما همزمان با تضعیف جامعه دهقانی به دنبال اجرای برنامه های توسعه صنعتی و همچنین اصلاحات ارضی، تعداد کارگران به طرز چشمگیری افزایش یافت. اساسا تا پیش از اصلاحات دوران پهلوی و خصوصاً روند صنعتی شدن دوران پهلوی دوم، طبقه کارگر که محصول دوران مدرن است در ایران وجود نداشت. با این حال دولت از یک سو از فعالیت سازمان یافته کارگران جلوگیری می کرد و از سوی دیگر برای به دست آوردن حداقل همکاری بخشی از کارگران، اتحادیه های کارگری قابل کنترلی ایجاد کرد. در مجموع نمی توان نقش چندانی برای روستائیان و دهقانان در انقلاب قائل شد و فقط باید از تاثیرگذاری آن گروه از دهقانان و کشاورزانی که به حاشیه شهرها مهاجرت کردند و اصطلاحا دهقانان جلای وطن کرده نامیده می شوند، اشاره کرد.
جایگاه نیروها ی اجتماعی و طبقات متوسط
در یک نگاه تاریخی به تطور طبقات متوسط در ایران، باید در ابتدا به طبقه متوسط سنتی اشاره کرد. یکی از بخش های اصلی طبقه متوسط سنتی را روحانیت تشکیل می دهد. این طبقه از عصر صفویه به بعد یکی از نیروهای اجتماعی مهم تاثیرگذار در عرصه سیاسی به شمار می رود. به گونه ای که حکام ایرانی در شرایطی که بعضا در حقوق و امتیازات اشراف زمین دار و تجار بازار دخالت می کردند، نمی توانستند در امور و امتیازات روحانیون و علمای دینی مداخله کنند. به طور کلی در دوره قاجاریه قدرت و نفوذ روحانیون گسترش چشمگیری یافت. تصدی موقوفات، مدارس دینی، محاکم شرعی و برخی امور دیوانی و دفتری از جمله کار ویژه های روحانیت در این زمان به شمار می رفت. این نقش و جایگاه کم و بیش تا پایان قاجاریه حفظ شد، اما پس از روی کار آمدن رضاشاه و در نتیجه برنامه های نوسازی به سبک غربی، این طبقه بخش عمده مواضع خود را در زمینه های قضائی و آموزشی از دست داد. دولت طلبه های جوان را به سربازی فراخواند، تعلیمات اجباری در مدارس را حذف کرد و کنترل شدیدی بر اداره موقوفه ها اعمال کرد. همچنین مشاغلی چون ثبت اسناد را از علما گرفت و به وکلای غیر روحانی واگذار کرد. همچنین با اصلاحات آموزشی، حوزه های علمیه نیز اهمیت سابق خود را از دست دادند و در مجموع موسسه های آموزش دینی تضعیف شدند. به همین دلیل غالب علما و روحانیون به مخالفین سیاست های رضاشاه مبدل شدند. روند مخالفت با نفوذ روحانیون در سیاست خصوصا از زمان انقلاب سفید در دهه 1340 گسترش چشمگیری یافت. شاه به جای تقویم هجری و شمسی، تقویم شاهنشاهی را در 2535 برقرار کرد. سپاه دین را به روستاها فرستاد تا به اصطلاح اسلام راستین را به دهقانان بیاموزد. چاپخانه کتاب های دینی را بست. اداره املاک موقوفه را به دست گرفت و پس از مخالفت روحانیون با این اقدامات آنها را در معرض حملات مستقیم قرار داد و به توقیف، تبعید و شکنجه آنها اقدام کرد. در پی این اقدامات بود که رسما ایده اسلام انقلابی خصوصا از سوی امام خمینی(ره) پیگیری شد.
 طبقه خرده بورژوازی شهری به عنوان یکی دیگر از طبقات متوسط سنتی، شامل تجار سنتی و بازاریان، در عصر قاجار قدرت روزافزونی به دست آوردند و خصوصا در اواخر این دوره به دلیل گسترش نفوذ اصناف مختلف و همچنین نقش مؤثر آنها در انقلاب مشروطه و با تشکیل اولین دوره پارلمان در ایران، قدرتشان دو چندان شد. اما در دوران رضاشاه، کنترل تجارت خارجی و وضع مالیات بر درآمد و کالاهای مصرفی از سوی دولت، موجبات نارضایتی تجار خصوصی را فراهم آورد. همچنین تاسیس برخی کارخانجات مدرن موجب کاهش تجارت خارجی شد که در مجموع این اقدامات و همچنین برخی سیاست های کنترلی علیه اصناف، موجب کاهش نفوذ سیاسی طبقه بازار شد. همچنین این طبقه به طور سنتی در پیوند با روحانیت قرار داشت که همین مسئله گرایش شدید این طبقه به روحانیت را خصوصا در انقلاب اسلامی در پی داشت و از همین روی گرایش این طبقه به روحانیت، ائتلاف قدرتمندی را علیه شاه شکل داد.اما طبقه متوسط جدید در ایران در واقع محصول گسترش آموزش عالی و آشنایی ایرانیان با آموزه های فلسفی و سیاسی غربی از طریق ترجمه متون اروپایی، افزایش مسافرت ها به اروپا، همچنین شکل گیری روزنامه و روزنامه نگاری در اواخر عصر قاجاریه به همراه اصلاحات دولتی افرادی چون امیرکبیر، قائم مقام فراهانی و میرزاحسین خان سپهسالار بود. این طبقه در مجموع همراه با طبقات متوسط سنتی، نقش عمده ای را در پیروزی انقلاب مشروطه ایفا کردند.
شکل‌گیری ائتلاف میان طبقات متوسط سنتی و جدید
در یک جمع بندی کلی از منظر تحلیل طبقاتی، انقلاب اسلامی به قول جان فوران حاصل ائتلاف جدید چند طبقه ای بود. این ائتلاف در واقع بر پایه ترکیبی از خواسته های تاریخی طبقات متوسط سنتی شامل روحانیت، بازاریان و بورژوازی سنتی، با حمایت بخشی از طبقه متوسط مدرن از جمله دانشجویان و گروهی از تحصیل کردگان مذهبی که در برخی از احزاب مخالف رژیم پهلوی حضور داشتند و همچنین با حضور گسترده طبقات محروم شهری و دهقانان جلای وطن کرده و ساکن حاشیه شهرها با شعارهایی نظیر عدالت خواهی، جمهوری خواهی، آزادی خواهی در قالب ایدئولوژی اسلامی ـ شیعی و رهبری و هدایت گری امام خمینی(ره) پدید آمد.
متن کامل را در همشهری آن لاین بخوانید.
www.hamsharionline.ir